Martyrs of Indian Freedom Struggle [9] – The English Bowed Down to Chakma Tribe of Chittagaong

ચિત્તાગોંગમાં ચકમાઓ સામે અંગ્રેજોએ નમતું મૂક્યું!

૧૭૭૭ના અરસામાં છોટા નાગપુરમાં તિલકા માંઝી લડતા હતા એ જ અરસામાં ચિત્તાગોંગ (હવે બાંગ્લાદેશમાં છે)ના ચકમાઓને અંગ્રેજો સામે જીત મળી અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને એમની સાથે સમાધાન કરવું પડ્યું. એ નોંધવા જેવી વાત છે કે એ જ સમયગાળામાં અમેરિકા અને ઇંગ્લેંડ વચ્ચે પણ યુદ્ધ થયું અને એમાં અમેરિકા જીત્યું અને આઝાદ થયું. આમ ઇંગ્લૅંડ માટે આ નામોશીનો સમય રહ્યો.

ચકમાઓ કોઈને અધીન નહોતા, પરંતુ બંગાળના નવાબો સાથે સારા સંબંધો હતા. પ્લાસીની લડાઈ પછી અંગ્રેજોના હાથમાં સત્તા આવતાં જ સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.

ક્લાઈવે મીર જાફરને ફોડીને સિરાજુદ્દૌલાને હરાવ્યો પણ પછી મીર જાફર પણ અળખામણો બનવા લાગ્યો ઈટલી ને હટાવીને એના જમાઈ મીર કાસિમને અંગ્રેજોએ ગાદીએ બેસાડ્યો. મીર કાસિમે આભારની લાગણી દેખાડવા બર્દવાન (હવે બર્ધમાન),મિદનાપુર અને ચિત્તાગોંગ જિલ્લાઓ અંગ્રેજોને ભેટ આપી દીધા. પહેલાં ચકમા રાજા વસ્તુના રૂપમાં રાજાને મહેસુલ ચુકવતો પણ અંગ્રેજોએ રોકડની માગણી શરૂ કરી. ચિતાગોંગમાં આ સાથે ચલણી નાણાનું અર્થતંત્ર શરૂ થયું પણ લોકોમાં ભારે કચવાટ હતો. અધૂરામાં પૂરું, ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ મહેસૂલ વસૂલ કરવા માટે કોંટ્રૅક્ટરો નીમ્યા.

રાજા જાન બખ્શ અને એનો મુખ્ય નાયબ રુનુ ખાન અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ થઈ ગયા. અંગ્રેજોએ રુનુ ખાન પર નવા દરે કર વસૂલવાનું દબાણ કર્યું પણ રુનુ ખાને જનતાને દબાવવાને બદલે અંગ્રેજો સામે માથું ઊંચકવાનું નક્કી કર્યું. ૧૭૭૭માં એણે રાજાની મંજૂરી મેળવીને બળવો જાહેર કર્યો અને પોતાનો અલગ ધ્વજ ફરકાવી દીધો. પરંતુ, અંગ્રેજ ફોજ  આધુનિક શસ્ત્રસરંજામથી સજ્જ હતી. આથી રુનુ ખાને  છાપામાર યુદ્ધનો વ્યૂહ લાગુ કર્યો. અંગ્રેજો કંઈ કરી શકતા નહોતા, માત્ર માર ખાતા રહ્યા.

છેવટે, કંપનીએ ૧૭૮૦માં મોટી ફોજ ચિતાગોંગના પહાડી વિસ્તારોમાં વિદ્રોહને ડામવા માટે મોકલી. ચક્માઓ તો પહાડોના મિત્ર હતા. દરેક કેડી, દરેક ગુફાની એમને ખબર હતી, જ્યારે અંગ્રેજી ફોજ એના માટે તૈયાર નહોતી અને છક્કડ ખાઈને પાછી ફરી.

લશ્કરી યુદ્ધમાં હાર્યા પછી કંપનીએ  આર્થિક યુદ્ધ શરૂ કરી દીધું. ચિત્તાગોંગના લોકો માછલી, લોખંડનો સામાન વગેરે બહારથી મંગાવતા. કંપનીએ કંઈ પણ માલ જાય તેને રોકવા માંડ્યો. લોકો ભારે સંકટમાં મુકાયા. પરંતુ રુનુ ખાનની હિંમત પણ ગજબની હતી. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની મીઠાનો વેપાર કરતી અને જમીન મહેસૂલ પછી બીજા નંબરે મીઠું એની આવકનું મોટું સાધન હતું. કંપનીનું મીઠું મુખ્યત્વે ચિત્તાગોંગમાં જ બનતું.  ચિતાગોંગના પહાડોમાંથી કંપનીનાં સોળ કારખાનાને લાકડું મળતું.  રુનુ ખાને કારખાનાંઓને લાકડાં આપવાનું બંધ કરી દીધું. વેપાર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું અંગ્રેજોને જ ભારે પડ્યું.

૧૭૮૨ અને ૧૭૮૫માં કંપનીએ ફરી લશ્કરો મોકલ્યાં પણ ચકમાઓ સામે એનું કંઈ ચાલ્યું નહીં.

અંતે એમને સમજામયું કે ચકમાઓને હરાવી નહીં શકાય. એમણે હવે વાટાઘાટો શરૂ કરવાની તૈયારી દેખાડી. ૧૭૮૭માં એમણે ચકમાઓના રાજા સાથે સંધિ કરી. એની શરતો પ્રમાણે  એમણે માન્યું કે  અંગ્રેજો અને ચક્માઓ એકબીજાના ભરોસે છે. બન્નેને એકબીજા વિના નહીં ચાલે. ચકમાઓ એક બાંધી રકમ મહેસૂલ તરીકે આપશે  અને બદલામાં બહારથી કોઈ અધિકારી ચિતાગોંગ નહીં આવે. આરાકાન (મ્યાંમાર)માંથી આક્રમણ થાય તો અંગ્રેજો ચકમાઓની મદદે આવશે.

આ સંધિ અંગ્રેજ રાજ રહ્યું ત્યાં સુધી ટકી રહી અને ચકમાઓ ગુલામ ભારતમાં પણ આઝાદ રહ્યા.

૦૦૦

%d bloggers like this: