india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-4

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૪: ૧૯૩૭: પ્રાંતિક ધારાસભાઓની ચૂંટણીઓ

આમ તો કોંગ્રેસે ફૈઝપુરમાં અધિવેશન મળ્યું તે પહેલાં જ જોરશોરથી આખા દેશમાં ચૂંટણી પ્રચાર શરૂ કરી દીધો હતો. ૧૧ પ્રાંતો માટે એક હજારથી વધારે ઉમેદવારો ઊભા રહેવાના હતા. કોંગ્રેસના પ્રચારનું લક્ષ્ય માત્ર ચૂંટણી નહોતું, પણ ભવિષ્યમાં જરૂર પડે તો આંદોલન શરૂ કરવાનું પણ હતું અને એના માટે લોકોને તૈયાર કરવાના હતા.

મુસ્લિમ લીગને પણ કોમી મતદાર મંડળ બહુ સફળ નહીં નીવડે એ સમજાઈ ગયું હતું. એમાં મુસ્લિમ સીટો નક્કી થઈ જતી હતી અને એનાથી આગળ વધવા માટે મુસ્લિમ લીગ પાસે કોઈ રસ્તો નહોતો. સામાન્ય સીટો પરથી તો એ કોમી એજંડા પર ચૂંટણી લડે તો સફળ ન જ થાય.આપણે જોયું કે લગભગ બધાં મુસ્લિમ સંગઠનો ઘાટ ઘડિયા પછી નામ રૂપ ઝૂઝવાં, અંતે તો હેમનું હેમ હોયેની ભાષામાં બોલવા લાગ્યાં હતાં રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડનો ઍવૉર્ડ એક રીતે જોતાં કોઈને પસંદ નહોતો આવ્યો. આથી અંદરખાનેથી કોંગ્રેસે એવા પણ પ્રયત્ન કર્યા કે એના મુસ્લિમ ઉમેદવારો લીગની ટિકિટ પરથી ચૂંટણી લડે!

આ ચૂંટણી નિમિત્તે કોંગ્રેસને પણ એક વાત સમજાઈ કે સામાન્ય મુસલમાનો સુધી કોંગ્રેસ કદી પહોંચી નહોતી. કોંગ્રેસના નેતાઓને, અને ખાસ કરીને જવાહરલાલ નહેરૂને, લાગ્યું કે કોંગ્રેસે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ, એટલે કે મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત મુસલમાનો, જમીનદારો, નવાબો અને જાગીરદારો પર વધારે ધ્યાન આપ્યું હતું. બીજી બાજુ, સામાન્ય મુસલમાનો અશિક્ષિત, ગરીબ, નાનાંમોટાં કામ કરનારા હતા. એમને આવાં કામો શહેરમાં જ મળી શકે એટલે શહેરોમાં એમની વસ્તી વધારે હતી. એમના રહેઠાણ પણ ગંદી જગ્યાએ હતાં. મુસ્લિમ લીગના કાર્યક્રમમાં ગરીબાઈ, શિક્ષણ વગેરે મુદ્દા જ નહોતા. ગામડાંમાં એમની પાસે જમીન નહોતી, માત્ર મજૂરી કરતા. મુસલમાન જમીનદાર શોષણ કરતી વખતે ધર્મના ભેદ નહોતો કરતો. ઉચ્ચ વર્ગના મુસલમાનોને સત્તામાં ભાગીદારી જોઈતી હતી, તે સિવાય એમની પાસે સામાન્ય મુસલમાન માટે કોઈ કાર્યક્રમ નહોતો. આ વાત માત્ર કોંગ્રેસને સમજાઈ એવું નહોતું;

કોંગ્રેસનો મુસ્લિમ સંપર્ક કાર્યક્રમ બહુ સફળ રહ્યો એમ ન કહી શકાય કારણ કે મત આપવા માટે અમુક લાયકાતો નક્કી થઈ હતી, એટલે કોંગ્રેસ જે મુસલમાનોને ખેતમજૂર, નાના કારીગર તરીકે જોડવા માગતી હતી એમને તો મત આપવાનો અધિકાર જ નહોતો! કોંગ્રેસનો સંપર્ક પણ માત્ર એવા મતદારો સુધી જ રહ્યો, કે જે મુસ્લિમ લીગના કોમી એજંડા સાથે સંમત હતા. આમ, શરતો નક્કી થયેલી હોવાથી કોંગ્રેસનો મુસ્લિમ સંપર્ક બહુ ફાવ્યો નહીં.

બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ગાંધીજીએ કોંગ્રેસનો કાર્યક્રમ રજૂ કરતાં સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારની હિમાયત કરી હતી પણ એના માટે કોમી સંગઠનો સંમત નહોતાં અને બ્રિટિશ સરકાર આટલા મોટા પાયે દેશમાં કોંગ્રેસને ટેકો મળે છે તે કેમ સાબિત થવા દે? સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદને નુકસાન કરે તેમ હતો.

આમ છતાં અર્ધીપર્ધી ચૂંટણીમાં પણ સાબિત તો એ જ થતું હતું કે કોંગ્રેસને જબ્બરદસ્ત ટેકો હતો. પરંતુ એમાં મહાત્માગાંધીના વ્યક્તિત્વની મોહિનીની ભૂમિકા નાની નહોતી. મધ્ય પ્રાંતના ગવર્નર હાઇડ ગોવાને કહ્યું કે પ્રાંતમાં આમજનતામાં પડઘાય એવું એક નામ છેઅને તે કોઈ ખાસ રાજકીય કારણસર નહીં પણ એક સીધાસાદા કારણે, કે નામગાંધીછે. કેટલાય જિલ્લાઓમાંથી રિપોર્ટ મળ્યા છે કે તમારો કાગળિયો સફેદ પેટીમાં નાખો અને ગાંધીને મત આપો! મદ્રાસ પ્રાંતના ગવર્નર લૉર્ડ એર્સ્કિને પણ એવી જ ટિપ્પણી કરી – મત આપનારામાંથી ૪૦ ટકાને પોતાના ઉમેદવારના નામની ખબર નહીં હોય, પણ એમનો એક વિચાર હતોપીળી પેટીમાં ગાંધીને મત આપો!

ચૂંટણીઓમાં કુલ ૧૫૮૫ સીટો હતી. એમાંથી ૭૭૭ સીટો તો કોમી મતદાન માટે હતી. બાકીની ૮૦૮ સામાન્ય સીટોમાંથી કોંગ્રેસને ૭૧૧ સીટો મળી. મુસ્લિમ મતદારો દ્વારા ચુંટાયેલા ૪૮૨ મુસ્લિમ ઉમેદવારોમાંથી કોંગ્રેસના ૨૬ ઉમેદવારો ચુંટાયા. આમાંથી ૧૯ સીટો વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં બાદશાહ ખાન અને એમના ભાઈ ડૉ. ખાન સાહેબને મળી.

બીજી બાજુ, મુસ્લિમ લીગનો દેખાવ બહુ કંગાળ રહ્યો. ચૂંટણીનાં પરિણામોએ દેખાડી આપ્યું કે બંગાળ, પંજાબ, સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં મુસ્લિમ લીગનો આધાર જ નહોતો. એનાં છોતરાં ઊડી ગયાં. પંજાબમાં મુસલમાનો માટેની ૮૬ બેઠકોમાંથી લીગને બે જ સીટ મળી. બંગાળમાં જો કે, લીગ માટે પરિણામ પંજાબની સર્ખામણીએ સારાં રહ્યાં ૧૧૯ મુસ્લિમ સીટોમાંથી મુસ્લિમ લીગને ૪૦ સીટો પર વિજય મળ્યો. સિંધ અને સરહદી પ્રાંતમાં એને મીંડું હાથ લાગ્યું. આ પ્રાંતોમાં બીજી મુસ્લિમ પાર્ટીઓ મુસ્લિમ સીટો જીતી ગઈ.

નવાઈની વાત એ છે કે હિન્દુ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો માટેની અનામત બેઠકોપર મુસ્લિમ લીગને વધારે સફળતા મળી. યુક્ત પ્રાંતમાં ૬૪માંથી ૨૭, મુંબઈ પ્રાંતમાં ૨૯માંથી ૨૦ અને મદ્રાસ પ્રાંતમાં ૨૮માંથી ૧૧ સીટો લીગને ફાળે ગઈ. આખા દેશમાં બધી મુસ્લિમ સીટોમાંથી ચોથા ભાગની સીટો પણ મુસ્લિમ લીગને ન મળી. આમ મુસ્લિમ લીગ દેશની આખી મુસ્લિમ કોમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે એ દાવો ખોટો પડ્યો.

બીજી બાજુ, કોંગ્રેસને માત્ર ૨૬ મુસ્લિમ સીટો મળી તેને નહેરુએ કોંગ્રેસની નિષ્ફળતા ગણાવી. એમણે કહ્યું કે આપણે બહુ ઘણા વખત સુધી મુસલમાન કોમમાં જઈને કામ ન કર્યું તેને કારણે છેક ચૂંટણીને ટાંકણે એમના સુધી પહોંચી ન શક્યા. આપણે માત્ર મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે કરારો અને સમાધાનો કરવા પર ધ્યાન આપ્યું પણ આ ઉચ્ચ વર્ગના નેતાઓની નીતિઓ બહુ ટકે તેમ નથી. ગરીબ મુસલમાનોની આર્થિક સમસ્યાઓ જુદી નથી અને સામ્રાજ્યવાદી સરકાર સામેનો એમનો રોષ પણ જરાય ઓછો નથી.

નહેરુના આ નિવેદનની બીજા મુસ્લિમ નેતાઓ પર શી અસર થઈ તે ખબર નથી પણ સારે જહાં સે અચ્છા હિંદોસ્તાં હમારા ગાનારા શાયર મહંમદ ઇકબાલ પર એની અસર જુદી જ થઈ. એમણે જિન્નાનું ધ્યાન સામાન્ય મુસલમાનો તરફ વાળવાનું કામ કર્યું. મુસ્લિમ લીગ માટે પણ સામાન્ય મુસલમાનો સુધી પહોંચવાનું જરૂરી હતું. એ તો માત્ર ‘સાઇન બોર્ડ’ સંગઠન હતું, ૧૯૩૦માં ઇકબાલે મુસ્લિમ લીગની બેઠકને સંબોધન કર્યું ત્યારે કોરમ માટે જરૂરી ૭૫ સભ્યો પણ એકઠા નહોતા થયા અને એટલા સભ્યો એકઠા થાય એવી કદી આશા પણ નહોતી એટલે લીગે કોરમ માટે જરૂરી સંખ્યા ઘટાડીને ૫૦ કરી દીધી!

ઇકબાલે ચૂંટણી પછી જવાહરલાલે જાહેર કરેલાં આ મંતવ્યો વિશે ૨૦મી માર્ચે જિન્નાને પત્ર લખ્યો. પત્રની ભાષા એવી છે કે જાણે જિન્નાને ચોખ્ખા હુકમો આપતા હોયઃ

હું માનું છું કે તમે પંડિત જવાહરલાલ નહેરુએ અખિલ ભારતીય રાષ્ટ્રીય સંમેલનમાં કરેલું ભાષણ વાંચ્યું હશે અને બરાબર સમજ્યા હશો કે એમના ભાષણમાં મુસ્લિમો વિશેની એમની નીતિ શી છેએશિયામાં ઇસ્લામ નૈતિક અને રાજકીય શક્તિ બની રહે તે મોટે ભાગે ભારતના મુસ્લિમોની સંપૂર્ણ એકતા પર છેઆથી મારું સૂચન છે કે તમારે તરત દિલ્હીમાં બધા મુસલમાનોનું સંમેલન બોલાવવું જોઈએએમાં તમારે બહુ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવું જોઈએ કે દેશમાં મુસલમાનો એક અલગ રાજકીય એકમ છે અને એનો રાજકીય ઉદ્દેશ છેઆર્થિક સમસ્યા એક સમસ્યા નથી, મુસલમાનોના દૃષ્ટિકોણથી સાંસ્કૃતિક સમસ્યા એનાથી પણ મોટી છેહું થોડા દિવસોમાં દિલ્હી આવું છું અને અફઘાન કૉન્સ્યુલેટમાં રોકાઈશ. તમે થોડો વખત ફાજલ પાડી શકો તો આપણે ત્યાં મળીએ…”

૨૨મી એપ્રિલે એમણે ફરી પત્ર લખીને કહ્યું કે મેં આ બે’ક અઠવાડિયાં પહેલાં પત્ર લખ્યો હતો અને તમને દિલ્હીને સરનામે મોકલ્યો હતો. તે પછી હું દિલ્હી ગયો ત્યારે ખબર પડી કે તમે દિલ્હીથી ચાલ્યા ગયા હતા…પંજાબમાં સ્થિતિ વિકટ બનતી જાય છે… આ પત્રનો જવાબ આપશો.”

૨૮મી મેના પત્રમાં ઇકબાલ લખે છે કે,

“લીગે અંતિમ રૂપમાં નિર્ણય લેવો પડશે કે એ ઉચ્ચ વર્ગના મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ બની રહેવા માગે છે કે સામાન્ય મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ બનવું છે? આ મુસલમાનોએ હજી સુધી લીગમાં રસ નથી લીધો, અને તેનાં કારણો છે… રોટીનો સવાલ વધારે ને વધારે આકરો બનતો જાય છે… મુસલમાન ને લાગવા માંડ્યું છે કે એ છેલ્લાં ૨૦૦ વર્ષમાં નીચે ને નીચે ગયો છે. સામાન્ય રીતે એને લાગે છે કે એની ગરીબાઈનું કારણ હિન્દુ શાહુકાર અથવા મૂડીવાદ છે, હજી એને એ સમજાયું નથી કે ગરીબાઈ માટે વિદેશી હકુમત પણ એતાલી જ જવાબદાર છે. પણ એ જરૂર સમજાશે. જવાહરલાલ નહેરુના નાસ્તિક સમાજવાદને મુસલમાનોમાં બહુ ટેકો મળે તેમ નથી. તો સવાલ એ છે કે મુસલમાનોની ગરીબાઈનો ઉકેલ કેમ શોધી શકાશે? લીગની બધી જ ભાવિ પ્રવૃત્તિ આ સવાલ પર ક્ર્ન્દ્રિત થવી જોઈએ. લીગ જો એવું કોઈ વચન ન આપી શકે તો મુસ્લિમ જનસમુદાય એની ઉપેક્ષા કરતો રહેશે. પણ ખુશીની વાત એ છે કે ઉપાય છે. ઇસ્લામિક કાનૂનનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યા પછી હું એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો છું કે એમાં જીવનનિર્વાહના અધિકારની બાંયધરી મળે છે. પરંતુ આ દેશમાં આઝાદ મુસ્લિમ રાજ્ય કે રાજ્યો ન હોય તો શરીઆ લાગુ ન થઈ શકે. હું ઘણા વર્ષથી આમ જ માનતો આવ્યો છું કે મુસ્લમાનોનો રોટીનો સવાલ હલ કરવો હોય અને હિન્દુસ્તાનને શાંતિમય બનાવવું હોય તો એ (અલગ મુસ્લિમ રાજ્ય) જ એક ઉપાય છે.”

ઇકબાલ ભાગલાની વાત નથી કરતા પણ જિન્નાથી પહેલાં એમના મનમાં અલગતાનાં બીજ પડેલાં હતાં એમાં શંકા નથી.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1. The Indian Annual Register- June-July, 1936 Vol. III

2. http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_iqbal_tojinnah_1937.html

3. A Centenary History of the Indian National Congress Vol. III

4. Iqbal to Jinnah –A collection of Iqbal’s Letteres to the Quaid-i-Azam –by Muhammed Ashraf

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-3

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૩: કોંગ્રેસનો ચૂંટણી ઢંઢેરો

૧૯૩૬નું વર્ષ બધા રાજકારણીઓ માટે મીટિંગો અને નવી વ્યૂહરચનાઓ બનાવવાનું રહ્યું. આપણે ૧૯૩૬ના પૂર્વાર્ધમાં મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસનાં સંમેલનો યોજાયાં તેની ચર્ચા કરી. જિન્નાના ભાષણમાં હજી ‘પાકિસ્તાન’ શબ્દનો પ્રવેશ નહોતો થયો. ૧૯૩૫ના કાયદાની કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ બન્નેએ ટીકા કરી હતી પણ ‘પડ્યું પાનું’ નિભાવી લેવાનો પણ એમનો નિર્ધાર હતો તે પછી બેઠકો ચાલતી રહી એમાં ચૂંટણી ઢંઢેરા માટેની કોંગ્રેસની મીટિંગ મહત્ત્વની છે.

ચૂંટણી ઢંઢેરો

૧૯૩૬ના ઑગસ્ટની ૨૨મી-૨૩મીએ અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ મહાસમિતિ (એ. આઈ, સી. સી.)ની મુંબઈમાં બેઠક મળી તેમાં આગામી ચૂંટણી માટેનો ઢંઢેરો મંજૂર કરવામાં આવ્યો. કોંગ્રેસે એમાં સ્પષ્ટતા કરી કે બહારની સત્તાએ દેશ ઉપર લાદેલા નવા ઍક્ટનો કોંગ્રેસે હંમેશાં વિરોધ કર્યો છે, એ ભારતની જનતાના સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો છે. દેશની જનતાને પોતાનું આર્થિક અને રાજકીય ભવિષ્ય કેવું હોવું જોઈએ તે નક્કી કરવાનો અધિકાર છે પણ આ ઍક્ટ એના છડેચોક અનાદર જેવો છે. કોંગ્રેસ માને છે કે આવું બંધારણ રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતની સ્વતંત્રતાના આધાર પર બંધારણ સભા જ બનાવી શકે. આમ છતાં આજની વિદેશી સત્તાના હાથ મજબૂત કરવા માગતાં પરિબળોનો સામનો કરવા માટે કોંગ્રેસે પ્રાંતિક ધારાસભાઓની ચૂંટણીઓ લડવાનો નિર્ધાર કર્યો છે. પરંતુ ધારાસભાઓમાં કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિઓને મોકલવાનો હેતુ સરકારને સહકાર આપવાનો નહીં પણ અંદર જઈને સામ્રાજ્યવાદી સત્તાને મજબૂત બનતી રોકવાનો છે.

કોંગ્રેસ માને છે કે આવી ધારાસભાઓમાં જવાથી સ્વતંત્રતા ન મળે અને ગરીબગુરબાંઓની સ્થિતિ પણ ન સુધારી શકાય. પરંતુ કોંગ્રેસ પોતાનો સર્વસાધારણ કાર્યક્રમ જનતા સમક્ષ મૂકવા માગે છે કે કોંગ્રેસ શું હાંસલ કરવા માગે છે તેની લોકોને ખબર પડે.

ચૂંટણી ઢંઢેરામાં જે વચનો આપવામાં આવ્યાં તેમાંથી કેટલાંક અહીં જોઈએઃ

 

  • સ્ત્રીઓ અને પુરુષ વચ્ચે સામાજિક કે રાજકીય, અને બીજા બધા પ્રકારના ભેદભાવોની નાબૂદી;
  • કામદારોની  સ્થિતિ સુધારવાના પ્રયાસ અને કામદારોને વૃદ્ધાવસ્થા, બીમારી અને બેરોજગારીને કારણે થતા આર્થિક નુકસાન સામે રક્ષણ;
  • ખેડૂતોના ખેડહકોનું રક્ષણ;
  • ‘હરિજનો’ (હવે અનુસુચિત જાતિ કે એસ. સી.)ના ઉત્કર્ષ ના બધા જ પ્રયાસ.

 

 

કોમી મતદાર મંડળોની વ્યવસ્થા વિશે કોંગ્રેસના વલણ અંગે લોકોમાં ફેલાયેલી ગેરસમજ દૂર કરતાં કહેવામાં આવ્યું કે  કોંગ્રેસ આખા ઍક્ટને જ નકારી કાઢે છે એટલે એમાં કોમી મતદાર મંડળોને નકારી કાઢવાનું પણ ગણાઈ જ જાય. એક કોમ બીજાના ભોગે બ્રિટિશ સરકાર પાસેથી વધારે લાભ મેળવવાની કોશિશ કરે તેમાંથી કોમી વૈમનસ્ય પેદા થાય છે. પરંતુ કોમી વૈમનસ્ય ઓછું કરવાનો એકમાત્ર ઉપાય. આઝાદી માટેની આપણી લડાઈને વધારે તીખી અને ધારદાર બનાવવી તે છે. કોમી સમસ્યા  ભલે ને બહુ મહત્ત્વની હોય, એને દેશની વ્યાપક બેરોજગારી સાથે કશી લેવાદેવા નથી. કોમી સમસ્યા ધાર્મિક સમસ્યા નથી અને એની અસર મુઠ્ઠીભર ઉચ્ચ વર્ગના લોકોને થાય છે. ખેડૂતો, કામદારો. વેપારીઓ અને નિમ્ન મધ્યમ વર્ગને આ સમસ્યા સ્પર્શતી પણ નથી.

ધારાસભામાં ગયા પછી સત્તા સંભાળવી કે નહીં તે પ્રશ્ન કોંગ્રેસે એમ કહીને છોડી દીધો કે એના વિશે ચૂંટણી પતી જાય તે પછી નિર્ણય લેવાશે.

સામાન્ય સભ્યોને લેવાનો નિર્ણય લેવાયા બાદ મુંબઈની બેઠકમાં એમને વધારે સક્રિય બનાવવા જનસંપર્કનો કાર્યક્રમ તૈયાર કરવાનો નિર્ણય લેવાયો. ડિસેમ્બરમાં ફૈઝપુરમાં કોંગ્રેસ અધિવેશન મળ્યું તેમાં એને બહાલી આપવામાં આવી.

ખાદી પ્રદર્શનમાં ગાંધીજી

ફૈઝપુરમાં કોંગ્રેસ અધિવેશનને ટાંકણે ખાદી પ્રદર્શન પણ યોજાયું હતું. દસ હજારની મેદની સમક્ષ બોલતાં ગાંધીજીએ ધારાસભાઓમાં જવાના નિર્ણય વિશે પણ પોતાનો અભિપ્રાય જાહેર કર્યો. એમણે કહ્યું કે હું તો એનો કંઈ જબ્બર સમર્થક નથી કારણ કે મતદાન માત્ર સાડાત્રણ કરોડ લોકો કરી શકશે અને તેઓ થોડાક સો જણને ચૂંટી મોકલશે. હું બાકી રહી ગયેલા સાડા એકત્રીસ કરોડ લોકો સાથે છું. જો કે એમણે ધારાસભામાં જવાના ફાયદા પણ ગણાવ્યા – આપણે દેખાડી શકીશું કે કોંગ્રેસ વટહુકમ રાજની સાથે નથી. હવે સરકાર વટકુકમ સહેલાઈથી બહાર નહીં પાડી શકે. બીજું,લખનઉમાં જવાહરલાલે જેવું જોશીલું ભાષણ આપ્યું તેના માટે એમને કોઈ ફાંસીએ નહીં ચડાવી શકે. આપણે કહી શકીશું કે આવા અત્યાચારો સાથે હિન્દીઓ જોડાયેલા નથી. સુભાષ બાબુ જેલમાં હતા તેનો ઉલ્લેખ કરીને ગાંધીજીએ કહ્યું કે હવે આપણે એમને છોડવાની માગણી કરી શકીશું.

આ ઉપરાંત પણ જુદા જુદા પક્ષોની પોતાની અને બીજા પક્ષો સાથે રાજકીય બેઠકો પણ ચાલુ રહી.

હિન્દુ મહાસભાનું અધિવેશનઃ

૧૯૦૬માં મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના થયા પછી બીજા જ વર્ષે ૧૯૦૭માં લાહોરમાં હિન્દુ સભાની સ્થાપના થઈ હતી. તે જ અંતે અખિલ ભારતી હિન્દુ મહાસભા બની. ૨૧મીથી ૨૩મી ઑક્ટોબર દરમિયાન અખિલ ભારતીય હિન્દુ મહાસભાનું અધિવેશન મળ્યું. શંકરાચાર્ય ડૉ. કુરક્રોતી એના  પ્રમુખપદે હતા. અધિવેશનમાં પંજાબના આર્યસમાજી નેતાઓ, રાજા નરેન્દ્ર નાથ, ડૉ. ગોકુલચંદ નારંગ, ભાઈ પરમાનંદ વગેરે ઘણા નેતાઓએ ભાગ લીધો. શંકરાચાર્યે કહ્યું કે અમે ધર્મગુરુઓ આમારા વિચારોમાં બહુ હઠીલા હોઇએ છીએ. અમે જ સાચા, એવો અમારો દાવો હોય છે પણ સામાન્ય જીવનમાં બધાનો સ્વીકાર કરવો પડે છે એટલે મારે આ ક્ષેત્રમાં તમારા જેવા થવું જોઈએ. એમણે કોંગેસની બધી કોમોનું પ્ર્તિનિધિત્વ કરવાની નીતિનાં વખાણ કર્યાં પણ એમને ઉમેર્યું કે હિન્દુઓ પર બીજા ધર્મના લોકો હુમલા કરે છે ત્યારે કોંગ્રેસ હિન્દ્દુઓનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. શંકરાચાર્યે કહ્યું કે આપણે આપણા પાડોશીને પ્રેમ કરવો જોઈએ પણ માત્ર એટલા માટે નહીં કે એ આપણો ભાઈ છે; પણ એટલા માટે કે એનો અને આપણો આત્મા એક જ છે. આ ભાવના બીજા ધર્મોવાળા સમજી શકતા નથી.

એમણે કહ્યું કે હિન્દુઓ એમના જ દેશમાં મસ્જિદ પાસે સંગીત ન વગાડી શકે એ ખોટું છે. બીજા ધર્મોવાળાને અહીં હિન્દુઓ સાથે  શાંતિથી અને મિત્ર તરીકે રહેવાની ફરજ પાડીએ તો જ એમની આઝાદી શક્ય છે.

જો કે એમણે ઉમેર્યું કે બીજા ધર્મોના લોકોને એમના ધર્મનું પાલન કરવાની સંપૂર્ણ છૂટ મળશે. એમણે કહ્યું કે હિન્દુસ્થાનમાં લઘુમતીની સમસ્યા માત્ર મુસલમાનોની છે. એને પ્રાઅંતોમાં લાઘુમતીના સવાલમાં ન ફેરવી શકાય.

શંકરાચાર્યે મુસ્લિમ લીગનાં વખાણ કર્યાં કે એ પોતાની કોમની જે રીતે ચિંતા કરે છે તે વખાણને લાયક છે, પણ કોમી મતદાર મંડળની વ્યવસ્થા એમને રક્ષણ નહીં આપે. એમણે કહ્યું કે લીગની માગણીના પાયામાં ન્યાય અને સમાનતાની અપેક્ષા છે એટલે કોમી ચુકાદાની જગ્યાએ લઘુમતીઓને રક્ષણ આપવાની લીગની યોજના લાગુ કરવી જોઈએ.

તે પછી એમણે અછૂતોની સમસ્યાની ચર્ચા કરતાં કહ્યું કે હિન્દુઓમાંથી આભડછેટ દૂર થવી જ જોઈએ. આ પ્રથા શરૂ થવાનાં કંઈ કારણ રહ્યાં હશે પણ હવે એ નથી રહ્યાં. એમણે કહ્યું કે આભડછેટ દૂર થાય એ હરિજનોનો અધિકાર છે પણ ‘હરિજન’ શબ્દમાં એમના પ્રત્યે દયાભાવ છે એટલે એ શબ્દ હું પસંદ નથી કરતો. એમણે હરિજનો શીખ ધર્મ અંગીકાર કરી લે એવી સલાહ આપી કારણ કે શીખ ધર્મ હિન્દુ ધર્મનો જ ફાંટો છે.

સનાતનીઓનો વૉક-આઉટ

હિન્દુ મહાસભામાં પંડિત મદન મોહન માલવિયા અને ભાઈ પરમાનંદનાં બે જૂથો વચ્ચે યુદ્ધ ચાલ્યા કરતું હતું. બીજા દિવસે માલવિયાજીના ત્રણ સમર્થકોને ડેલિગેટ તરીકે આવવાની ટિકિટ આપવાની આયોજકોએ ના પાડી દીધી. એમને માત્ર દર્શક તરીકે આવવાની છૂટ આપી, પણ તેનો એમણે અસ્વીકાર કર્યો. આના પછી કાર્યવાહી શરૂ થઈ ત્યારે એક ખૂણામાંથી ‘માલવિયા ઝિંદાબાદ’ નો સૂત્રોચ્ચાર થયો. સામસામાં હરીફ જુથોએ એકબીજા પર ખુરશીઓ ફેંકવાનું શરૂ કર્યું, એમાં એક ઘાયલ થયો. પોલીસે વચ્ચે પડીને શાંતિ કરાવી અને ત્રણ જણને પકડી લીધા.

શંકરાચાર્યે આભડછેટ નાબૂદ કરવા અને હરિજનોને શીખ બની જવાની સલાહ આપી તેના વિરોધમાં સનાતનીઓ વૉક-આઉટ કરી ગયા. એમનું કહેવાનું હતું કે જૈન બૌદ્ધ, શીખ સૌ કોઈ હિન્દુ ગણાય, પણ કોઈ એક વર્ગને હિન્દુથી અલગ કરીને ધર્માંતરણ કરવાની સલાહ હિન્દુ મહાસભામાં આપી ન શકાય. વૉક-આઉટ કરનારામાં  સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ રામ શરણ દાસ પણ હતા.

કલકતામાં પણ હિન્દુ કૉન્ફરન્સની બેઠક ઑગસ્ટમાં મળી. એના પહેલાં બંગાળના હિન્દુઓએ એક આવેદન પત્ર પર સહીઑ કરવાની ઝુંબેશ ચલાવી. જુલાઈમાં એની બેઠક મળી તેમાં કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અધ્યક્ષપદે હતા. બંગાળમાં મુસલમાનો બહુમતીમાં હતા પણ એમને અખિલ ભારતીય ધોરણે લઘુમતી માનીને બંગાળમાં પણ અલગ મતદાર મંડળ અપાયાં હતાં, એ જો લાગુ પડે તો મુસલમાનો કાયમ માટે બહુમતીમાં રહે તેમ હતું. બીજી બાજુ હિન્દુઓ લઘુમતીમાં હોવા છતાં એમને રાષ્ટ્રીય સ્તરે બહુમતી માનીને કોઈ ક્વોટા નહોતો અપાયો. આની સામે હિન્દુઓમાં ઊકળાટ હતો.

લિબરલ પાર્ટીનું અધિવેશન

કોંગ્રેસનું અધિવેશન ફૈઝપુરમાં ચાલતું હતું ત્યારે સર કાવસજી જહાંગીરની લિબરલ પાર્ટીનું અધિવેશન  લખનઉમાં મળ્યું પક્ષને સામાન્ય જનતાને બદલે મોટા માતબર લોકોનો ટેકો હતો. આ અધિવેશનમાં એમણે પંડિત નહેરુના સમાજવાદી વિચારોની ટીકા કરી. આ પક્ષ માનતો હતો કે ડોમિનિયન સ્ટેટસ મળવું જોઈએ, બાકી બ્રિટનથી આઝાદ થવાની વાત લોકોને બહુ ગમશે પણ એનાં નુકસાન વધારે છે.

એ જ રીતે ઠેકઠેકાણે મુસ્લિમ સંગઠનો અને ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનાં સંમેલનો પણ યોજાયાં. એ જ રીતે ઠેરઠેર કિસાનો અને સ્ત્રીઓનાં સંમેલનો પણ યોજાયાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register- June-July, 1936 Vol. 2

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-2

૧૦મી૧૧મી ઍપ્રિલે મુસ્લિમ લીગનું ૨૪મું અધિવેશન મળ્યું તે જ ટાંકણે, ૧૨મી, ૧૩મી અને ૧૪મીએ લખનઉમાં કૉંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું. બધાના મનમાં ૧૯૩૫ના બંધારણીય કાયદા પછી ચૂંટણી સૌથી અગત્યનું સ્થાન લઈ ચૂકી હતી. ૧૨મીએ ૫૦ હજાર ડેલીગેટોની હાજરીમાં અધિવેશનનું ઉદ્ઘાટન થયું. સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ શ્રી શ્રીપ્રકાશે ડેલીગેટોનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું કે કોંગ્રેસ સ્વરાજ માટે કૃતસંકલ્પ છે અને એમણે બંધારણનો આડકતરો જ ઉલ્લેખ કર્યો અને કહ્યું કે આપણે દેશના સામાન્ય માણસને લાભ થાય એવું બંધારણ બનાવશું. એમણે ચૂંટણી, અનામત વગેરે કોઈ મુદ્દાની ચર્ચા ન કરી.

તે પછી કોંગ્રેસ પ્રમુખ જવાહરલાલ નહેરુએ પોતાના ભાષણમાં અનેક વિષયોની વિગતવાર છણાવટ કરી. એમણે ૧૯૨૦ના અસહકાર આંદોલનનો સંકેત આપતાં કહ્યું કે આપણા નેતાએ ૧૬ વર્ષ પહેલાં કોંગ્રેસને ઉચ્ચ વર્ગ માટે કામ કરનારી બિનઅસરકારક સંસ્થામાંથી શક્તિશાળી લોકશાહી સંસ્થામાં ફેરવી નાખી. તે વખતે આપણા ઘણા સાથીઓ લોકશાહીનો આ જુવાળ જોઈને આપણી સાથે રહેવાને બદલે સામ્રાજ્યવાદીઓને શરણે ચાલ્યા ગયા.

અહીં નહેરુનો આંતરરાષ્ટ્રીય દૄષ્ટિકોણ પણ પ્રગટ થાય છે. એમણે કહ્યું કે આપણે આપણા સંઘર્ષમાં પડ્યા હતા, અને એમાં જે ઘટનાઓ બની તેમાં આપણા મહાન નેતાની અને આપણી આંતરિક પ્રતિભાની છાપ હતી. પરંતુ એ જ સાથે આપણા દેશની બહાર શું થાય છે તેના તરફ આપણું ધ્યાન પણ ન ગયું. આજે ભૂમધ્યથી દૂર પૂર્વ અને પશ્ચિમ એશિયામાં લોકો સંઘર્ષ કરે છે, આફ્રિકા ખંડ આખો બેઠો થઈ ગયો છે, અને સોવિયેત સંઘમાં નવી જીવનશૈલી વિકસાવવાનો ભગીરથ પ્રયાસ ચાલે છે. ખરેખર તો આપણો સંઘર્ષ દુનિયામાં ચાલતા એક મહા સંઘર્ષનો જ એક ભાગ છે.

પહેલા વિશ્વયુદ્ધની ચર્ચા કરતાં એમણે કહ્યું કે એના પછી દુનિયામાં બહુ મોટાં પરિવર્તન આવ્યાં પણ મૂડીવાદ ફરી સંકટમાં આવી પડતાં હવે એણે ફાસીવાદનું રૂપ ધારણ કર્યું છે. આમ તો પશ્ચિમી જગત પોતાને જે મૂલ્યોનું રક્ષક ગણાવે છે તેનાથી ફાસીવાદે ઉલ્ટો જ રસ્તો લીધો છે અને આ પશ્ચિમી દેશો પોતાની વસાહતના દેશોમાં લોકો સાથે જે કરે છે તેવું જ ફાસીવાદીઓ પોતાના જ દેશમાં કરે છે. આજે આપણે મુક્ત ભારત માટે સંઘર્ષ કરનારા ક્યાં ઊભા છીએ? દેખીતું છે કે આપણે દુનિયામાં મુક્તિ માટે ઝંખતાં પ્રગતિવાદી અને ફાસીવાદ વિરોધી પરિબળો સાથે છીએ.

નહેરુએ કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ હવે મરવા પડ્યો છે અને એ આપણા સવાલો હલ કરી શકે તેમ નથી. એટલે એણે હવે દબાવવાનો માર્ગ લીધો છે અને આપણી નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પર તરાપ મારી છે. હવે ત્રાસવાદને કચડી નાખવાને નામે એણે જુલમો શરૂ કર્યા છે. દેશમાં ઊભી થયેલી મધ્યમ વર્ગીય નેતાગીરીને એમણે વખાણી પણ ઉમેર્યું કે હવે મધ્યમ વર્ગે આમ જનતા તરફ જોવું જોઈશે. આ જ સંદર્ભમાં એમણે કોંગ્રેસનું બંધારણ સુધારીને વિશાળ જન સમુઉદાયને સમાવી લેવાની જરૂર દર્શાવી. જવાહરલાલ નહેરુએ ખુલ્લા શબ્દોમાં કહ્યું કે દેશની સમસ્યાઓનો ઉકેલ માત્ર સમાજવાદને માર્ગે જ આવી શકશે.

તે પછી બંધારણના કાયદા પર બોલતાં એમણે કહ્યું કે આપણે આ ઍક્ટની ફગાવી દીધો છે. વર્કિંગ કમિટીમાં બધા એનાથી વિરુદ્ધ છે પણ એને કેમ રદ બાતલ ઠરાવવો તે વિશે એકમતી નથી. આમ છતાં આપણી સામે વિકલ્પ નથી અને આપણે પ્રાંતિક ધારાસભાઓની ચૂંટણી લડવી પડશે. આપણે નવું બંધારણ બનાવવા માગતા હોઈએ તો પણ એ માત્ર ધારાસભાના રસ્તે જ થઈ શકશે. આ ચૂંટણીઓ લડવાનો આપણો ઉદ્દેશ લાખોકરોડો મતદારો સુધી કોંગ્રેસનો સંદેશ પહોંચાડવાનો હોવો જોઈએ.

કોમી મતદારમંડળોનો ઉલ્લેખ કરીને એમણે કહ્યું કે હું એ નથી વિચારતો કે કયા જૂથને કેટલી સીટો મળે છે. આ વ્યવસ્થા પાછળનો વિચાર દેશના ટુકડા કરવાનો છે. આપણે લોકશાહી ઢબે કામ કરવા માગતા જોઈએ તો આ કોમી ગોઠવણ તો રદ થવી જ જોઈએ. તે પછી એમણે કોંગ્રેસનો ફેલાવો કરવા માટેમાસ કૉન્ટેક્ટનો કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો.

બીજા દિવસે, ૧૩મીએ, જલિયાંવાલા બાગાનો સ્મૃતિ દિન હતો. કોંગ્રેસે શહીદોને અંજલી આપી અને કેટલાક ઠરાવો પસાર કર્યા, જેમાં એક ઠરાવ ચાર આનામાં સભ્ય બનાવવાનો ઠરાવ પણ હતો.

એ દિવસે સભા મંડપની બહાર શોરબકોર થતો હતો. ખબર પડી કે સનાતનીઓની ભીડ ત્યાં એકઠી થઈ હતી. નહેરુએ કહ્યું

કે મને કાલે જ સમાચાર મળ્યા હતા કે જેમ ફાસીવાદીઓએ માર્ચ કરીને રોમ કબજે કરી લીધું તેમ સનાતનીઓ પણ માર્ચ કરતા અંદર આવશે અને કોંગ્રેસનો કબજો લઈ લેશે. જવાહરલાલ ઊઠીને ગેટ પર ગયા પણ સ્વયંસેવકોએ સનાતનીઓને અંદર ઘૂસતાં રોકી લીધા હતા.

કોંગ્રેસે સત્તા સંભાળવી કે નહીં?

કોમી મતદાર મંડળના મુદા પર, અને ચૂંટણી પછી કોંગ્રેસે સત્તા સંભાળવી કે કેમ તે વિશે કોંગ્રેસમાં સમાજવાદીઓ અને બીજાઓ વચ્ચેના મતભેદો બહાર આવ્યા.

બધા ઠરાવો સબ્જેક્ટ કમિટીમાં મંજૂર થયા પછી આવ્યા હતા. કોમી મતદાર મંડળનો સ્વીકાર કરવાના ઠરાવ પર દિનેશ ચંદ્ર ચક્રવર્તીએ વાંધો લીધો કે આ સામ્રાજ્યવાદીઓની ચાલ છે, અને જવાહરલાલે પોતે પણ એનો વિરોધ કર્યો છે તો હવે એનો સ્વીકાર કરવાનો ઠરાવ શા માટે આવ્યો છે? ગોવિંદ વલ્લભ પંતે આના જવાબમાં કહ્યું કે ૩૦ સભ્યો સબ્જેક્ટ કમિટીમાં આ વિશ પર બોલ્યા છે અને તે પછી ભારે બહુમતીથી ઠરાવનો મુસદ્દો મંજૂર થયો છે. જ્યારે ઠરાવ તૈયાર થયો ત્યારે અનિશ્ચિતતા હતી અને કોઈ જાણી ન શકે કે આગળ શું થવાનું છે.

સત્યમૂર્તિ અને ટી. પ્રકાશમ ઠરાવને ટેકો આપતા હતા. મીનૂ મસાણીએ કહ્યું કે બ્રિટિશરો દેશ છોડીને જાય તો જ સત્તા સંભાળવાનું વાજબી ગણાશે. યૂસુફ મહેર અલીએ કહ્યું કે સરકાર મધ્યમ વર્ગને જોરે ચાલે છે અને હજી પણ એને ખુશ કરવા માગે છે. મધ્યમ વર્ગમાંથી એમને શાસન ચલાવવા માટે નોકરો મળે છે. એમને ખુશ રાખવા માટે જ મોટા પગારો અપાય છે. વર્કિંગ કમિટી પોતાના સંકલ્પમાં ઢીલી પડી ગઈ છે. એમણે ચેતવણી આપી કે કોંગ્રેસ સત્તા સંહાલશે તો લિબરલડેમોક્રેટિક પાર્ટી બની રહેશે.

આચાર્ય કૃપલાનીએ કહ્યું કે સમાજવાદીઓ ક્રાન્તિકારી માનસિકતાના ચોકીદાર બની બેઠા છે. એ લોકો શું એમ કહેવા માગે છે કે ગાંધીજી, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ કે સરદાર પટેલ નોકરશાહીના સાથી છે? નહેરુએ પોતે જ આનો જવાઅબ આપ્યો કે આવું કોઈએ કહ્યું નથી. કૃપલાનીએ કહ્યું કે સત્તા સંભાળ્યા પછી પણ ક્રાન્તિકારી જુસ્સો ટકાવી શકાય છે.

સત્યમૂર્તિએ કહ્યું કે ક્રાન્તિકારી માનસની વાતો બહુ થાય છે પણ એક માત્ર ક્રાન્તિ જોવા મળી હોય તો તે ગાંધીજીની દોરવણી હેઠળ થઈ અને વર્કિંગ કમિટીના સભ્યોએ એ પાર પાડી છે. એમણે કહ્યું કે પચાસ મંત્રીઓ કોંગ્રેસમાં હોય તો કોંગ્રેસની તાકાત વધશે. ગોપિકા સેને સરદાર શાર્દુલ સિંઘના સુધારાનેટેકો આપતાં કહ્યું કે સત્તા હાથમાં આવ્યા પછી કોંગ્રેસ સરકાર કોઈ અટકાયતીને છોડી શકશે? એમણે કહ્યું કે છોડવાની સત્તા ન હોય તો એવી સત્તા લેવી જ શા માટે?

અચ્યુત પટવર્ધને કહ્યું કે આજે કોંગ્રેસ બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગઈ છે, એક જૂથ સામ્રાજ્યવાદીઓ સાથે બેસવા માગે છે અને બીજું એમની સાથે કોઈ જાતનું સમાધાન કરવા તૈયાર નથી.

પંડિત મદન મોહન માલવિયાએ કહ્યું કે સત્તા સંભાળવાની હિમાયત કરતો ઠરાવ બહુ ચર્ચાવિચારણા પછી આવ્યો છે, પણ તમે બંધારણને નકારી કાઢો અને સત્તા પણ સંભાળો, એ બે વાતો ન ચાલે. એમણે કહ્યું કે અત્યારે જરૂર તો દૃઢ એકતાની છે કે જેથી સરકારને એક્ટ સુધારવાની ફરજ પડે.

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે કહ્યું કે આ મુદ્દા પર પંડિત માલવિયાજીનો વિરોધ કરતાં દુઃખ થાય છે પરંતુ બે જ રસ્તા છે, કાં તો બ્રિટિશરોને કાઢી મૂકો અને કાં તો સમતિથી થયેલી વ્યવસ્થાનો સ્વીકાર કરો. સરદારે કહ્યું કે સમાજવાદીઓએ આ બાબતમાં તટસ્થ રહેવાનું નક્કી કર્યું છે. આનો લાભ આપણા ઉદ્દેશ્ય માટે શો છે? કે આ માત્ર મત મેળવવાની રીત છે?

વલ્લભભાઈએ કહ્યું કે સરકાર કોંગ્રેસ શું કરશે તે વિચારીને જ કામ કરે છે. પંડિત માલવિયાજીએ કોંગ્રેસને સત્તા ન લેવાની અને સંઘર્ષ ચાલુ રાખવાની સલાહ આપી તેનો જવાબ આપતાં, હસતાં હસતાં કહ્યું કે ગાંધીજીએ તો વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહનો કાર્યક્રમ આપ્યો હતો, એ વખતે માલવિયાજી તો સત્યાગ્રહ માટે ન આવ્યા!

તે પછી બાબુ રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સમાપન કર્યું અને સરદાર શાર્દુલ સિંઘે સૂચવેલા પર મત લીધા. સુધારાની તરફેણમાં ૨૫૦ અને વિરોધમાં ૪૫૦ મત મળતાં ચૂંટણી પછી સત્તા સંભાળવાનો ઠરાવ મંજૂર રહ્યો. આના પરના બીજા બે સુધારા પણ ઊડી ગયા.

૧૪મીએ છેલ્લા દિવસે પણ આર્થિક સ્થિતિ અંગેના અને ખેડૂતોની હાલત સુધારવાને લગતા ઠરાવો પસાર થયા.

000

અહીં મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસનાં અધિવેશનો વિશે વિગતે એટલા માટે લખ્યું છે કે બન્ને સંગઠનોનાં દૃષ્ટિબિંદુ સમજી શકાય અને એમની આંતરિક લોકશાહીની ઝલક મળે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register- Jan-June, 1936 Vol. 1

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-1

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૧: મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં મુસ્લિમ સંગઠનો

૧૯૩૫નો બંધારણીય કાયદો લાગુ થયા પછી મુસલમાનોનાં જુદાં જુદાં સંગઠનો અને ખુદ મુસ્લિમ લીગના સૂરમાં નિરાશા ડોકાવા લાગી હતી. કોમી ધોરણે પ્રતિનિધિત્વ તો મળ્યું પરંતુ કંઈ ખાલીપો અનુભવતા હોય તેમ, અથવા તો પ્રતિનિધિત્વ મળ્યા પછી કોંગ્રેસ સાથે જ લડ્યા કરવું એ જ બાકી રહ્યું હોય તો હાથમાં શું આવ્યું, એ દ્વિધાએ મુસ્લિમ નેતાઓને ઘેરી લીધા હતા. આમાં એક દૃષ્ટિકોણ એ જાહેર કરવાનો પણ ખરો કે કોંગ્રેસને કારણે સૌને સંતોષ થાય એવું સમાધાન ન થઈ શક્યું.

ખિલાફત કૉન્ફરન્સ

ખિલાફત કૉન્ફરન્સની બેઠક ૧૯૩૬ની ચોથી જાન્યુઆરીએ કલકતામાં મળી. એમાં ઢાકાના નવાબ હબીબુલ્લાહે પ્રમુખપદેથી બોલતાં કહ્યું કે આઝાદીની જરૂર જ નથી, ડોમિનિયન સ્ટેટસ મળે તો પણ હિન્દુસ્તાનીઓના હાથમાં સત્તા આવી જશે. એમણે કહ્યું કે અમે કંઈ જાતિગત નફરતમાં નથી માનતા. આજે દુનિયા એ શીખવા લાગી છે કે જૂથ તરીકેનો અહંકાર નુકસાન કરે છે. આપણે મુસલમાન છીએ, પણ તે સાથે હિન્દુસ્તાનના મુસલમાન છીએ. આપણે દુનિયાની ઇસ્લામી બિરાદરી સાથે જોડાયેલા છીએ પણ હિન્દુસ્તાનનો મુલક આપણો પિતા છે, આપણે બીજા કોઈ દેશને આપણો પિતા નથી માનતા. મુસલમાનોનાં રાજકીય હિતોની બાંયધરી મળે તો આપણે હિન્દુસ્તાની રાષ્ટ્રનો મુખ્ય સ્તંભ બનવા તૈયાર છીએ.

ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ

તે પછી ફેબ્રુઆરીની ૧૬મીએ આગાખાનના નેતૃત્વ હેઠળની ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સની કારોબારીની બેઠક દિલ્હીમાં મળી. આગાખાને પોતાના ભાષણમાં કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે ૧૯૧૬માં થયેલી લખનઉ સમજૂતીને યાદ કરીને કહ્યું કે એ વખતે મુસલમાનોએ નક્કી કર્યું કે આપણે ભલે લઘુમતી હોઈએ પણ આપણી માતૃભૂમિ જો સ્વશાસનને પોતાનું ધ્યેય બનાવતી હોય તો એમાં આડે નહીં આવીએ. આગાખાને ઉમેર્યું કે મોટા ભાગના હિન્દુસ્તાની મુસલમાનો સ્વીકારે છે કે એમનામાં એ જ લોહી છે, જે હિન્દુઓમાં વહે છે. મુસ્લિમ હુમલાખોરો સાથે કેટલાક અહીં આવ્યા અને અહીંના જ થઈ ગયા છે. હવે બહાર એમનું કંઈ નથી. એમણે કહ્યું કે આસ્થા વ્યક્તિની પોતાની વાત છે, એને કારણે બે કોમો વચ્ચે સંબંધ બગડે તે ન ચાલે. હવે આપણી સામે દેશના ઉત્કર્ષનું કામ છે અને આપણી નાતજાત, ચામડીનો રંગ કે ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના આ કામ કરવાનું છે.

મુસ્લિમ લીગનું અધિવેશન

મુસ્લિમ લીગ સંગઠન તરીકે બહુ નબળી હતી. મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોવાનો એનો દાવો હોવા છતાં, ખરેખર તો, જમીનદારો, જાગીરદારો અને અલીગઢના શિક્ષિત મધ્યમ વર્ગ સિવાય સામાન્ય મુસલમાન સાથે એનો કંઈ સંપર્ક નહોતો. એનું કોઈ બંધારણ પણ નહોતું. નેતાઓ જે કહે તે સૌ માનતા. પરંતુ હવે એને સંગઠન ફેલાવો કરવાની અને સામાન્ય મુસલમાનો સુધી પહોંચવાની જરૂર લાગી.

૧૯૩૬ની ૧૧મી-૧૨મી ઍપ્રિલે મુંબઈમાં મુસ્લિમ લીગનું ૨૪મું અધિવેશન મળ્યું. મુંબઈના પ્રતિનિધિઓ ઉપરાંત બીજા પ્રાંતોમાંથી પણ ૨૦૦ જેટલા પ્રતિનિધિઓ એમાં ભાગ લેવા આવ્યા હતા. સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ સર ઇબ્રાહિમ કરીમભાઈએ અધિવેશનમાં સૌનું સ્વાગત કરતાં ભાષણ કર્યું તેના કેટલાક અંશો જોવા જેવા છે, કારણ કે તે પછી તરત જ જિન્નાની નીતિમાં જે ફેરફાર થયો તેનાથી દિશા જ બદલી ગઈ.

કરીમભાઈએ કહ્યું કે “એકતા કોઈ પણ રાષ્ટ્રનો આધાર છે અને એ બધા ધર્મોનો સાર છે. અને કોઈ પણ બંધારણ આપણી નજરે બહુ લાભદાયક હોય તો પણ જુદી જુદી કોમો વચ્ચે સહકાર ન હોય તો બરાબર અસરકારક ન બની શકે.” એમણે હિન્દુઓને સાત કરોડ મુસલમાનોની પોતાના ઉત્કર્ષની આકાંક્ષા તરફ ઉદાર નજરે જોવાની અપીલ કરી; કરીમભાઈએ કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગ એના માટે જ પ્રયત્ન કરે છે. અમે કંઈ વધારે નોકરીઓ નથી માગતા કે અમને ખાસ પ્રાથમિકતા મળે એવી પણ અમારી માગણી નથી.

પછી ૧૯૩૫ના બંધારણ પર આવતાં એમણે કહ્યું કે હવે બંધારણ આવી ગયું છે, તે આપણને ગમે કે ન ગમે, એને માનવું જ પડશે અને એના માટે સૌનો સહકાર જરૂરી છે. એમણે કોમી એકતા માટે હાર્દિક અપીલ કરતાં કહ્યું કે ભગવાનને ખાતર આપણે મતભેદો અને કુમેળને ભૂલી જવા જોઈએ અને સૌને આમંત્રણ આપીએ અને કહીએ કે એકતા વિના કંઈ હાથ નહીં લાગે. આપણે હિન્દુ નેતાઓને પણ કહેવું જોઈએ કે તેઓ હિન્દુઓને પણ એ જ સમજાવે. આમ સર ઇબ્રાહિમ કરીમભાઈએ પોતાના સ્વાગત સંબોધનમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની વાત કરી.

તે પછી લીગના આજીવન પ્રમુખ જિન્નાએ અધિવેશનના પ્રમુખ તરીકે સૈયદ વઝીર હસનના નામની દરખાસ્ત મૂકી. એ ઔધ (અવધ)ની મુખ્ય કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ તરીકે રિટાયર થયા હતા. એમણે પણ પોતાના સંબોધનમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ અને જમીનદારોની એકતા પર ભાર મૂક્યો. બંધારણ અંગે એમનો સૂર પણ નિરાશાનો હતો. એમણે બંધારણના કાયદાને લોકશાહી વિરુદ્ધ ગણાવતાં કહ્યું કે બીજા હિન્દુસ્તાનીઓની જેમ મુસલમાનોમાં ઉચ્ચ વર્ગના અને સામાન્ય માણસ, સૌને સહેવું પડશે.

સૈયદ વઝીર હસને ચાર મુદ્દાનો કાર્યક્રમ આપ્યોઃ

૧. વર્તમાન વ્યવસ્થાની જગ્યાએ પુખ્ત મતાધિકાર દ્વારા ચુંટાયેલી લોકતાંત્રિક જવાબદાર સરકાર;

૨. દમનકારી કાયદા રદ કરવા અને મુક્ત વાણી,મુક્ત પ્રેસ અને સંગઠન બનાવવાના અધિકાર;

૩. ખેડૂતોને તાત્કાલિક રાહત, શિક્ષિત અને અશિક્ષિત બેરોજગારો માટે મદદની વ્યવસ્થા અને કામદારોને ન્યૂનતમ વેતન અને આઠ કલાકનો કામનો દિવસ’

૪. મફત ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ.

આ કાર્યક્રમ કોમવાદી નહોતો પણ સમાજવાદી હતો અને કોંગ્રેસના કાર્યક્રમથી અલગ નહોતો. વળી પુખ્ત મતાધિકારની માગણી તો કોંગ્રેસ વતી ગાંધીજીએ બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં પણ રજૂ કરી હતી. સૈયદ વઝીર હસને કહ્યું કે આ કાર્યક્રમની ચર્ચા કરવા માટે કોંગ્રેસ અને લીગ તેમ જ શીખોના પ્રતિનિધિઓએ જલદી મળવું જોઈએ અને સહિયારો કાર્યક્રમ ઘડવો જોઈએ.

પ્રમુખના ભાષણ પછી બંધારણ અંગે નારાજી દેખાડતો ઠરાવ મહંમદ અલી જિન્નાએ રજૂ કર્યો. એમણે બંધારણની ટીકા કરતાં કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનીઓને માત્ર ૨ ટકા સતા મળી છે, ૯૮ ટકા તો સેફગાર્ડ્સ (બ્રિટનનાં હિતોના રક્ષણની વ્યવસ્થા) છે. અહીં જિન્ના અધિવેશનના પ્રમુખ અને સ્વાગત સમિતિના પ્રમુખથી જુદા પડે છે. એમણે કહ્યું કે હિન્દુઓ સાથે કદમ મિલાવીને ચાલતાં પહેલાં મુસલમાનો માટે રક્ષણાત્મક જોગવાઈઓ ધાર્મિક કે કોમી કારણસર નહોતી માગી, પરંતુ બહુમતી કોમને આ શરતો મંજૂર નહોતી. અહીં જિન્ના કોંગ્રેસને બદલે હિન્દુ કોમની વાત કરે છે! એમણે આ બંધારણ વિરુદ્ધ પગલાં લેવાની જરૂર પર ભાર મૂક્યો પણ કહ્યું કે સશસ્ત્ર બળવાની તો શક્યતા નથી, અસહકાર પણ નિષ્ફળ નીવડ્યો છે. હવે બંધારણીય માર્ગે જ પાર્લમેન્ટમાં અને બહાર પગલાં લેવાં જોઈએ, પણ એ કામ કોઈ એક કોમથી નહીં થાય, બધી કોમોએ સાથે મળીને કરવું જોઈએ. જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસ મુસલમાનો સાથે મળીને નહીં ચાલે તો એ પોતાના ધ્યેય સુધી પહોંચી નહીં શકે.

તે પછી પહેલી વાર મુસ્લિમ લીગે પાર્લામેન્ટરી બોર્ડ અને સેંટ્રલ ઇલેક્શન બોર્ડ બનાવ્યું. એમણે નવા બંધારણ પ્રમાણે ચૂંટણી પણ લડવાની હતી. આ બેઠકમાં લિયાકત અલી ખાનને જનરલ સેક્રેટરી બનાવવામાં આવ્યા.

પાર્લામેન્ટરી બોર્ડૅ ચૂંટણી ઢંઢેરો બહાર પાડ્યો તેમાં કહ્યું કે લીગના પ્રતિનિધિઓ જુદાં જુદાં ધારાગૃહોમાં બે જ કામ હશે – એક, અત્યારનું વચગાળાનું બંધારણ અને સૂચિત કેન્દ્રીય ધારાસભા માટેનું બંધારણ રદ કરીને તરત જ એની જગ્યાએ સંપૂર્ણ લોકશાહી સ્વશાસનનું બંધારણ લાગુ કરવું; અને બીજું, જ્યાં સુધી આ બંધારણ હોય ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રની સમગ્ર જનતાને વધું વધુ લાભ મળે તે રીતે કામ કરવું. ઇલેક્શન બોર્ડે જે કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો તેમાં બે જ મુદ્દા મુસલમાનોને લગતા હતા – એક તો, એમના ધાર્મિક અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને બે, ગરીબ મુસલમાનોના ઉદ્ધાર માટે કામ કરવું બાકીના બધા મુદ્દા કોમને નામે રાજકારણ ન ચલાવતા હોય તેવા પક્ષના મુદ્દાઓ જેવા જ હતા!

000

સંદર્ભઃ

1. The Indian Annual Register, Jan-june, 1936 Vol-i .pdf

2. India Divided – Dr. Rajendra Prasad.

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-62

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

 પ્રકરણઃ ૬૨:: બંધારણીય વ્યવસ્થાની દિશામાં

બીજી ગોળમેજી પરિષદ પછી ત્રીજી ગોળમેજી પરિષદ પણ મળી ગઈ, પરંતુ એનુંય કોઈ સ્પષ્ટ પરિણામ ન આવ્યું. આપણે રામસે મૅક્ડોનલ્ડનો કોમી ઍવૉર્ડ પણ જોયો. તે પછી ૧૭મી માર્ચ ૧૯૩૩ના રોજ બ્રિટિશ સરકારે ભારતમાં બંધારણીય વ્યવસ્થા વિશે એક શ્વેતપત્ર પ્રકાશિત કર્યો. (શ્વેતપત્ર લોકપ્રિય નામ છે; એનું સત્તાવાર નામ કમાંડ પેપર ૪૨૬૮ હતું). એના દ્વારા ભારતના બંધારણીય માળખાની જાહેરાત કરવામાં આવી. બ્રિટનની આમ સભામાં એના પર ચર્ચા થઈ ત્યારે ઘણા પ્રશ્નો સામે આવ્યા અને અંતે લૉર્ડ લિન્લિથગોની આગેવાની હેઠળ પાર્લમેંટનાં બન્ને ગૃહોની સંયુક્ત ‘સિલેક્ટ કમિટી’ને એના પર વિચાર કરવાનું કામ સોંપાયું.

પરંતુ, એક તરફ ભારતમાં આશા અને નિરાશા બન્ને હતાં તો બીજી બાજુ બ્રિટનમાં ઘોર વિરોધ પણ હતો. ભારતમાં નરમ અને સમાધાનકારી બંધારણવાદીઓ આને એક શરૂઆત માનતા હતા તો બીજા લોકો એને આઝાદીને ટાળવાનો પ્રયાસ માનતા હતા. શ્વેતપત્ર ‘સિલેક્ટ કમિટી”ને સોંપવાની દરખાસ્ત પર આમ સભામાં ત્રણ દિવસ ચર્ચા થઈ. ૨૯મી માર્ચે ભારત માટેના નાયબ પ્રધાન બટલરે સિલેક્ટ કમિટીને સોંપવાનો ઠરાવ રજૂ કરવા માટે પોતાનું ભાષણ જે રીતે શરૂ કર્યું તે મઝા પડે તેવું છે. એમાંથી એમનો કેટલો વિરોધ થયો તે દેખાય છે. એમણે કહ્યું કે ભારતમાં ઘણી વાર હું જંગલોમાં બેઠો છું. મારણ એટલે કે વાછરડો બાંધ્યો હોય અને વાઘની રાહ જોવાતી હોય. બંદૂક તૈયાર હોય. મારી હાલત આ મારણ જેવી છે. મારા મિત્ર ચર્ચિલ મને વાઘ જેવા દેખાય છે. પણ મને આશા છે કે એ વાઘ માટે એક બંદૂક પણ રાહ જૂએ છે. વળી વિરોધ પક્ષ વતી મોર્ગન જોન્સ બોલવાના છે એમને પણ હું એ જ રીતે જોઉં છું.

અખબારોએ પણ જુદી જુદી જાતના અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યા. મોટા ભાગે તો સૌએ ‘સેફગાર્ડ્સ’ અને ‘ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર’ પર લખ્યું. ડેઇલી મેઇલે લખ્યું: સેફગાર્ડ્સ અસરકારક રહેશે તો એનો અર્થ એ કે ભારતમાં ભારતીયોની મરજીથી ચાલતી સરકાર નહીં હોય, અને સેફગાર્ડ્સ અસરકારક નહીં હોય તો એનું ભારે નુકસાન ભારત અને સામ્રાજ્યને થશે. મૉર્નિંગ પોસ્ટે લખ્યું કે શ્વેતપત્ર ખરેખર તો ભાગીદારીનું કરારનામું નથી, પણ ભાગી છૂટવાની સમજૂતી છે.

વિદેશ પ્રધાન સૅમ્યુઅલ હૉરે બે દિવસ પહેલાં ૨૭મીના એમના ભાષણમાં કેટલાંય બ્રિટિશ અને ભારતીય છાપાંઓને ટાંક્યાં. ભારતીય છાપાંઓની એક ટિપ્પણી હતી કે આ શ્વેતપત્ર હેઠળ ભારતીયોને સોંપાયેલી જવાબદારીઓ પત્તાંના મહેલ જેવી છે. એ પડી જશે અને એની પાછળથી મહાકાય, આપખુદ શાસક પ્રગટ થવાનો છે, જે સેંકડો હિટલરો અને મુસોલિનીઓ કરતાં વધારે શક્તિશાળી હશે. એક અખબારે લખ્યું કે ભારતે પોતાના શત્રુ સામે સંગઠિત બનીને કામ કર્યું હોત તો એની દેશભક્તિ અને સ્વાભિમાન પર આટલો મોટો હુમલો થવાનું કલ્પી શકાય એમ નથી. શ્વેતપત્રે ભારતના દૃષ્ટિકોણને તલભાર પણ માન નથી આપ્યું. એક છાપાએ તો શ્વેતપત્રને બહુ જ ખરાબ ગણાવતાં કહ્યું કે ચર્ચિલ અને એમના સાથીઓને આ કામ સોંપ્યું હોત તો એ પણ આનાથી વધારે ખરાબ ન કરી શક્યા હોત!

પરંતુ શ્વેતપત્ર સંયુક્ત સિલેક્ટ કમિટીને સોંપવા અંગેના ઠરાવ પરની ચર્ચામાં ચર્ચિલ અને બીજાઓએ ભારતમાં બંધારણીય વ્યવસ્થા ઊભી કરવાના પ્રયાસનો જ વિરોધ કર્યો. ચર્ચિલે કહ્યું કે આપણે ભારતમાં શાંતિ સ્થાપી શકીએ એમ નથી, એ ખોટી વાત છે. અમે જ્યારે કડક હાથે કામ લેવાની વાત કરતા હતા ત્યારે અમને જવાબ મળ્યો કે ખૂબ લોહી વહેશે અને બ્રિટનથી લશ્કર બોલાવવું પડશે. એણે ગાંધી-અર્વિન કરારનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે એને કારણે કોંગ્રેસને લાગ્યું કે સત્તા એના હાથમાં આવશે. પણ ખરેખર અરાજકતા વધી ગઈ. તે પછી વિલિંગ્ડને કડકાઈથી કામ લીધું, ગાંધી જેલમાં છે, એના અનુયાયીઓ જેલમાં છે, એમની સંખ્યા ઘટતી જાય છે અને લશ્કરને સરહદો સિવાય ક્યાંય મોકલવું નથી પડ્યું. આખા દેશમાં શાંતિ છે.

ચર્ચિલ કટ્ટર સામ્રાજ્યવાદી હતો તે એના આ શબ્દોમાંથી જોઈ શકાશેઃ

“આપણે આજે ઇતિહાસમાં એવા સમયે આ કરીએ છીએ (ભારતને સત્તા સોંપવાની ચર્ચા કરીએ છીએ), જ્યારે સંસદીય લોકશાહી અને ચૂંટણીઓમાંથી લોકોનો વિશ્વાસ તૂટતો જાય છે અને પશ્ચિમી દુનિયામાંથી એને જાકારો મળવા લાગ્યો છે. આજે આપણે આ એવા સમયે કરીએ છીએ, જ્યારે રાષ્ટ્રીય અસ્તિત્વ અને સુરક્ષિત મક્કમતાથી સંકળાયેલાં બજાર માટેનો સંઘર્ષ દારૂણ બનતો જાય છે, અને આજે આપણે જોઈએ છીએ કે વધારે શક્તિશાળી, વધારે સભ્ય, અને વધારે આધુનિક દેશો દૃઢતાથી પોતાના હસ્તકના પ્રદેશોને ટકાવી રાખવા, નવા પ્રદેશો મેળવવા અને બીજા દેશોની ભૂમિ પર ફરી કબજો કરવા કે મેળવવા માટે વસાહતો સ્થાપવાના કે વિજયો મેળવવાના પોતાના અધિકારો જરાય અચકાયા વિના આગળ ધરે છે.”

પરંતુ રૂઢિચુસ્ત પક્ષમાં ત્રણ ફાંટા પડી ગયા હતા. ચર્ચિલ અને એના સાથીઓ કોઈ પણ ભોગે બ્રિટનનો કબજો છોડવા તૈયાર નહોતા. પણ કેટલાક સભ્યો મિશ્ર સરકારના ટેકેદાર હતા. એમના મત પ્રમાણે સેફગાર્ડ્સ (એટલે કે બ્રિટનનાં હિતો ન જોખમાય એવી વ્યવસ્થા) બરાબર હોય તો શ્વેતપત્રની ભલામણો લાગુ કરવી જોઈએ. ત્રીજું ગ્રુપ માનતું હતું કે આગળ જતાં ડોમિનિયન સ્ટેટસની માગણી આવે તો પણ આ દરખાસ્તોને ટેકો આપવો જોઈએ. બીજી બાજુ મજૂર પક્ષ ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવાની તરફેણ કરતો હતો. ઍટલીએ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે શ્વેત[અત્રમાં ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવાની તો વાત જ નથી.

સંયુક્ત સિલેક્ટ કમિટી

આમસભા (હાઉસ ઑફ કૉમન્સ) અને ઉમરાવ સભા (હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સ)એ ઠરાવો પસાર કરીને પોતાના સભ્યો સિલેક્ટ કમિટી માટે નીમ્યા. જરૂરી લાગે ત્યારે દેશી રાજ્યો અને બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રતિનિધિઓને પણ બેઠકમાં ભાગ લેવા માટે બોલાવવાના હતા. આવા સભ્યોમાં ડૉ. આંબેડકર પણ હતા. સિલેક્ટ કમિટીએ લગભગ દોઢ વર્ષ જેટલો સમય લઈને પોતાનો રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો, જે પછી ૧૯૩૫નો ઇંડિયા ઍક્ટ બન્યો.

શ્વેતપત્રમાં શી ભલામણો હતી?

શ્વેતપત્ર પ્રમાણે સંઘ (ફેડરલ) ધારાસભા ત્રણ ઘટકોને સાથે મેળવીને બનાવવાની હતીઃ એક ઇંગ્લેંડનો રાજા (એનું પ્રતિનિધિત્વ વાઇસરૉય કરે), કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટ (ઊપલું ગૃહ) અને હાઉસ ઑફ ઍસેમ્બ્લી (નીચલું ગૃહ). ઊપલા ગૃહમાં ૨૬૦ સભ્યો હોય, જેમાંથી ૧૫૦ને પ્રાંતિક ધારાસભાઓ ચૂંટીને મોકલે, ૧૦૦ને દેશી રાજ્યો ચૂંટે અને ૧૦ અધિકારીઓની નીમણૂક સરકાર કરે. નીચલા ગૃહમાં ૩૭૫ સભ્યો હોય, જેમાંથી ૨૫૦ સીધા ચુંટાઈને આવે અને ૧૨૫ને દેશી રાજ્યો નીમે. ઊપલા ગૃહમાં માત્ર યુરોપિયનો, એંગ્લો-ઇંડિયનો અને ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ માતે ૧૦ સીટો અનામત રાખવામાં આવી. બીજી લઘુમતીઓને આ અધિકાર ન મળ્યો. નીચલા ગૄહમાં મેક્ડોનલ્ડના કોમી ચુકાદા પ્રમાણે કોમી ધોરણે સીટો ફાળવવામાં આવી હતી.

નાણા બિલ માત્ર નીચલા ગૃહમાં જ રાજૂ થઈ શકે, તે સિવાય બન્ને ગૃહની સંમતિ મળે તો જ બિલ કાયદાનું રૂપ લઈ શકે. નાણા બિલ સિવાયના કોઈ પણ વિષયનું બિલ કોઈ પણ ગૃહમાં આવી શકે.

પરંતુ ઊપલા ગૃહમાં ચુંટાવા માટે ઉમેદવારની પાત્રતા માટે મિલકત વિશેની જ જોગવાઈ હતી તેની સૌથી આકરી ટીકા તો મજૂર પક્ષના નેતા ઍટલીએ કરી. એમણે કહ્યું:

કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટ મિલકત અને ખાસ અધિકારોનું રક્ષણ કરશે. એ સ્થાપિત હિતો માટે એક બહુ સારો સ્તંભ બની રહેશે, કારણ કે બહુ જ ઓછ લોકોને એમને ચૂંટવાનો અધિકાર મળશે. આ સુધારાઓને પરિણામે ભારત શાહુકારો અને જમીનદારોના હાથમાં સપડાઈ જશે… હવે જેમ ડાઉનિંગ સ્ટ્રીટ (બ્રિટિશ વડા પ્રધાનનું નિવાસસ્થાન) પર બેંકરોનું ચાલે છે તેમ પછી દિલ્હી પર બેંકરોની હકુમત હશે, અને હાઔસ ઑફ લૉર્ડ્સ્માં જેમ જમીનદારોનું વર્ચસ્વ છે એવું કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટમાં બનશે.

શ્વેતપત્રથી ભારતમાં પણ કોઈને સંતોષ ન થયો. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગે શ્વેતપત્રને માનવાની ના પાડી દીધી. આ જ શ્વેતપત્ર થોડા ફેરફારો સાથે ૧૯૩૫માં સિલેક્ટ કમિટીનો રિપોર્ટ આવી જતાં ઇંડિયા ઍક્ટ બન્યો અને ૧૯૩૭માં એના જ આધારે ચૂંટણી લડાઈ ત્યારે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ, બંનેએ એમાં ભાગ લીધો.

૦૦૦

આ સાથે ભાગ ત્રીજો અહીં સમાપ્ત કરું છું. આપણે ત્રીજા ભાગની સફર ત્રણ ભાગમાં કરી. (૧) ૧૮૫૭થી ૧૮૮૫. (૨), ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ અને (૩)૧૯૧૫થી ૧૯૩૫. હવે તબક્કો બદલાય છે રાજકારણ પણ બદલાય છે અનેહવે ચોથા અને છેલ્લા ભાગમાં આપણે ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭ સુધીની યાત્રા કરશું. આપણી ૧૫૯૯થી શરૂ થયેલી યાત્રાનો આ ચોથો અને અંતિમ ભાગ છે.

મારો પ્રયાસ આજ સુધી જે સામગ્રી આપણી સમક્ષ ન આવી હોય તે શોધીને સરળ શબ્દોમાં કથાને એક સૂત્રમાં પરોવીને મૂકવાનો રહ્યો છે. આશા છે કે વાચકો કંટાળ્યા નહીં હોય.

૦૦૦

આજના લેખના સંદર્ભઃ

https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22162060

https://storyofpakistan.com/government-of-india-act-1935/

https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/162933/11/11_chapter%208.pdf

https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1933/mar/27/indian-constitutional-reform#column_732

https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1933/mar/29/indian-constitutional-reform

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-61

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૬૧:: કોમી ચુકાદો અને પૂના પૅક્ટ

ઑગસ્ટ ૧૯૩૨ની ૧૬મી તારીખે બ્રિટનના પ્રધાનમંત્રી રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડે પોતાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. એને કોમી ચુકાદો કે કમ્યુનલ ઍવૉર્ડ પણ કહે છે. મૅક્ડોનલ્ડે પોતાના નિવેદનમાં બીજી ગોળમેજી પરિષદ દ્વારા કોમી સમસ્યાનો ઉકેલ ન લાવી શકાયો તેનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે લઘુમતીઓની સમસ્યાનાં, બધાં નહીં તો, અમુક પાસાંનો નિકાલ લાવ્યા વિના ભારતમાં બંધારણીય સુધારાની બાબતમાં આગળ વધી શકાય તેમ નથી.

આના અનુસાર ઍવૉર્ડમાં અમુક નિર્ણયો જાહેર કરવામાં આવ્યા. ગોળમેજી પરિષદમાં મધ્યસ્થ અને પ્રાંતિક ધારાસભાઓમાં કોમી ધોરણે સીટો આપવા અને, સંબંધિત કોમના જ મતદારો પોતાના જ કોઈ જાતભાઈને ચૂંટે એના વિશે ચર્ચા થઈ હતી, પરંતુ ઍવૉર્ડમાં તરત તો મધ્યસ્થ ધારાસભા વિશે કંઈ નિર્ણય જાહેર ન કરાયો, માત્ર પ્રાંતિક ધારાસભાઓ માટે કોમી મતદાર મડળોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.

બ્રિટન સરકારે એ પણ જાહેર કર્યું કે આ નિર્ણયમાં કોઈ પાર્ટી ફેરફારની માગણી કરશે તો એના માટે સંબંધિત બધા પક્ષોની સંમતિ જરૂરી બનશે. તે સિવાય બ્રિટન સરકાર પોતે એમાં ફેરફાર કરવામાં ભાગીદાર નહીં બને. મુસ્લિમ, શીખ, યુરોપિયન, ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ, ઍંગ્લો ઇંડિયનો અને સ્ત્રીઓ માટે પણ અલગ મતદાર મંડળો બનાવવાનો નિર્ણય જાહેર કરાયો. મજૂરોની સીટો કોમી સિવાયની સામાન્ય સીટોમાંથી ફાળવવાની હતી. આ કોમો સિવાયના, મતદાન માટેની લાયકાતોને સંતોષતા હોય તેવા બધા જ મતદારો સામાન્ય સીટો માટે મતદાન કરે એવી જોગવાઈ હતી. મુંબઈ પ્રાંતમાં અમુક સીટો મરાઠાઓ માટે અલગ રાખવામાં આવી.

ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના મતદારોએ સામાન્ય સીટો પર મતદાન કરવાનું હતું પણ સરકારે કહ્યું કે આ કોમને ઊંચે લાવવા માટે આ પગલું પૂરતું ન ગણાય, એટલે એમને અમુક ખાસ સીટો આપવાની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. અમુક મતદાર વિભાગમાં આવી ખાસ બેઠકો હોય અને એના માટે મતદાન કરનારને સામાન્ય સીટ માટે મતદાન કરવાનો, એટલે કે બે મત આપવાનો અધિકાર પણ અપાયો. પરંતુ આખા પ્રાંતમાં એમની વસ્તી વધારે હોય ત્યાં માત્ર આ જ પ્રકારની સીટો ન હોઈ શકે, પણ મદ્રાસ પ્રાંતને એમાં અપવાદ ગણવામાં આવ્યો. સરકારે એ પણ નોંધ્યું કે બંગાળમાં અમુક સામાન્ય સીટોના મતદારોમાં ડિપ્ર્રેસ્ડ ક્લાસિસની બહુમતી હોઈ શકે છે. પરંતુ બંગાળમાં ઓછામાં ઓછી ૧૦ ખાસ સીટો તો એમની જ હોવી જોઈએ. આ ખાસ સીટોની વ્યવસ્થા ૨૦ વર્ષ સુધી રાખવાનો સરકારે નિર્ણય લીધો. ઉપલા ગૃહમાં પણ નીચલા ગૃહની કોમી સમતુલા ન તૂટે એટલા જ પ્રમાણમાં બધી કોમોને સીટો ફાળવવામાં આવી.

ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અલગ મતદાર મંડળો બનાવવા સામે કોંગ્રેસ અને ગાંધીજીનો વિરોધ હતો એટલે રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડે પોતાના નિવેદનમાં એના વિશે વધારે ખુલાસો કરવાનું જરૂરી માન્યું: ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસની બાબતમાં આ વ્યવસ્થાનો મૂળ હેતુ એ રહ્યો કે જ્યાં વસ્તીમાં એમની સંખ્યા બહુ ઘણી હોય ત્યાં એમને ધારાસભાઓમાં એમની પસંદગીનો પ્રવક્તા મળે, તે ઉપરાંત આના આધારે કોઈ કાયમી ચૂંટણી સમજૂતી ન થાય કે જેથી એમનું અળગાપણું પણ કાયમી બની જાય. આથી ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો મતદાર સામાન્ય હિન્દુ બેઠક પર પણ મતદાન કરશે કે જેથી આવી બેઠક પર ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિને એમના હિતનો પણ ખ્યાલ રાખવો પડે. આમ છતાં એમને ખાસ સીટો આપવાનું કારણ એ કે કોઈ પણ સંયોગોમાં એમની ધારાસભામાં હાજરી બહુ ઓછી રહેશે. એટલે એમનો અવાજ વધારે પ્રબળ બને એ હેતુથી એમને બે મતનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. જો કે, મૅક્ડોનલ્ડે સ્વીકાર્યું કે આ ત્રુટિ (anomaly) છે.

નવેમ્બર ૧૯૩૨માં મુસ્લિમ લીગ અને બીજાં મુસ્લિમ સંગઠનોની દિલ્હીમાં મીટિંગ મળી. એમાં આ ઍવૉર્ડનું સ્વાગત ડાબા હાથે સલામ કરીને કરવામાં આવ્યું. એમને ઍવૉર્ડને જરૂરી બતાવ્યો પણ એનો દોષ કોંગ્રેસ પર નાખ્યો કે એણે ગોળમેજી પરિષદમાં લઘુમતીઓની આકાંક્ષાઓ પૂરી કરવા પર ધ્યાન આપ્યું હોત તો બધા પક્ષો સર્વસંમતિ સાધી શક્યા હોત, પરંતુ કોંગ્રેસના અડિયલ વલણથી આ ઍવૉર્ડ જરૂરી બની ગયો.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને અલગ મતદાર મંડળ આપવા પાછળ હિન્દુ સમાજમાં તડાં પડાવવાનો ઇરાદો કામ કરે છે. એમણે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને હિન્દુ સમાજનો જ ભાગ ગણાવ્યા અને ઍવૉર્ડ સામે યરવડા જેલમાં જ આમરણ ઉપવાસ જાહેર કર્યા. એમની દલીલ એ હતી કે અલગ મતદાર મંડળને કારણે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ હંમેશાં ‘ડિપ્રેસ્ડ’ જ રહેશે અને હિન્દુ સમાજમાં –ભારતીય સમાજમાં પણ – કાયમ માટે તડાં પડી જશે. કોંગ્રેસે મુસલમાનોનું અલગ મતદાર મંડળ બનાવવાનો સિદ્ધાંત તો કમને સ્વીકારી લીધો હતો પરંતુ ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસનો સવાલ ગાંધીજી માટે રાજકીય કરતાં સામાજિક વધારે હતો. આ પહેલાં જ ગાંધીજીએ અછૂતોને ‘હરિજન’ નામ આપી દીધું હતું.

ગાંધીજીએ ઍવૉર્ડની વિરુદ્ધ ઉપવાસ જાહેર કર્યા હતા એટલે એમણે બ્રિટનના વડા પ્રધાન રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડને પત્ર લખ્યો અને એમને આ પત્ર જાહેર કરવા વિનંતિ કરી. મેક્ડોનલ્ડે પત્ર બહાર પાડ્યો તે સાથે જ દેશમાં સનસનાટી ફેલાઈ ગઈ. પંડિત મદન મોહન માલવિયા, તેજ બહાદુર સપ્રુ, ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી, એમ. આર. જયકર વગેરે સક્રિય બન્યા અને ડૉ. આંબેડકર સાથે વાતચીત કરી. તે પછી ડૉ. આંબેડકર ગાંધીજીને મળવા સંમત થયા. ગાંધીજી ૨૦મી સપ્ટેમ્બરથી ઉપવાસ પર હતા. યરવડા જેલમાં બન્ને વચ્ચે મુલાકાત થઈ. તે પછી બન્ને વચ્ચે સીટોની ફાળવણી થઈ. કોમી ચુકાદા પ્રમાણે ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસને અલગ મતદાર મંડળ મારફતે ૭૧ સીટ મળવાની હતી પરંતુ ગાંધીજીએ સહિયારા મતદાર મંડળ હેઠળ ૧૪૮ સીટોની ઑફર કરી. ડૉ. આંબેડકર સંમત થયા. આને પૂના પૅક્ટ કહે છે. તે પછી ઍવૉર્ડની શરત પ્રમાણે આ પૂના પૅક્ટ બ્રિટન મોકલાયો. બન્ને પક્ષો વચ્ચે સંમતિ હોવાથી સરકાર એનો ઇનકાર કરી શકે તેમ નહોતું અને પૂના પૅક્ટ ભારતમાં બંધારણીય સુધારાના પ્રયાસોનો ભાગ બની રહ્યો.

પૂના પૅક્ટ (મુખ્ય મુદ્દા ટૂંકમાં)

૧. પ્રાંતિક ધારાસભાઓમાં સામાન્ય સીટોમાંથી ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અનામત રખાશે, જે આ પ્રમાણે હશેઃ

મદ્રાસ ૩૦. સિંધ સહિત મુંબઈ પ્રાંત ૨૫, પંજાબ ૮, બિહાર અને ઓરિસ્સા ૧૮, મધ્ય પ્રાંત ૨૦, આસામ ૭, બંગાળ ૩૦, યુક્ત પ્રાંત ૨૦. કુલ ૧૪૮.

૨. આ સીટોની ચૂંટણી સંયુક્ત મતદારો દ્વારા થશે, પરંતુ નીચેની કાર્યપદ્ધતિ અનુસારઃ.

સામાન્ય મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસના મતદારો મતદાર મંડળ બનાવશે જે દરેક અનામત બેઠક માટે એક મત આપીને ચાર વ્યક્તિઓની ચૂંટણી કરશે. જે ચારને સૌથી વધારે મત મળશે તે સંયુક્ત મતદાર ક્ષેત્રમાં ઉમેદવાર બનશે.

૩. મધ્યસ્થ ધારાસભામાં પણ આ જ સિદ્ધાંત લાગુ કરાશે.

૪. મધ્યસ્થ ધારાસભામાં બ્રિટિશ ઇંડિયાની સામાન્ય બેઠકોમાંથી ૧૮ ટકા ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અનામત રહેશે.

૫.પ્રાથમિક ચૂટણીની પ્રથાનો દસ વર્ષ પછી અંત આવશે; પરંતુ

૬. સંબંધિત કોમો પરસ્પર સંમત થાય ત્યાં સુધી અનામત વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે.

બ્રિટિશ સરકારે કોમી ઍવૉર્ડમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટેની વ્યવસ્થાની જગ્યાએ પૂના પૅક્ટ મૂક્યો તે પછી ગાંધીજીએ ઉપવાસનાં પારણાં કર્યાં.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

1.http://www.ambedkar.org/impdocs/poonapact.htm

2.Indian Constitutional documents

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-60

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૬૦:: ગાંધીજીની ધરપકડ અને તે પછી

ગાંધીજી ૧૯૩૧ની ૨૮મી ડિસેમ્બરે લંડનથી પાછા ફર્યા તેનાથી પહેલાં જ સરકારે દમનનાં પગલાં શરૂ કરી દીધાં હતાં. ૨૧મી ડિસેમ્બરેપુરુષોત્તમ દાસ ટંડન, ૨૫મીએ અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાનને પકડી લેવાયા. ૨૬મીએ જવાહર લાલ અને ટી. એ. કે. શેરવાની ગાંધીજીને આવકારવા મુંબઈ જતા હતા ત્યારે ટ્રેનમાં જ એમને પકડી લેવાયા અને નૈની જેલમાં મોકલી દેવાયા. બીજી જાન્યુઆરીએ સુભાષ બાબુ પણ જેલ ભેગા થઈ ગયા.

૨૯મી તારીખે કૉંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી અને નાગરિક અસહકાર આંદોલન ફરી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો. ૩૧મીએ ગાંધીજીએ વાઇસરૉય વિલિંગ્ડનને પત્ર લખીને મુલાકાતનો સમય માગ્યો. એમણે સવિનય કાનૂન ભંગ આંદોલન રોકી દેવાની પણ ઑફર કરી હતી. વિલિંગ્ડન ત્યારે દિલ્હીમાં નહોતો પણ એણે જવાબમાં ગાંધીજીને મળવાની ના પાડી દીધી, એટલું જ નહીં, પરંતુ ચિમકી પણ આપી કે કોંગ્રેસ કંઈ કરશે તો સરકાર તમામ જરૂરી પગલાં લેશે. ગાંધીજીએ વાઇસરૉયના જવાબ પર ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું કે સરકાર ભૂલની ઉપર બીજી ભૂલ કરે છે.

ગાંધીજીએ પહેલી જાન્યુઆરીએ સવિનય કાનૂનભંગ ફરી શરૂ કરવા માટે તૈયાર રહેવા લોકોને આહ્વાન કર્યું હતું અને બીજી તારીખે એમણે કહ્યું કે એમની ધરપકડ થઈ જશે, કારણ કે કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓ જેલમાં જ હતા. ગાંધીજીએ કહ્યું કે ડાળીઓને કાપી નાખો અને મૂળને સલામત રહેવા દો, એમ બને નહીં. એમણે એ પણ શક્યતા દર્શાવી કે સરકાર કોંગ્રેસને ‘ગેરકાનૂની સંસ્થા’ પણ જાહેર કરી શકે છે.

વિલિંગ્ડન રૂઢિચુસ્ત હતો અને ગાંધી-અર્વિન કરાર એને પસંદ નહોતા આવ્યા. એણે એને માન આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. ખરેખર તો ગાંધીજી ગોળામેજી પરિષદ માટે લંડનમાં હતા ત્યારે જ વિલિંગ્ડને કોંગ્રેસને પહેલાં જ દબાવી દેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. એણે જોઈ લીધું હતું કે પરિષદમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસના નેતા ડૉ. આંબેડકર સહિત બીજા મુસ્લિમ નેતાઓને ભારતની સ્વતંત્રતા કરતાં પોતાની કોમને અનામત બેઠકો મળે તેમાં વધારે રસ હતો. એક્લા ગાંધીજી જ કહેતા હતા કે આ બધા પ્રશ્નો હિન્દુસ્તાનીઓના છે અને બ્રિટનની દરમિયાનગીરી વિના હિન્દુસ્તાનીઓ જાતે ઉકેલી લેશે. આમ, સ્વતંત્રતાની વાત એકલા ગાંધીજી કરતા હતા. રાજાઓને પણ પોતાનાં રાજ બચાવીને સત્તામાં ભાગીદાર બનવામાં રસ હતો. કોંગ્રેસ સંમત ન હોય તેવું કોઈ સમાધાન શક્ય ન હોય એટલે બીજી ગોળમેજી પરિષદ નિષ્ફળ જ જવાની હતી અને કોંગ્રેસ ફરી આમ્દોલનનો માર્ગ કે એવા બધા સંજોગો હતા.

કોંગ્રેસે ખરેખર જ સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન ફરી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો અને આથી ગાંધીજીનો પત્ર વિલિંગ્ડન માટે દમનકારી પગલાં ભરવા માટેનો સંકેત હતો. શનિવારે જ વાઇસરૉય વિલિંગ્ડન દિલ્હી પાછો આવ્યો હતો અને પોતાના પ્રધાનો સાથે ચર્ચાવિચારણા કરીને ગાંધીજીની ધરપકડ કરવાનો આદેશ આપ્યો.

ગાંધીજીનો મૂળ વિચાર તો એ જ દિવસે ટ્રેનથી જવાનો હતો અને પોલીસે એમને કોઈ વેરાન સ્ટેશને ટ્રેનમાંથી ઉતારી લેવાનું નક્કી કર્યું હતું પણ ગાંધીજીએ પોતાનો નિર્ણય ફેરવ્યો એટલે ચોથી તારીખની પરોઢે ત્રણ વાગ્યે ચાર પોલીસ અધિકારીઓ ગાંધીજીને પકડવા મણીભુવન પહોંચ્યા. ધરપકડના વૉરંટમાં માત્ર એટલું જ લખ્યું હતું કે એમની ધરપકડ વાજબી અને પૂરતાં કારણોસર (“for good and sufficient reasons”) કરવામાં આવે છે.

ગાર્ડિયન અખબારે બીજા દિવસે એની વિગતો આપતાં કહ્યું કે મણીભુવનમાં પોલિસ અધિકારીઓ પહોંચ્યા એટલે બીજા બધા ગાંધીજીના તંબૂ તરફ દોડીને પહોંચવા લાગ્યા પણ પોલીસે બધાને રોકી લીધા અને ગાંધીજીને જગાડ્યા. એ એમનો મૌનવાર હતો એટલે એમણે માત્ર વૉરંટ હાથમાં લઈને વાંચ્યું અને પોલીસ ઑફિસરને સ્મિત સાથે પાછું આપી દીધું. બધાને મળવા માટે અડધા કલાકનો સમય આપીને પોલીસ અધિકારીઓ ગાંધીજીને લઈ ગયા. ગાર્ડિયન લખે છે કે એમને લઈ જતા હતા ત્યારે બધી સ્ત્રીઓ રડવા લાગી. કસ્તૂરબાએ તો હાથ જોડીને વિનંતિ કરી કે મને પણ સાથે લઈ જાઓ. પણ ગાંધીજી પોતે હસતા હતા. ગાંધીજીની સાથે એક ડૉક્ટરને પણ રાખવામાં આવ્યો હતો. મુંબઈથી એમને યરવડા જેલમાં લઈ જવામાં આવ્યા.

એમને પકડ્યા ત્યારે તો શહેરમાં પોલીસ ટુકડીઓ નહોતી, પણ તે પછી આખા શહેરમાં ચાર રસ્તાના ક્રોસિંગ પર પોલીસ ટુકડીઓ ગોઠવાઈ ગઈ. ગાંધીજીના આશ્રમો પર પણ પોલીસનો જાપ્તો ગોઠવી દેવાયો. એકલા ગાંધીજી ને જ નહીં કોંગ્રેસના બીજા નેતાઓને પણ પકડી લેવાયા હતા.

ગાંધીજીની ધરપકડથી ભારતમાં વિદેશી સરકારના ઉચ્ચ પદવી ધારીઓમાં અને બ્રિટનમાં રાજકારણીઓમાં સંતોષ અને રાહતની લાગણી હતી. પંજાબના ગવર્નર માઇકલ ઑડ્વાયરે કહ્યું કે ભારત પાછા આવીને “ગાંધીએ જે કંઈ કર્યું તેથી એમની ધરપકડ અનિવાર્ય બની ગઈ હતી.” બ્રિટનમાં પણ સામાન્ય રીતે બધા રાજકારણીઓએ આનંદ વ્યક્ત કર્યો. માત્ર માજી મજૂર પ્રધાન જી. લૅન્સબરીએ કહ્યું કે “સંકટ આ હદે પહોંચ્યું છે તેનું મને દુઃખ છે. વાઇસરૉયને પોતાની સત્તાનો આ રીતે ઉપયોગ કરવો પડ્યો તેનો અર્થ એ કે ભારતમાં સ્થિતિ બહુ ખરાબ હોવી જોઈએ. આમ છતાં મારો ખ્યાલ છે કે દમનથી સ્થિતિ હંમેશાં બગડે. બળનો પ્રયોગ બન્ને પક્ષ માટે ઇલાજ નથી.”

પરંતુ, સવિનય કાનૂનભંગ તો શરૂ થઈ ગયો. લોકો જાતે જ આંદોલનો કરવા લાગ્યા. કોંગ્રેસ્ના બધા નેતા જેલમાં હતા અને લોકો નેતા વિનાના હતા પણ ગાંધી અર્વિન કરારથી પહેલાં જે આંદોલનો ચાલતાં હતાં તે લોકોએ ફરી શરૂ કરી દીધાં. કોંગ્રેસ આંદોલન જાહેર કર્યું તેનો લોકોએ અણધાર્યો પડઘો પાડ્યો. પહેલા ચાર મહિનામાં, ઍપ્રિલ સુધી ૮૦ હજાર સત્યાગ્રહીઓથી જેલો ભરાઈ ગઈ. લાખો લોકોએ દારૂનાં પીઠાંઓ પર સત્યાગ્રહો કર્યા. પાંચ માણસથી વધારે એકઠા થયેલાઓને ગેરકાનૂની ટોળકી જાહેર કરવાનો વટહુકમ અમલમાં હતો પણ લોકો એનો ભંગ કરીને એકઠા થતા હતા.

જો કે, ગાંધીજી કે બીજા નેતા લોકોનો જુસ્સો ટકાવી શકે તેમ નહોતું અને હવે સરકારે દમનનો દોર છૂટો મૂકી દીધો હતો એટલે આંદોલન કચડાઈ ગયું. છેવટે સત્યાગ્રહીઓની સંખ્યા પણ ઘટીને ત્રણેક હજાર જેવી રહી ગઈ. ૧૯૩૪ના મે મહિનામાં આંદોલન પાછું ખેંચી લેવાયું ત્યારે કોંગ્રેસના નેતાઓમાં પણ અજંપો હતો. જવાહરલાલ નહેરુએ પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરતાં લખ્યું કે જાણે પીઠમાં કોઈએ ખંજર માર્યું. સુભાષ ચંદ્ર બોઝ અને વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે કહ્યું કે “ગાંધી રાજકીય નેતા તરીકે નિષ્ફળ ગયા છે.” એમણે કોંગ્રેસની નેતાગીરી બદલવાની માગણી કરી. વિલિંગ્ડને પોતે પણ ૧૯૩૩માં લખ્યું કે કોંગ્રેસ અત્યારે ૧૯૩૦ની સરખામણીએ સારી સ્થિતિમાં નથી અને લોકો પરની પકડ ગુમાવી બેઠી છે.

જો કે ગાંધીજીએ પોતે જવાહરલાલને લખેલા પત્રમાં કહ્યું કે “મારા મનમાં હતાશા નથી… મને નથી લાગતું કે હું લાચાર છું…દેશને જે બળ મળ્યું છે તેનો તમને ખ્યાલ નથી, મને છે.”

ઑગસ્ટ ૧૯૩૨માં રામસે મૅક્ડોનલ્ડે બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં સર્વસંમતિથી કંઈ નિર્ણય ન થતાં પોતાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો અને તે સાથે વાતાવરણ ગરમાવા લાગ્યું. મૅક્ડોનલ્ડ ઍવૉર્ડમાં ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ માટે અલગ મતદાર મંડળની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ગાંધીજીએ એની સામે ઉપવાસ જાહેર કર્યા. આના વિશે આવતા અંકમાં.

સંદર્ભઃ

https://www.theguardian.com/century/1930-1939/Story/0,,126824,00.html

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-59

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૯ :: ગોળમેજી પરિષદ (૭)

સંઘીય માળખાનો સવાલ (૨)

બીકાનેરના મહારાજાએ ડૉ. આંબેડકરની વાત કાપી. એ જ વલણ બધા રાજા-મહારાજાનું હતું. વડોદરાના ગાયકવાડે તો પોતાના ટૂંકા ભાષણમાં એક પણ તાત્ત્વિક મુદ્દાને સ્પર્શ ન કર્યો પણ એમનાથી પહેલાં રીવાના મહારાજાએ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા. એમણે રાજાઓનો પક્ષ રાખ્યો. એમણે કહ્યું કે રાજાઓ પણ દેશભક્ત છે અને મારે ફાળે રાજવીઓના વિચારો રજૂ કરવાની જવાબદારી છે. બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી આવેલા ‘મિત્રો’ પણ સમાધાનનું મહત્ત્વ સમજે જ છે. આમ એમનો પણ આગ્રહ હતો કે દેશી રાજ્યોને પણ ગૃહમાં પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ.

સામાન્ય રીતે દેશી રાજ્યોને ઉપલા ગૃહમાં પ્રતિનિધિત્વ જોઈતું હતું પણ નીચેના ગૃહમાં પણ જો એમને પ્રતિનિધિત્વ મળે તો એ ચૂંટણી વિના હોવું જોઈએ એવી એમની માગણી હતી. બ્રિટિશ સરકારને એમાં કંઈ વાંધો નહોતો પણ તેજબહાદુર સપ્રુનું કહેવું હતું કે નીમણૂક દ્વારા આવેલા સભ્યોની સંખ્યા નિર્ણાયક ન હોવી જોઈએ કારણ કે એ સભ્યો સરકારી પક્ષની વિરુદ્ધ મત આપે એવી શક્યતાઓ ઓછી જ હોય છે.

બીજો સવાલ એ હતો કે ઉપલું ગૃહ જરૂરી હતું કે કેમ? શું માત્ર એક જ ગૃહ હોય તો ન ચાલે?

ટ્રેડ યુનિયન નેતા એન. એમ. જોશીએ પણ ડૉ. આંબેડકરની જેમ કહ્યું કે બીજા ગૃહની જરૂર નથી. નીચલા ગૃહમાં કોઈ કાયદો ઉતાવળથી મંજૂર થયો હોય તો ઉપલું ગૃહ એના પર ફરી વિચાર કરી શકે એવી દલીલને એમણી નકારી કાઢી. સર માણેકજી દાદાભાઈએ એમને પૂછ્યું કે એમ કેમ થઈ શકે? જોશીએ કહ્યું કે અમુક વિષયો નક્કી કરવા જોઈએ, જેને લગતો કોઈ કાયદો છ મહિના કે એક વર્ષની અંદર ફરી વાર ગ્રુહ સમક્ષ આવવો જોઈએ અને બીજી વાર મંજૂરી મળે તે પછી જ એને અમલમાં મૂકવો, એવી વ્યવસ્થા કરી શકાય. ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર સમિતિના ચેરમૅને કહ્યું કે બીજા ગૃહની જરૂર નથી એવું સૌ વિચારવા તૈયાર થાય અને વિષયોને અલગ અલગ જૂથોમાં મૂકીને એમના માટે મંજૂરીની જુદી વ્યવસ્થા કરવા સૌ સંમત થાય તો તેઓ પોતે એના પર વિચાર કરવા તૈયાર છે. એન. એમ. જોશીએ આમ તો સીધી ચૂટણીનો જ આગ્રહ રાખ્યો, પરંતુ એ પણ ઉમેર્યું કે એ રીતે અમુક વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ ન મળે તો મતદાર મડળ જેવી વ્યવસ્થા પણ વિચારવી જોઈએ.

સર માણેકજી દાદાભાઈ ઉપલા ગૃહમાં સભ્ય બનવાની યોગ્યતા વિશે પણ બોલ્યા. એમણે કહ્યું કે ખાસ વર્ગ ઉપલા ગૃહમાં આવે એવું આપણે ઇચ્છતા હોઈએ તો મિલકત હોવી એ જરૂરી શરત હોવી જોઈએ.

The Hindu અખબારના તંત્રી રંગાસ્વામી અયંગારે એક બહુ રસપ્રદ સૂચન કર્યું. એમણે કહ્યું કે બધા દેશોમાં પ્રતિનિધિગૃહની ચૂંટણી સીધી જ થાય છે એટલે દેશી રાજ્યોના નાગરિકોને પણ આ અધિકાર આપવો જોઈએ. એમણે મદ્રાસ પ્રાંતમાં આવેલા દેશી રાજ્ય પુદુકોટ્ટૈનો દાખલો આપ્યો કે આ નાનું રજવાડું છે અને એની ચારે બાજુ બ્રિટિશ ઇંડિયાના જિલ્લાઓ છે. પુદુકોટ્ટૈના લોકો આ જિલ્લાઓના સંપર્કમાં આવે જ છે અને જો એ બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ચૂટણી લડતા ઉમેદવારને મત આપે તો એમનો સંપર્ક વધારે ગાઢ બનશે અને એનો લાભ પુદુકોટૈને જ મળશે! આમ એમણે બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોના બધા નાગરિકો માટે એકસમાન મતાધિકારની હિમાયત કરી. એનો અર્થ એ કે એમણે રાજ્યોને જુદું પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો વિરોધ કર્યો. ખરેખર તો એમનું સૂચન બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી ઇંડિયા વચ્ચેનો ભેદ મિટાવી દેવાનું હતું.

ગાંધીજીના વિચારોઃ

સમિતિ ઘણા વિષયો પર વિચાર કરતી હતી અને એના ઉપર ગાંધીજી પણ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા રહ્યા. ૧૫મી સપ્ટેમ્બરે મીટિંગ શરૂ થઈ ત્યારે ગાંધીજી પહેલા વક્તા હતા.

એમણે કહ્યું કે હું માત્ર કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિ તરીકે બોલું છું અને કોંગ્રેસ અને સરકારના વિચારોમાં આભજમીનનું અંતર છે એટલે જ્યારે પણ લાગશે કે હું સમિતિને ઉપયોગી થઈ શકતો ત્યારે હું હટી જઈશ. કોંગ્રેસમાં દેશની બધી કોમોના લોકો છે. કોંગ્રેસના પ્રમુખો પણ બધી કોમોમાંથી બન્યા છે. કોંગ્રેસ અછૂતો માટે પણ કામ કરે છે. કોંગ્રેસ માને છે કે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા અને અસ્પૃશ્યતાની નાબૂદી, બન્ને ધ્યેયો સ્વરાજ માટે જરૂરી છે.

ગાંધીજીએ કહ્યું કે કોંગ્રેસે ફેડરેશનનો વિચાર સ્વીકાર્યો છે, પરંતુ આ બધી રાજકીય વ્યવસ્થાઓ છે. કોંગ્રેસને માત્ર માત્ર રાજકીય બંધારણથી સંતોષ નહીં થાય. મને ખાતરી છે કે બ્રિટનની જનતા ભારત પર કોઈ અનિચ્છનીય ભાર નાખવા નથી ઇચ્છતી અને બે પક્ષો વચ્ચે સત્તાની હેરફેર થવાની હોય ત્યારે ઑડિટ જરૂરી છે. અને કોંગ્રેસ લોકોને કહેશે કે શું સ્વીકારવું, અને શું નહીં. કોંગ્રેસે કોઈ જવાબદારી સંભાળવાની હશે તો એનો એ ઇનકાર નહીં કરે. આમ ગાંધીજીએ સારા શબ્દોમાં કહી દીધું કે બ્રિટન જે કંઈ નક્કી કરે તે કોંગ્રેસ સ્વીકારી નહીં લે. આ એમનું ભાષ્ણ સમિતિની ચર્ચાના કોઈ ખાસ મુદ્દા પર નહોતું પણ શરૂઆત રૂપે જ બોલ્યા હતા.

પંડિત મદન મોહન માલવિયાએ ગાંધીજીને ટેકો આપ્યો અને ઉમેર્યું કે ભારતનું સૈન્ય દોઢ લાખનું હશે અને તે ઉપરાંત બ્રિટિશ આર્મી પણ હશે, પણ બ્રિટને બ્રિટિશ સૈનિકોને હટાવી લેવા જોઈએ.

આ વિષય પર ખાસ ચર્ચામાં બોલતાં ગાંધીજીએ નીચલા ગૃહની રચના સીધી ચૂંટણીથી કરવાની તરફેણ કરી અને ઉપલા ગૃહની હાજરીને ભાર જેવી ગણાવી. એમને મિલકતને યોગ્યતાનો માપદંડ માનવાનો ઇનકાર કર્યો અને મતદારે અમુક સ્તર સુધીનું શિક્ષણ મેળવ્યું હોય તે શરત પણ એમને મંજૂર નહોતી. એમણે કહ્યું કે એક દુર્ગુણી ધનવાન ધનના જોરે ગૃહનો સભ્ય બની શકે, પણ એક નિર્ધન કે નિરક્ષર વ્યક્તિ ઊંચા ચારિત્ર્યની હોય તો પણ ધન કે શિક્ષણના અભાવે એને ઉપલા ગૃહમાં સ્થાન ન મળે તે ન ચાલે. ગાંધીજીએ સાર્વત્રિક મતાધિકારનો આગ્રહ રાખ્યો અને કહ્યું કે એમાં બધાને સમાનતા મળશે.

એમણે રાજવીઓ પ્રતિનિધિત્વ માગતા હતા તેનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે એમણે એમની રૈયત સીધા જ પોતાના પ્રતિનિધિને મોકલી શકે એવી વ્યવસ્થા પણ સ્વીકારવી જોઈએ કારણ કે બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોની પ્રજા વચ્ચે કોઈ મૂળભૂત તફાવત નથી.

એમનાથી પહેલાં લૉર્ડ પીલ અને લૉર્ડ સૅમ્યુઅલ હૉરે નીચલા ગૃહની ચૂંટણી પણ પરોક્ષ રીતે કરવાની તરફેણ કરી હતી. એમને કારણો આપ્યાં કે ભારત બહુ મોટો દેશ છે, અક્ષરજ્ઞાનનો અભાવ છે અને અત્યંત ગરીબી છે. આ સંયોગોમાં સાર્વત્રિક મતાધિકાર વાજબી નહીં ગણાય. જો કે લૉર્ડ પીલના ભાષણમાં વચ્ચેથી બોલતાં લૉર્ડ વેજવૂડ બૅને સવાલ કર્યો હતો કે આ ચૂંટણીમાં તાજને કંઈ રસ ન હોઈ શકે, તો આ બાબતમાં માત્ર હિન્દુસ્તાની નેતાઓનો જ અભિપ્રાય વધારે વજનદાર ન ગણાય? વેજવૂડ બૅન આડકતરી રીતે કહેતા હતા કે લૉર્ડ પીલનો આ વિષય નહોતો.

ગાંધીજીએ સાર્વત્રિક મતાધિકારની તરફેણ કરી અને આમ તો સીધી ચૂટણીની પણ તરફેણ કરી, પરંતુ એમના શબ્દો એ હતા કે “હું આડકતરી ચૂંટણીથી ડરતો નથી.” આનો અર્થ એ થયો કે એમનું મન પરોક્ષ ચૂંટણી તરફ ઢળતું હતું પણ પ્રત્યક્ષ ચૂંટણીથી વિરુદ્ધ નહોતા. બીજી બાજુ, એ ઉમેદવારોની યોગ્યતા વિશેની કોઈ પણ શરત પણ માનવા તૈયાર નહોતા.

એમની પરોક્ષ ચૂંટણી શી હતી?

ગાંધીજીએ કહ્યું કે અમે કોંગ્રેસમાં સભ્ય થવા માટે ફી રાખી છે – માત્ર ચાર આના (રૂપિયાનો ચોથો ભાગ). આથી સરકાર અમારા સામે આક્ષેપ કરે છે કે અમે સમાંતર સરકાર ચલાવીએ છીએ. આ આક્ષેપ ખોટો છે, તેમ છતાં હું એ પણ કહેવા માગું છું કે આ સરકારને ઉથલાવી પાડવાની અને એની જગ્યાએ અમારી સરકાર બનાવવાની અમારી ઇચ્છા છે જ.

કોંગ્રેસમાં પુખ્ત મતાધિકાર છે. અને એ જ માન્ય રાખીને મતદાર યાદી બનાવવી જોઈએ. જેનું નામ હોય તે મત આપી શકે. કોંગ્રેસમાં તો કરોડો લોકો છે. એમાં એક કેન્દ્રીય ધારાસભા જેવી વ્યવસ્થા પણ છે અને અમે અમારા માટે કાયદા બનાવીએ છીએ અને વહીવટ પણ ચલાવીએ છીએ. અમારી પ્રાંતિક કાઉંસિલોને પોતાના પેટા નિયમો બનાવવાની પૂરી છૂટ છે. સિવાય કે મૂળભૂત કાયદામાં એ ફેરફાર ન કરી શકે; એટલે કે મતાધિકાર માટે એ કોઈ નવી શરત ન નાખી શકે. પાંચ લાખ ગામોમાં અમારી શાખાઓ છે. દરેક શાખા પોતાનો પ્રતિનિધિ ચૂંટે છે અને આવા પ્રતિનિધિઓનું મતદાર મંડળ બને છે જે અમારી પ્રાંતિક અને કેન્દ્રીય સમિતિઓની ચૂંટણી કરે છે. હું માત્ર આખી વ્યવસ્થાની રૂપરેખા આપું છું અને સૌને એ વિચારવા યોગ્ય લાગે તો એના પર વિચાર કરી શકે છે. આવી વ્યવસ્થામાં ઉમેદવારે મોટી રકમ પણ ખર્ચવી ન પડે.

લેનિનના વિચારો ગાંધીજી માટે પ્રેરણારૂપ?

મહંમદ શફીએ ગાંધીજીના વિચારો પર હળવી ટિપ્પણી કરી કે ટોલ્સટોય એમના પ્રેરણામૂર્તિ હતા, એટલે એમના વિચાર પર પણ રશિયાની વિચારસરણીની અસર છે કે નહીં તે જોવા માટે મેં સોવિયેત સંઘનું બંધારણ જોયું. તો એમાં પણ લગભગ આવી જ યોજના છે! તો શું મહાત્મા ગાંધીએ લેનિન પાસેથી પ્રેરણા લીધી છે?

૦૦૦

સંઘીય માળખાની સમિતિમાં ઘણા વિષયો હતા, જેમ કે, નીચલું ગૃહ કોઈ કાયદો બનાવે અને ઉપલું ગૃહ એને ઉડાડી દે તો સંયુક્ત બેઠક કેમ બોલાવવી? નાણાં બિલ ઉપલા ગૃહમાં રજૂ કરી શકાય કે માત્ર નીચલા ગૃહને જ એનો અધિકાર હોય? જો ઉપલા ગૃહને નાણાં બિલ પર મત આપવાનો અધિકાર ખરો કે એ માત્ર ચર્ચા કરીને પોતાના અભિપ્રાયની નીચલા ગૃહને જાણ કરી દે, એટલું જ? કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચે કરવેરાની વહેંચણી, પ્રાંતોનો કેન્દ્રીય કરવેરામાં ભાગ, વગેરે ઘણા મુદ્દા પછી આપણા બંધારણમાં પણ આવ્યા.

નિષ્ફળતા

બીજી ગોળમેજી પરિષદ એકંદરે નિષ્ફળ રહી. કોમી સવાલ પર સમાધાન થઈ શકે તેમ નહોતું કારણ કે મુસ્લિમ ડેલીગેટોને પંજાબમાં પોતાની કાયમી બહુમતી સ્થાપવી હતી અને બીજા પ્રાંતોમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં વધારે સીટો જોઈતી હતી. ત્યાં એકઠા થયેલા બધા નેતાઓ પોતપોતાના જૂથના હિત માટે એકઠા થયા હતા; એક માત્ર ગાંધીજીનું વલણ એ રહ્યું કે “તમે જાઓ, અમે હિન્દુસ્તાનીઓ બાકીનું બધું પોતે જ સંભાળી લઈશું.” સંઘના માળખા વિશે પણ દેશી રાજ્યોને કેમ પ્રતિનિધિત્વ આપવું તે છેક સુધી નક્કી ન થઈ શક્યું. હવે વડા પ્રધાન રામ્સે મૅક્ડોનલ્ડ પોતાનો ફેંસલો જાહેર કરે તેની રાહ જોવાની હતી.

૧૯૩૧ની ૧લી ડિસેમ્બરે બીજી ગોળમેજી પરિષદ સમાપ્ત થઈ ગઈ. ગાંધીજી કશી આશા વિના જ ગયા હતા અને ૨૮મી ડિસેમ્બરે ખાલી હાથે હિન્દુસ્તાન પાછા ફર્યા. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ગોળમેજી પરિષદની કાર્યવાહી, બીજા ડેલીગેટોની મનોવૃત્તિ અને ગાંધીજીના એકલવાયા જંગને કાવ્યનો દેહ આપ્યો છેઃ

૦૦૦

સંદર્ભઃ

https://www.indianculture.gov.in/flipbook/17682#

https://gu.wikisource.org/wiki/માતા તારો બેટડો આવે

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-58

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૮:: ગોળમેજી પરિષદ (૬)

સંઘીય માળખાનો સવાલ (૧)

દેશની રાજ્ય વ્યવસ્થા માટે સંઘીય માળખું જ ચાલશે એમ તો સૌ માનતા હતા. આ બાબતમાં બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે કોઈ પાયાના મતભેદો નહોતા. કોમી પ્રતિનિધિત્વ બાબતમાં બધા સામસામે હતા પણ સંઘીય માળખું જ હોય એ બાબતમાં બધા સંમત હતા. દેશી રાજ્યોની પણ સંઘમાં જોડાવા તૈયાર હતાં અને ખાસ પ્રતિનિધિત્વ માગતાં હતાં. એમાં પણ નાનાં અને મોટાં, એમ બે પ્રકારનાં રાજ્યો હતાં. મોટાં રાજ્યોને પ્રતિનિધિત્વ મળવાનો વિશ્વાસ હતો પણ નાનાં રાજ્યોને એની ચિંતા હતી કે એમને કઈ રીતે સમાવાશે. કોમી મતદાર મંડળના સવાલ જેટલો જ આ સવાલ પણ મહત્ત્વનો હતો. એમાંયે રાજકારણ તો હતું જ પણ કોમી મતદાર મંડળની સમિતિમાં બ્રિટિશ ઇંડિયાના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે જે ગરમાગરમી જોવા મળતી હતી તે નહોતી, અહીં દેશી રાજાઓ સાથે એમની ચડભડ હતી. કોમી મતદાર મંડળ બનાવવાના મુદ્દા પર દેશી રાજ્યોને રસ નહોતો અને જે કોઈ બોલ્યા તે એની વિરુદ્ધ બોલ્યા કારણ કે મુસલમાન ડેલીગેટો બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી આવતા હતા અને દેશી રાજ્યોને બ્રિટિશ ઇંડિયામાં લોકશાહી ઢબે ચૂંટણી થાય તેમાં અલગ મતદાર મંડળ હોય કે સંયુક્ત મતદાર મંડળ હોય મળે તેમાં રસ નહોતો. બીજી બાજુ, સંઘીય તંત્ર વિશેની ચર્ચામાં પ્રજાકીય પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે મોટા મતભેદ નહોતા અને જે હતા તે પણ નજીવા હતા. એમાં રજવાડાં પોતાના અધિકારો સામાન્ય જનતાના પ્રતિનિધિઓની સામે બચાવવા માગતાં હતાં એટલે આ સમિતિની ચર્ચાઓનું વલણ તદ્દન જુદું હતું. એકઠા થયેલા બધા ડેલિગેટોમાંથી લગભગ બધાનાં ભાષણ વખતે વચ્ચેથી સવાલજવાબો પણ બહુ થયા. દરેક ડેલીગેટનું મંતવ્ય બીજા કરતાં જુદું પડતું હતું.

આમ છતાં એનું મહત્ત્વ ઘણું છે કેમ કે આગળ જતાં આપણા બંધારણના બીજ રૂપ સિદ્ધાંતો એમાં જ રોપાયા. દાખલા તરીકે આપણું આજનું સંઘીય માળખું. એમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણીનો સવાલ આવ્યો અને બંધારણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોની યાદીઓ અને એક સહિયારી યાદી બનાવવામાં આવી છે તે જ રીતે એ વખતે પણ કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચે સત્તા વિભાજન, કેન્દ્રના વિષયો, પ્રાંતોના વિષયો, લોકસભા અને રાજ્યસભા જેવાં બે ગૃહો, ઉપલા ગૃહની ચૂંટણી શી રીતે કરવી, ગૃહમાં ચૂંટણી વગર બેસવાના હોય તેવા, સરકારે નીમેલા પ્રતિનિધિઓની સંખ્યા કેટલી હોવી જોઈએ, અને એમને મત આપવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ કે કેમ વગેરે વિષયો હતા; એટલું જ નહીં સોગંદ લેવા હોય તો વફાદારી કોના તરફ જાહેર કરવી તે પણ ચર્ચાનો વિષય હતો.

આ ચર્ચાઓની છાપ આપણા બંધારણમાં દેખાય છે, તે સાચું પરંતુ એ વખતે કોકડું વધારે ગુંચવાયેલું હતું કારણ કે બ્રિટન સરકાર સત્તા તો બ્રિટિશ ઇંડિયાના વિસ્તારમાં હતી પરંતુ દેશી રજવાડાંઓને પણ સામેલ કરવાનાં હતાં આમાં પણ બે ભાગ હતા – મોટાં રાજ્યો અને નાનાં રાજ્યો અથવા જાગીરો. બે ગૃહની પાર્લમેન્ટ હોય તો એમને શી રીતે પ્રતિનિધિત્વ આપવું? ત્યાં રાજા હોવાથી ચૂંટણી જીતીને કોઈ આવી એવું તો બને નહીં. પરંતુ ધારો કે એવું બને તો તે કયા નામે સોગંદ લે? રાજા પ્રત્યેની વફાદારી બ્રિટનના શહેનશાહ પ્રત્યેની વફાદારીમાં દબાઈ ન જવી જોઈએ.

સમિતિએ એનો ત્રીજો રિપોર્ટ આપી દીધો હતો, એને અંતિમ ઓપ આપીને મંજૂરી આપવાની હતી. સાતમી સપ્ટેમ્બરે એની વીસમી (બીજી ગોળમેજી પરિષદની પહેલી) બેઠક મળી. ગાંધીજી પહેલી વાર ભાગ લેતા હતા અને એમનો ઉલ્લેખ સમિતિના ચેરમૅન નાણા મંત્રી સૅન્કી સહિત લગભગ બધાએ કર્યો.

આપણાં દેશી રાજ્યો

પ્રજાકીય પ્રતિનિધિઓ અને રજવાડામ વચ્ચેના મતભેદો સમજવા માટે આપણે રજવાડાંની સ્થિતિ શી હતી તે સમજીએ. એની માહિતી ડૉ.આંબેડકરના ભાષણમાંથી મળે છેઃ

૪૫૪ રાજ્યોનો વિસ્તાર ૧૦૦૦ ચોરસ માઇલથી ઓછો હતો. ૪૫૨ રાજ્યોની વસ્તી એક લાખ કરતાં ઓછી હતી અને ૩૭૨ રાજ્યોની આવક એક લાખ રૂપિયા કરતાં ઓછી હતી. બીજી બાજુ, બ્રિટિશ ઇંડિયાનો વિસ્તાર ૧૦, ૯૪, ૩૦૦ ચોરસ માઇલ અને વસ્તી ૨૨ કરોડ ૨૦ લાખ હતી, એમાં ૨૭૩ જિલ્લા હતા. દરેક જિલ્લાનો સરેરાશ વિસ્તાર ૪૦૦૦ ચોરસ માઇલ હતો અને વસ્તી આઠ લાખ! હવે કોઈ કહે કે આ બધા જિલ્લાઓનો પ્રતિનિધિ પણ હોવો જોઈએ, તો એ કેવું વિચિત્ર કહેવાય! ૫૬૨ રાજ્યોમાંથી માત્ર ૩૦ એવાં રાજ્યો હતાં કે વિસ્તાર, વસ્તી અને આવકની નજરે બ્રિટિશ ઇંડિયાના કોઈ એક જિલ્લાની બરાબર હતાં. ૧૫ રાજ્યોનો વિસ્તાર તો એક ચોરસ માઇલ કરતાં પણ ઓછો હતો. ૨૭ રાજ્યોનો વિસ્તાર એક ચોરસ માઇલ હતો. એકલા સૂરત જિલ્લામાં ૧૪ રાજ્યો હતાં અને એમની દરેકની વાર્ષિક આવક રૂ. ૩૦૦૦થી ઓછી હતી. આમાંથી ત્રણ રાજ્યોની વસ્તી એકસો કરતાં ઓછી હતી અને પાંચ રાજ્યોની વાર્ષિક આવક રૂ. ૧૦૦ કરતાં ઓછી હતી.

ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું કે એમને ‘રાજ્ય’નો ગૌરવપૂર્ણ દરજ્જો ઠોકી બેસાડવો એ એમનાં કમનસીબ છે અને એના માટે એ દયા ખાવાને લાયક છે. (ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું તેમ એમણે આ માહિતી ડી. વી. ગુંડપ્પાના ૧૯૨૫માં પ્રકાશિત થયેલા પુસ્તક “The State and Their People in the Indian constitutionમાંથી ટાંકી).

ડૉ. આંબેડકર બધાં રજવાડાંને અલાયદું પ્રતિનિધિત્વ આપવાથી વિરુદ્ધ હતા. એમણે એ પણ પૂછ્યું કે એમને એક ગ્રુપ તરીકે પ્રતિનિધિત્વ આપવાનું પણ બીજી રીતે ખોટું થશે. સમિતિએ દેશની ઈંચેઈંચ જમીન પર પ્રતિનિધિ હોવો જોઈએ એમ સ્વીકાર્યું છે, એટલે એમને પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો ઇનકાર કેવી રીતે કરી શકાશે? અને પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો અર્થ એ થશે કે ગૃહમાં ૫૭૦ સભ્યો હશે. પરંતુ એમણે કહ્યું કે મને સંખ્યા સામે વાંધો નથી; મારો સવાલ એ છે કે આ દરેક રાજ્યને ‘રાજ્ય’ ગણવાનું યોગ્ય છે?

પરંતુ નાનાં કે મોટાં રાજ્યો પોતાને આવા ગણિતની ભાષામાં નહોતાં જોતાં. એ અમુક પ્રદેશને પોતાના વારસાગત અધિકાર હેઠળ માનતાં હતાં. રજવાડાંની દૃષ્ટિએ આવક, વિસ્તાર કે વસ્તી ગૌણ બાબતો હતી તો બ્રિટિશ સરકાર સામે લોકોના પ્રતિનિધિઓ અને દેશી રાજ્યો વચ્ચે સામંજસ્ય સ્થાપવાની સમસ્યા હતી.રાણી વિક્ટોરિયાએ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પાસેથી સત્તાનો દોર સંભાળ્યો ત્યારે વચન આપ્યું હતું કે બ્રિટિશ સરકાર કોઈ રાજ્યનો પ્રદેશ પચાવી નહીં પાડે, પણ બ્રિટનનો તાજ એ બધાંની ઉપર રહેશે. આમ માનમોભાની દૃષ્ટિએ બધાં રાજ્યોને રાણી વિક્ટોરિયાએ સમાન માન્યાં હતાં. નવા લોકશાહી માળખામાં આ રાજ્યોને કેમ ગોઠવવાં, તે એમનેય સમજાતું નહોતું.

રજવાડાં વિશે ડૉ. આંબેડકરે જે વિચારો રજૂ કર્યા તેનો બીકાનેરના મહારાજાએ સખત વિરોધ કર્યો. એમણે આંબેડકરને સીધા જ ખોટા ન ગણાવ્યા પરંતુ કહ્યું કે એક દેશી રાજ્યનો આ લેખકે(આંબેડકરે જેનો હવાલો આપ્યો તે લેખક, ગુંડપ્પા) પણ ગોથું ખાધું છે અને એ જ ભૂલ કરી છે. આંબેડકરે વળતો સવાલ કર્યો કે નામદાર મહારાજાના મનમાં ‘રાજ્ય’ની કોઈ ખાસ વ્યાખ્યા હોય તો બતાવે કે જેથી ખબર પડે કે ભારતનું ફેડરેશન બનાવતી વખતે કોનો સમાવેશ થશે અને કોણ બાદ થઈ જશે. જો બધાંને રાજ્ય ગણો તો કોઈને બાકાત ન કરી શકાય. મહારાજાએ કહ્યું કે વખત આવ્યે બધું પ્રગટ થઈ જશે. ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું કે ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર કમિટી રાજાઓ જે માગે તે આંખ બંધ કરીને ન આપી શકે. મહારાજાએ કહ્યું કે તો અમે પણ કોરો ચેક ન આપી શકીએ. આપને એકબીજાની જરુરિયાત સમજવી જોઈશે.

આ તબક્કે ચેરમૅનને વચ્ચે પડવા જેવું લાગ્યું. એમણે ડૉ. આંબેડકરને કહ્યું કે તમે જે ટાંક્યું તેમાં મને બહુ રસ પડ્યો અને મેં ધ્યાનથી સાંભળ્યું. પણ તમે પોતે એમાંથી કયા નિર્ણય પર પહોંચ્યા છો? ડૉ. આંબેડકરે જવાબ આપ્યો કે તમે બધાં રાજ્યોને પ્રતિનિધિત્વ આપો તેનો અર્થ એ થયો કે તમે બધાં જ રાજ્યોનો કાયમ માટે સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો અધિકાર માન્ય રાખો છો. આજના જમાનામાં કોઈ પણ એકમ પોતાનાં પૂરતાં સાધનો ન હોય તો ટકી ન શકે. એટલે કોઈ રાજ્યને સ્વતંત્ર રહેવાનો અધિકાર આપીને કોઈના પોતાને ‘રાજા’ કહેવડાવવાના અભરખાને પંપાળો છો. આપણે માત્ર એટલો જ વિચાર કરવાનો છે કે આમ કોઈને રાજી કરીએ તેથી એની પ્રજાને કંઈ લાભ થાય કે નહીં.

એમણે કહ્યું કે પાર્લમેન્ટના ઉપલા ગૃહમાં રાજાઓ આવવા માગે છે અને સમિતિનો રિપોર્ટ વાંચતાં એ પણ સમજાય છે કે એમને કેન્દ્રની સરકારમાં પણ જોડાવું છે. બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી જે ચુંટાઈને આવે તે સરકારમાં આવશે પણ રાજાઓ ચુંટાયેલા નહીં હોય! એટલે બે અલગ રીતે આવેલા લોકો સહિયારી જવાબદારીનો સિદ્ધાંત કેમ ચલાવી શકે? એટલે રાજાઓને નીમવાને બદલે ત્યાં પણ ચૂંટણી થવી જોઈએ. રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓએ આનો સખત વિરોધ કર્યો.

ડૉ. આંબેડકરે ટ્રેડ યુનિયનો, વેપારી આલમ કે જમીનદારોને અલગ પ્રતિનિધિત્વ આપવાનો પણ વિરોધ કર્યો. ડૉ. આંબેડકર તો ઉપલું ગૃહ રાખવાના જ વિરોધી હતા. એમનાથી પહેલાં પણ ઘણા વક્તા હતા અને એમના વિચારો આપવાનું બાકી છે.

દેશી રાજ્યો સાથેના મતભેદો ડૉ. આંબેડકરના ભાષણમાં સૌથી વધારે તીવ્રતાથી પ્રગટ થયા અને એનું સ્પષ્ટ ચિત્ર પણ મળે છે એટલે આપણી ભૂમિકા તરીકે એમનું ભાષણ અહીં લીધું છે. સંઘીય માળખાની સમિતિની કાર્યવાહી વિશે હવે વધુ આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://www.indianculture.gov.in/flipbook/17682#

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-57

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫

પ્રકરણ ૫૭::ગોળમેજી પરિષદ (૫)

લઘુમતીઓના અધિકારોનો સવાલ (ભાગ ૪)

સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું નિવેદન

સર ચીમનલાલ સેતલવાડે પોતાની રજૂઆતમાં કહ્યું હતું કે કોમી સવાલનો આ રીતે ઉકેલ નહીં આવે અને સરકારે પોતે જ પોતાનો નિર્ણય આપવો જોઈએ. આમ જોઈએ તો એ ગાંધીજીની એ વાત સાથે સંમત થતા હતા કે ત્યાં બેસીને ચર્ચા કરવાથી નિવેડો નહીં આવે. પરંતુ ગાંધીજી લઘુમતીઓના અધિકારોની સમિતિનું કામકાજ અચોક્કસ મુદત માટે સ્થગિત કરીને પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે અનૌપચારિક વાતચીતો દ્વારા સમાધાન શોધવાનું કહેતા હતા, તો સર સેતલવાડ બ્રિટિશ સરકારના હાથમાં નિર્ણય સોંપી દેવાનું સૂચવતા હતા.

એવામાં સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું નિવેદન જુદો જ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે એમાં રાજકારણ ઓછું છે એટલે એનું મહત્ત્વ વધી જાય છે. એમણે સમવાય માળખાની રચનાની પણ વિગતે ચર્ચા કરી છે, પણ અહીં આપણે માત્ર કોમી સવાલ પરના એમના વિચારોથી પરિચિત થઈશું.

નિવેદન

નવા સુચિત બંધારણ હેઠળ લઘુમતીઓનાં હિતોનું રક્ષણ કરવા બાબતમાં બહુ જ ધ્યાન અપાયું છે. ઝીણામાં ઝીણી વિગતોને બહુ મહત્ત્વ મળ્યું છે અને મોટા અને બહોળા સિદ્ધાંતો પર ધ્યાન જ નથી અપાયું. કોઈ સંતોષકારક રસ્તો કાઢવો હોય તો આ સિદ્ધાંતો લાગુ કરવા જ જોઈએ. આથી ગોળમેજી પરિષદના સભ્ય તરીકે મને લાગે છે કે મારે એવા સિદ્ધાંતોની વાત કરવી જોઈએ કે જે સમાધાનમાં ઉપયોગી થાય.

સૌથી પહેલાં તો આપણે એ વિચારવું જોઈએ કે કોમની ઉપર રાષ્ટ્ર છે અને રાષ્ટ્રની ઉપર માનવતા છે. માનવતા માટે રાષ્ટ્રીયતાનો ભોગ આપવો પડે તેમ હોય તો એવો ભોગ આપવો જ જોઈએ. એ જ રીતે રાષ્ટ્ર માટે જરૂર પડે તો કોમે પોતાની કોમી અસ્મિતાનો ભોગ આપવો જોઈએ. જેમ વિભાજિત કોમ, કોમ નથી તેમ વિભાજિત રાષ્ટ્ર પણ રાષ્ટ્ર નથી. હિન્દુસ્તાન પોતાને જાતે શાસન કરવાને લાયક માનતું હોય તો એણે સૌથી પહેલાં પોતાની રાષ્ટ્રીયતાનો વિકાસ કરવો પડશે. આપણામાંથી કોઈ પણ વર્ગ એ વાતનો ઇનકાર નથી કરતો કે આપણી કોમોએ હિન્દુસ્તાની રાષ્ટ્રમાં વિલીન થવું પડશે. હિન્દુ, મુસલમાન, શીખ, બધાએ પહેલાં ભારતીય બનવું પડશે, અને તે પછી કોમ-નિષ્ઠ. સામાજિક રીતે આપણી ક્લબો જુદી હોઈ શકે છે. ધાર્મિક રીતે આપણી શ્રદ્ધાઓ જુદી હોઈ શકે છે. સાંસ્કૃતિક રીતે આપણે હજી પણ જરીપુરાણા ખ્યાલોને વળગી બેઠા છીએ. પરંતુ આજે આપણે આપણી આસપાસની હવામાં શ્વાસ લેવાનો છે. આજે કોઈ રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ માટે જગ્યા નથી. એ જ રીતે કોઈ મુસલમાન પણ એમ ન કહી શકે કે કુરાનને ન માનતા હોય તે બધા કાફરો છે.

આ ભાવનાથી ભારતના બધા વર્ગોએ સાથે માળીને કામ કરવાનું છે, તો જ એમને સ્વતંત્રતાનાં ફળ મળશે. જે માણસ બીજા પર કાબૂ જમાવે છે તે પોતાને માટે જ બેડીઓ બનાવે છે. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે જે કોમ બીજી કોમને હરાવવા માગતી હોય તે પોતે જ નાની નાની કોમોમાં વહેંચાઈ જશે કારણ કે કોમવાદી વિખવાદના મૂળમાં સ્વાર્થ જ હોય છે. સ્વાર્થ વિખૂટા પાડે છે, પણ ત્યાગ બધાંને જોડે છે. જે લોકો છોડે છે તે ભાગીદાર બને છે અને જે લોકો રાખે છે અને ઈજારો સ્થાપે છે તેઓ પોતાના વિરોધને જન્મ આપે છે, એમાંથી લડાઈ થાય છે અને બન્ને પક્ષે ગુમાવવાનું આવે છે. સાચું સમાધાન એ છે કે જેમાં બળિયો સ્વએચ્છાએ નાના પક્ષો સમક્ષ ઉદારતાથી સારી શરતો મૂકે. હિન્દુઓ બહુમતીમાં છે એટલે એમણે સૌ પહેલાં મુસલમાનો પાસે જવું જોઇએ.

આજે કોમના નિયંત્રણની વાત ચાલે છે તે કોમનાં હિતોને આગળ કરવાને નામે થાય છે. આનું પરિણામ એ આવે છે કે પેટાકોમો આ ફળમાં પોતાનો ભાગ માગે છે અને ફાટફૂટ પડે છે અને જે ‘કોમન વેલ્થ’ બન્યું હોય છે તે તૂટી જાય છે.

આથી બહુમતી કોમે પહેલાં તો અંદર જ સંગઠિત થવું પડશે અને પછી બીજી કોમોને રાષ્ટ્રમાં નોંધપાત્ર હિસ્સો આપવો પડશે. એક રાષ્ટ્રના અધિકારો હોય છે તેમ જવાબદારીઓ પણ હોય છે. અધિકારો તો વિશેષાધિકારો છે, અને જવાબદારી એની કિંમત છે. મુસલમાનોને ફાળે પણ અધિકાર અને જવાબદારી બરાબર આવવાં જોઈએ. એમને માગવા દો અને જેટલું યોગ્ય હોય તેટલું આપો. યોગ્ય ન હોય તેનો પ્રતિકાર કરો. બહુમતીને તો હંમેશાં ઉદાર થવાનું પોસાય.

‘પોલિટિક્સ’ એક ધૂંધળું વિજ્ઞાન છે. માનવીય અસ્તિત્વનાં બધાં પાસાંમાં એ હોય જ છે. સંગઠિત સમાજ સાથે મળીને સુખી જિંદગી માણે તેને પોલિટિક્સ કહે છે. લોકોની સરકાર બનાવવી એ સહેલું કામ નથી.કારણ કે લોકોના સ્વભાવ અલગ અલગ હોય છે અને બધાને સંતોષ મળે એવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી એ અશક્ય છે. રાષ્ટ્રે મોટા ભાગે સારી રીતે રહેવું હશે તો એના માટે માનસિકતા કેળવવી પડશે. સ્વશાસનમાં રાષ્ટ્ર સફળ થાય તે માટે સૌની એક સમાન માનસિકતા કેળવવી પડશે. બધા જ લોકોના ભલાના ખ્યાલ પર માનસિકતા કેળવી હશે તો સ્થિર શાંતિ મળશે.

વિદેશી સત્તાથી સ્વતંત્ર થઈને ભારતે શાંતિમય અસ્તિત્વ માટે આવી સમાન રાજકીય મનોવૃત્તિ વિકસાવવી પડશે. આથી કોમી ભેદભાવોનો અંત લાવવો હશે તો બધા પક્ષોએ ત્યાગ કરવા તૈયાર રહેવું પડશે. આમાં હિન્દુ-મુસલમાન સંબંધોનો સવાલ સૌથી અઘરો છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા બરાબર હોય, બંધારણ ઘર્ષણ વિના ચાલે. સંરક્ષણ માટે જરૂરી પગલાં લીધાં હોય, વ્યક્તિને પોતાનો વ્યવસાય પસંદ કરવાની છૂટ હોય, ધાર્મિક આસ્થામાં દખલ ન થતી હોય, આ બધું તો હિન્દુઓ અને મુસલમાનો બહુ મોટો ભોગ ન આપે તો પણ થઈ શકે.

અનામતની વ્યવસ્થા બંધારણમાં ન કરવી જોઈએ પણ બે કોમોએ સાથે બેસીને નક્કી કરવી જોઈએ અને એ સમજૂતી હોવી જોઈએ. હિન્દુઓએ જોવું જોઈએ કે મુસલમાનો નક્કી કરેલી સંખ્યામાં ચુંટાય.. જો એટલા મુસલમાન ન ચુંટાય તો જે હિન્દુને સૌથી ઓછા મત મળ્યા હોય એ સીટ ખાલી કરી દે. આવી કોઈ વ્યવસ્થા હશે તો બહુમતી કોમને સમાધાનની ભાવનાથી લઘુમતી કોમને મળવાનું જરૂરી લાગશે. બન્ને કોમોને લોકશાહી માનસમાં ઢાળવાનો આ અસરકારક ઉપાય છે. આમાં હિન્દુઓને શિરે વધારે મોટી જવાબદારી આવે છે. મુસલમાને તો માત્ર બહુમતી કોમનો વિશ્વાસ કરવાનો છે.

એવું પણ નહીં કે સીટો અનામત થઈ ગઈ તે પછી મુસલમાનો કોઈ બીજી સીટ પરથી ચૂંટણી લડી જ ન શકે. હિન્દુઓ જો યોગ્ય મુસલમાનને સ્વીકારે તો મુસલમાનોને પણ કહી શકાય કે એમના માટેની સીટ પર હિન્દુને ટેકો આપે. લોકોએ તો લાયકાત જોઈને મત આપવાના છે.

એ સ્પષ્ટ સમજવાની જરૂર છે કે મેં આ જે કંઈ લખ્યું છે તેમાં નાતજાત નથી લીધાં. હિન્દુઓમાં તો ઘણી પેટા કોમો છે અને સાઇમન કમિશન એમને અલગ મતદાર મંડળ આપવા માગતું હતું! એ જ રીતે મુસલમાનોમાં પણ શિયા, સુન્ની, ખોજા, વોહરા, પઠાણ વગેરે જાતો છે. ધર્મ જુદા હોવાથી અમુક સાંસ્કૃતિક ફરક પણ રહેશે. સ્વભાવ પણ જુદા હશે. પરંતુ રાષ્ટ્રની વાત આવે ત્યારે હિન્દુસ્તાન એક જ સૂરે નહીં બોલે એમ માનવાને કારણ નથી. આપણને ગમે કે ન ગમે, આજે દુનિયામાં લોકશાહીની હવા છે અને ભારત એમાંથી બાકાત ન રહી શકે. બનવાજોગ છે કે જેમ પશ્ચિમના કેટલાક દેશોમાં બન્યું છે તેમ સરમુખત્યારશાહી પાછી આવે, પણ અત્યારે તો આપણને લોકશાહીના મંચ સાથે સંબંધ છે. મુશ્કેલીઓ આવશે જ. એનો સામનો કરીને એની સામે જીતવાનું છે. એ બહાને દેશની પ્રગતિને રોકી ન શકાય. કોઈ સારા સિદ્ધાંતનો ભોગ આપીએ તેના કરતાં ધીરજથી રાહ જોવાનું બહેતર ગણાય. ધીરજનાં ફળ મીઠાં જ હોય છે.

સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીનું આ નિવેદન ગાંધીજીની ભાવનાને જ અનુકૂળ હતું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ https://indianculture.gov.in/flipbook/89519 Indian Round Table conference (Second Session) 7 September 1931 to 1 December 1931 vol. III (Proceedings of Minorities committee) પ્રકાશન ૧૯૩૨. (ડાઉનલોડ નહીં કરી શકાય).

%d bloggers like this: