india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-25

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ : ૨૫ : ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫: જલિયાંવાલા બાગ

બૈસાખીના દિવસે દસ હજારથી વધારે લોકો અમૃતસરમાં સુવર્ણ મંદિર પાસેના જલિયાંવાલા બાગમાં એકઠા થયા. લોકો અંગ્રેજી રાજ સામે લડવાના જોશથી થનગનતા હતા. બૈસાખીના તહેવારનો ઉલ્લાસ પણ હતો એટલે સ્ત્રીઓ અને બાળકોની સંખ્યા પણ બહુ મોટી હતી.

રેજિનાલ્ડ ડાયરને એક બાતમીદાર મારફતે સમાચાર મળ્યા હતા કે જલિયાંવાલા બાગમાં સભા છે. એણે પચાસેક ગોરખા સૈનિકોની ટુકડી એકઠી કરી અને “હિન્દીઓને પાઠ ભણાવવા” નીકળી પડ્યો. ત્યાં પહોંચવા માટે સાંકડો રસ્તો છે અને બહાર નીકળવા માટે બીજો કોઈ રસ્તો નથી.

સાંકડી ગલીમાંથી સૈનિકો ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે લોકોમાં ગણગણાટ શરૂ થઈ ગયો. એ વખતે વક્તા હંસ રાજે લોકોને શાંત રહેવા અપીલ કરી. “ગભરાઓ નહીં, એ લોકો હથિયાર વિનાના લોકો પર ગોળી નહીં ચલાવે. પણ ડાયરે ત્યાં પહોંચીને કશી જ જાહેરાત કે ચેતવણી વિના સીધા જ ફાયરિંગનો હુકમ આપી દીધો.

હંસ રાજે કહ્યું, “કંઈ નથી, એ ખાલી ટોટા છે, ડરવાની જરૂર નથી.” પરંતુ ધાણી ફૂટે તેમ ગોળીઓ છૂટી અને ટપોટપ લાશો પડવા માંડી. બચવા માટે ભાગતાં સ્ત્રી-પુરુષોને નિશાન બનાવીને ઢાળી દેવાયાં. સ્ત્રીઓ પોતાના જાન અને શીયળ બચાવવા માટે પાસેના કૂવામાં કૂદી ગઈ. બાળકો રઝળી પડ્યાં. ડાયર ૩૭૯ના જાન લઈને અને ૧૧૦૦ ઘાયલોને કણસતાં છોડીને પોતાની ટૂકડી સાથે ત્યાંથી નીકળી ગયો. જો કે આ સરકારી આંકડા છે, સ્વતંત્ર તપાસમાં ૧૨૦૦નાં મોત થયાનું નોંધાયું છે. મરનારામાં હિન્દુ, શીખ અને મુસ્લિમ, બધા ભારતીયો હતા. લોહીમાં નહાયેલી, ગોળીઓથી વિંધાયેલી જલિયાંવાલા બાગની દીવાલો ઇતિહાસના આ ભયંકર હત્યાકાંડની સાક્ષી બનીને ઘાયલોનાં ક્રંદન સાંભળતી રહી.

કડક સેંસરશિપ હોવા છતાં આ સમાચાર આખા દેશમાં ફેલાઈ ગયા. જનતામાં ક્ષોભ અને રોષની લાગણીનો ઉછાળ આવ્યો. વાઇસરૉયની કાઉંસિલના સભ્ય સી. શંકરન નાયરે રાજીનામું આપી દીધું. ‘સર’રવીન્દ્રનાથ ટાગોરને સેંસરશિપને કારણે આ સમાચાર છેક મે મહિનાના અંતે મળ્યા. એમણે ‘સર’નો ખિતાબ પાછો આપી દીધો. લંડનમાં ઇંડિયન નૅશનલ કોંગ્રેસની બ્રિટિશ કમિટીએ નિવેદન બહાર પાડીને આખા ઘટનાક્રમનું વિવરણ બ્રિટનની જનતા માટે પ્રગટ કર્યું. નિવેદનમાં કમિટીએ કહ્યું કે વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટનના વિજયમાં ભારતનો ફાળો મહત્ત્વનો રહ્યો છે, તેમ છતાં ભારતીયોના નસીબે તો માર્શલ લૉ, કોરડા, જેલની સજા, મશીનગનો દ્વારા ગોળીબાર, ગામડાંઓ પર હવાઈ હુમલા, મિલકતની જપ્તી, મિલિટરી ટ્રાઇબ્યુનલો સમક્ષ બચાવ કરવાની મનાઈ, અખબારોની સેંસરશિપ વગેરે કાળા કાયદા જ રહ્યા.

બ્રિટનમાં બે જાતના અભિપ્રાય હતા. ચર્ચિલ વગેરે નેતાઓએ જલિયાંવાલા બાગના હત્યાકાંડને “un-British” ગણાવ્યો અને ડાયરના કૃત્યને વખોડ્યું. પરંતુ એક વિદ્વાન કહે છે કે ચર્ચિલે આમ કરીને ડાયરના કૃત્યને અંગ્રેજી સામ્રાજ્યથી અલગ કરી નાખ્યું. એનો કહેવાનો અર્થ એ હતો કે અંગેજી હકુમત તો સારી હતી; એ આવું ન કરે, પણ ડાયરે હત્યાકાંડ સર્જીને સામ્રાજ્યને બટ્ટો લગાડ્યો. ડાયરના સમર્થક પણ ઘણા હતા. મોટાભાગે એ બધા ઉચ્ચ વર્ગના અથવા ભારત કે બ્રિટિશ આર્મી સાથે સંકળાયેલા હતા. એના માટે મોટું નાણાં ભંડોળ પણ ઊભું કરાયું.

તે પછી તપાસ માટે હંટર કમિટી નિમાઈ. તેમાં પણ ડાયરે પોતાની ભૂલ કબૂલ ન કરી અને પસ્તાવો પણ જાહેર ન કર્યો. એણે કહ્યું કે એક વખત આવું કરવાથી હંમેશ માટે શાંતિ રહે એ હેતુથી એણે આ કર્યું. એને કબૂલ કર્યું કે એના સૈનિકોએ ૧૬૫૦ ગોળીઓ છોડી, જેને કારણે ૩૭૯નાં મરણ થયાં અને ૧૧૦૦ ઘાયલ થયા.

હંટર કમિટીમાં એને સવાલ પુછાયો કે

“તમે શું કર્યું?

“મેં ગોળીબાર કર્યો.”

“તરત જ?”

“તરત જ. મેં આ બાબતમાં વિચાર કર્યો હતો અને મારી ફરજ શી છે તે નક્કી કરવામાં મને ત્રીસ સેકંડથી વધારે સમય ન લાગ્યો.”

એક સાક્ષીએ જુબાની આપી કે સૈનિકોએ બંદુકોની નળીઓ નીચી કરીને ગોળીબાર કરતાં ગોળીઓ સીધી લોકોના પેટ અને પગ પર વરસવા લાગી. કોઈ ભાગીને બચી જાય એવું પણ ન રહ્યું.

ડાયરે કહ્યું કે જેટલા રાઉંડ છોડાયા તેના આધારે સમયનો અંદાજ કરતાં દસેક મિનિટ ફાયરિંગ ચાલ્યું. એને પૂછવામાં આવ્યું કે તમે ફાયરિંગ ન કર્યું હોત અને લોકોને વીખેરાઈ જવા કહ્યું હોત તો એ વીખેરાઈ ન ગયા હોત કે તમે આટલો લાંબો વખત ફાયરિંગ કરવું પડ્યું? એનો જવાબ હતો કે માત્ર કહેવાથી લોકો વીખેરાઈ ગયા હોત, પણ વળી એકઠા થયા હોત અને મારા પર હસતા હોત.

કોંગ્રેસ પણ સક્રિય બની ગઈ. આ સાથે મહાત્મા ગાંધી કોંગ્રેસના એક માત્ર સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે ઊપસ્યા. એમના જ સંયત શબ્દોમાં:

હંટર કમિટીની પાસે પુરાવો ન દેવાનો નિશ્વય અમે બધાએ એકમતે કર્યો...

પણ જો કમિટીનો બહિષ્કાર થાય તો લોકો તરફથી એટલે મહાસભા તરફથી એક કમિટી હોવી જોએ એમ નિશ્ચય થયો. તેમાં પંડિત મોતીલાલ નેહરુ, સ્વ. ચિત્તરંજન દાસ, શ્રી અબ્બાસ તૈયબજી, શ્રી જયકર અને મને પંડિત માલવીયજીએ આ કમિટી ઉપર નીમ્યા. અમે જુદે જુદે ઠેકાણે તપાસ કરવા વીખરાઈ ગયા. આ કમિટીની વ્યવસ્થાનો બોજો સહેજે મારી ઉપર આવી પડયો હતો, અને વધારેમાં વધારે ગામોની તપાસ મારે ભાગે આવવાથી, મને પંજાબ અને પંજાબનાં ગામડાં જોવાનો અલભ્ય લાભ મળ્યો.

આ તપાસ દરમ્યાન પંજાબની સ્ત્રીઓને તો જાણે હું યુગોથી ઓળખતો હોઉં તેમ મળ્યો. જયાં જાઉં ત્યાં તેમનાં ટોળાં મળે, અને મારી પાસે પોતે કાંતેલા સૂતરના ઢગલા કરે. પંજાબ ખાદીનું મહાન ક્ષેત્ર થઈ શકે એ હું આ તપાસ દરમ્યાન અનાયાસે જોઈ શકયો.

લોકોની ઉપર થયેલા જુલમની તપાસ કરતાં જેમ જેમ હું ઊંડો ઊતરતો ગયો, તેમ તેમ હું નહોતો ધારતો એટલી સરકારી અરાજકતા, અમલદારોની નાદિરશાહી, તેમની આપખુદીની વાતો સાંભળી આશ્વર્ય થયું ને દુ:ખ પામ્યો. પંજાબ કે જયાંથી સરકારને વધારેમાં વધારે સિપાહીઓ મળે છે ત્યાં લોકો કેમ આટલો બધો જુલમ સહન કરી શકયા, એ મને ત્યારે આશ્વર્ય પમાડનારું લાગ્યું ને આજે પણ લાગે છે.

આ કમિટીનો રિપોર્ટ ઘડવાનું કામ પણ મને સોંપવામાં આવ્યું હતું. પંજાબમાં કયા પ્રકારના જુલમ થયા એ જેને જાણવું હોય તેણે એ રિપોર્ટ વાંચવો જ જોઈએ… એમાં ઈરાદાપૂર્વક એક પણ જગ્યાએ અતિશયોક્તિ નથી. જેટલી હકીકત આપી છે તેને સારુ તેમાં જ પુરાવો રજૂ કર્યો છે. એ રિપોર્ટમાં જેટલો પુરાવો આપ્યો છે તેના કરતાં ઘણો વધારે કમિટી પાસે હતો. જેને વિષે જરા પણ શંકા હોય એવી એક પણ હકીકત એ રિપોર્ટમાં મૂકવામાં નથી આવી. આમ કેવળ સત્યને જ આગળ ધરીને લખાયેલા રિપોર્ટ ઉપરથી વાંચનાર જોઈ શકશે કે બ્રિટિશ રાજ્ય પોતાની સત્તા કાયમ રાખવાને સારુ કેટલી હદ સુધી જઈ શકે છે, કેવાં અમાનુષી કાર્યો કરી શકે છે…

અમૃતસરમાં કોંગ્રેસના અધિવેશનના અંતે ગાંધીજીએ કહ્યું – “પ્લાસીએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો પાયો નાખ્યો, અમૃતસરે એને હચમચાવી નાખ્યો.”

જલિયાંવાલા બાગની ઘટના વખતે માઇકલ ઑ’ડ્વાયર પંજાબનો ગવર્નર હતો. આ ઘટનાના વીસેક વર્ષ પછી ૧૯૪૦માં લંડનના એક રસ્તા પર શહીદ ઉધમ સિંઘે ઑ’ડ્વાયરને ઠાર કરીને રાષ્ટ્ર પર એણે ગુજારેલા દમનનો બદલો લીધો અને હસતે મુખે ફાંસીએ ચડી ગયા.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

  • Massacre At Amritsar, Rupert Furneaux, George Allan & Unwin Ltd. (publication year not available) (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
  • British Reaction to the Amritsar Massacre, Derek Sayer, University of Alberta. Namdhar elibrary, namdharielibrary@gmail.com (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
  • Centenary History of Indian National Congress, 1985
    • સત્યના પ્રયોગો, મો. ક. ગાંધી (ભાગ-૫, પ્રકરણ ૩૫).

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-24

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણ : ૨૪: ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫: દિલ્હી અને પંજાબમાં અત્યાચાર

દિલ્હી

દિલ્હીએ ૬ઠ્ઠી ઍપ્રિલ સુધી રાહ ન જોઈ. કોંગ્રેસે જાહેર કરેલી મૂળ તારીખે, ૩૦મી માર્ચે જ, રૉલેટ ઍક્ટ વિરુદ્ધ આંદોલન શરૂ થઈ ગયું. દિલ્હીની જનતાનો રોષ ભભૂકી ઊઠ્યો અને ઠેરઠેર લોકો રસ્તાઓ પર આવીને વિરોધ કરવા લાગ્યા. ભીડને વીખેરી નાખવા અને ડરાવવા, વસાહતવાદી સરકારે હિંસાનો આશરો લીધો અને ગોળીબારનો છૂટથી ઉપયોગ કર્યો. આમાં ઘણાના જાન ગયા. આમાંથી અમુક શહીદોનાં નામ મળી શક્યાં છે. એમને અંજલિ આપવા માટે અહીં એ નામો આપ્યાં છેઃ. આતમ પ્રકાશ, ચંદર ભાન, ચેત રામ, ગોપી નાથ, મામ રાજ, રાધા શરણ, રાધે શ્યામ, રામ લાલ, રામ સરૂપ, રામ સિંઘ, ચંદર મલ રોહતગી. બ્રિટિશ આર્મીના ગોળીબારમાં આ બધા શહીદ થયા, અને દિલ્હીમાં ટાઉન હૉલ પાસે બ્ર્રિટીશ આર્મીની ટૂકડીએ અબ્દુલ ગનીને બેયોનેટ ભોંકીને મારી નાખ્યા.

પંજાબ

દિલ્હીની આગ પંજાબ પહોંચતાં આખો પ્રાંત સળગી ઊઠ્યો. ગવર્નર માઇક્લ ઑ’ડ્વાયર અંગત રીતે હિન્દવાસીઓ, અને તેમાંય શિક્ષિત હિન્દીઓ દીઠા નહોતા ગમતા. એટલે જ્યારે પંજાબમાં વિરોધ પ્રબળ બન્યો ત્યારે એ અકળાઈ ગયો અને દમનકારી પગલાં લેવાનું શરૂ કરી દીધું. પ્રાંતમાં માર્શલ લૉ લાગુ કરી દેવાયો. આ જુલમ સામે લાહોરમાં વીસ હજાર માણસો શાંતિપૂર્વક સરઘસમાં જોડાયા. પંજાબના મુલ્કી અને લશ્કરી આગેવાનોને આમાંથી બળવાની ગંધ આવી.

હડતાલની મૂળ તારીખ ૩૦મી માર્ચ હતી તે છઠ્ઠી ઍપ્રિલ થઈ ગઈ તે સમાચાર પંજાબમાં પહોંચ્યા નહોતા. ગાંધીજીના કાર્યક્રમ પ્રમાણે તો આખા દેશમાં બધાએ ઉપવાસ રાખવાનો હતો. ૨૯મી માર્ચે ડૉ. સત્યપાલ અમૃતસરમાં ભાષણ કરવાના હતા પણ ઓ’ડ્વાયરે એમના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. છાપાંઓ પર પણ સેન્સરશિપ લાદી દીધી. ૩૦મીએ ડૉ. સૈફુદ્દીન કિચલૂએ જલિયાંવાલા બાગમાં સભાને સંબોધી. આથી અમૃતસર પણ ક્રોધે ભરાયું. ગાંધીજીને પંજાબના નેતાઓએ બોલાવ્યા હતા પણ એમને પકડીને પાછા મુંબઈ પ્રાંતની સરકારની નજર નીચે મોકલી દેવાયા.

પરંતુ નેતાઓએ છઠ્ઠી ઍપ્રિલે પણ હડતાળ પાડવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. અમૃતસરના ડેપ્યૂટી કમિશનર માઇલ્સ ઇર્વિંગે નેતાઓને બોલાવીને હડતાળ ન કરવાનો આદેશ આપ્યો; કેટલાક નેતાએ એ હુકમ કબૂલ્યો પણ ડૉ. કિચલૂ અને ડૉ. સત્યપાલ મક્કમ રહ્યા.. ગાંધીજીએ અહિંસક અને શાંતિપૂર્ણ સત્યાગ્રહની યોજના બનાવી હતી. એમણે અપીલ કરી હતી કે –

“આપણે હવે એ સ્થિતિમાં છીએ કે ગમે તે ઘડીએ આપણી ધરપકડ થશે એમ ધારી લેવું જોઈએ. એટલે એ ગાંઠ બાંધી લેવાની જરૂર છે કે કોઈની ધરપકડ થાય તો એણે કંઈ પણ અડચણ ઊભી કર્યા વિના પકડાઈ જવાનું છે અને કોર્ટમાં હાજર થવાનો હુકમ મળે તો એ પણ કરવાનું છે. પરંતુ કોર્ટમાં પોતાનો બચાવ નથી કરવાનો કે કોઈ વકીલ પણ રાખવાના નથી. પાછળ રહેલા સત્યાગ્રહીઓએ પોતાના સાથીઓની ધરપકડનું દુઃખ પણ કોઈ રીતે દેખાડવાનું નથી. જેલમાં ગયા પછી જેલના બધા નિયમો પાળવાના છે કારણ કે જેલ સુધારા, એ આપણો અત્યારે ઉદ્દેશ નથી. સત્યાગ્રહીએ, બીજા કેદીઓ માટે જે ગુના ગણાય છે એવા કોઈ કામમાં પડવાનું નથી, સત્યાગ્રહીએ માત્ર એ જ કરવું જે ખુલ્લી રીતે કરી શકાય.”

પરંતુ આ પાઠ હજી લોકોએ બરાબર પચાવ્યો નહોતો. નવમી એપ્રિલે રામનવમી હતી. પણ આ સરઘસ જુદા પ્રકારનું હતું.એમાં મુસલમાનો પણ જોડાયા અને મહાત્મા ગાંધી કી જય’ અને ‘હિન્દુ-મુસલમાન કી જય’ જેવાં સૂત્રો પોકારાતાં હતાં. મુસલમાનોના જોડાવાથી હિન્દુઓના ધાર્મિક સરઘસનું મહત્ત્વ વધી ગયું. ઑ’ડ્વાયર લાલપીળો થઈ ગયો. હડતાળ જડબેસલાખ રહી અને આખું અમૃતસર બંધ રહ્યું. તે પછી આ બન્ને યુવાન નેતાઓ ડૉ કિચલૂ.અને ડૉ. સત્યપાલને તરીપાર કરવાનો એણે હુકમ આપ્યો.

રાતે આખા અમૃતસરમાં આ સમાચાર ફેલાઈ જતાં રોષ વધ્યો ઠેકઠેકાણે લોકોનાં ટોળાં એકઠાં થવા લાગ્યાં. રેલવેના પુલ પર ઘોડેસવાર પોલીસે ચાર જણને મોતને ઘાટે ઉતારી દીધા. લોકો ઘાયલો અને લાશોને ખભે ઉપાડીને આગળ વધ્યા. ડેપ્યૂટી કમિશનર માઇલ્સે આવીને લોકોને શાંતિથી વીખેરાઈ જવાની અપીળ કરી પણ લોકોએ એના પર લાઠીઓ અને પથ્થરોનો મારો કર્યો. સૈનિકોએ ગોળીબાર કરતાં વીસ જણનાં મૃત્યુ થયાં. બે વકીલો ગુરદયાલ સિંઘ અને મકબૂલ મહેમૂદ આર્મી અને લોકોને સમજાવવા મથતા હતા પણ ભીડમાં માંડ મરતાં બચ્યા. આ ખૂંખાર અથડામણ વચ્ચે એક ઘાયલે હિન્દુ-મુસલમાન કી જય’ પોકારતાં અંતિમ શ્વાસ લીધા.

ટોળું એક બૅન્ક પર ત્રાટક્યું. મૅનેજરે પોતાની રિવૉલ્વરમાંથી ગોળીઓ છોડી પણ લોકો ભાગ્યા નહીં. એમણે મૅનેજરને પકડી લીધો અને લાઠીઓ વરસાવીને એને મારી નાખ્યો અને બૅન્કના ફર્નીચર સાથે જ એની લાશને બાળી નાખી. ટાઉનહૉલ, પોસ્ટ ઑફિસ, એક રેલવે સ્ટેશન અને મિશન હૉલને પણ આગ ચાંપી દેવાઈ. ભીડ તે પછી સ્ત્રીઓ માટેની હૉસ્પિટલ તરફ વળી. એવી અફવા હતી કે એની ઇનચાર્જ ડૉક્ટર ઈસબેલ મૅરી ઈઝડન ઘાયલો પર હસી હતી. લોકો એને શોધતા હતા.

એક મિશનરી મિસ માર્શેલા શેરવૂડ પાંચ સ્કૂલોની સુપરિંટેંડન્ટ હતી. રમખાણો થતાં એ સાઇકલ પર સ્કૂલો બંધ કરાવવા નીકળી. ટોળાએ એને જોઈ લીધી. એને પકડીને ખૂબ મારપીટ કરી અને મરેલી જાણીને ટોળું આગળ નીકળી ગયું.

ઑ’ડ્વાયરને આ બધા સમાચાર મળતાં એણે કર્નલ રેજિનાલ્ડ ડાયરને બોલાવીને અમૃતસરમાં શાંતિ સ્થાપવાની જવાબદારી એને સોંપી દીધી. ડાયરે ૧૧મીની રાતે આવીને જે ગલીમાં મિસ શેરવૂડ પર હુમલો થયો હતો એ બંધ કરી દીધી. એણે હુકમ આપ્યો કે આ જગ્યા પવિત્ર છે અને જે કોઈ અહીંથી પસાર થશે તેણે ઘૂંટણિયે પડીને ચાલવું પડશે – એણે દલીલ આપી કે શીખો અને હિન્દુઓની તો એ રીત છે કે દેવતા સામે સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરવાં!

૧૨મી ઍપ્રિલે જ એ શહેરમાં સૈનિકોની ટુકડી સાથે ફર્યો.

હજી સત્યાગ્રહીઓ મક્કમ હતા. એક બાજુ ડાયર લોકોમાં ફરીને ધમકી આપતો હતો કે લશ્કર કોઈ પણ પગલું ભરતાં અચકાશે નહીં, તો બીજી બાજુ સત્યાગ્રહીઓ લોકોમાં ફરીને એલાન કરતા હતા કે ૧૩મીએ બૈસાખીના પર્વને દિવસે જલિયાંવાલા બાગમાં જાહેર સભા મળવાની છે…

(ક્રમશઃ)

૦૦૦

સંદર્ભઃ

૧.Anil Nauriya on Facebook 30.3.2019

૨. https://www.tribuneindia.com/2002/20020413/windows/main1.htm

૩.A Centenary History of Indian National Congress.

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-23

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ૨૩ : ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫ : મોંટેગ્યૂ-ચેમ્સફૉર્ડ સુધારા

(આજના પ્રકરણની શરૂઆત ક્ષમાપ્રાર્થના સાથે. છેલ્લા ત્રણ હપ્તાથી બારડોલી વિશે સંકેત આપતો રહ્યો છું; આજે લખવાની શરૂઆત કરતાં જ ધ્યાનમાં આવ્યું કે બારડોલીને તો હજી એક દાયકો બાકી છે! આ દાયકો બહુ મહત્ત્વનો હતો, તેમ છતાં ભૂલનું પુનરાવર્તન કરતો રહ્યો. આજે ટ્રેન પાછી પાટે ચડે છે).

વિશ્વયુદ્ધનાં વર્ષો દરમિયાન બ્રિટનનું ભારત તરફનું વલણ સ્પષ્ટ નહોતું. દેશમાં કોઈ પણ આંદોલનને દબાવી દેવા માટે સરકાર ‘ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ’ જેવા અત્યાચારી કાનૂનની મદદ લેતી હતી, તો બીજી બાજુથી એને ભારતના સહકારની પણ જરૂર હતી. એટલેં સત્તામાં ભાગીદારીની કોંગ્રેસની માગણી પર વિચાર કરવા માટે પણ તૈયાર હતી. આવી અવઢવ વચ્ચે બ્રિટન સરકારના ભારત માટેના પ્રધાન મોંટેગ્યૂએ ભારતમાં ભારતીયોને શાસનના બધા સ્તરે ભાગીદાર બનાવવાની અને અંતે જવાબદાર રાજતંત્ર આપવાની જાહેરાત કરી. ઑગસ્ટ ૧૯૧૭માં આ જાહેરાત કર્યા પછી મોંટેગ્યૂ ભારત આવ્યો અને વાઇસરૉય ચેમ્સફૉર્ડ સાથે મળીને એણે સુધારા કાર્યક્રમની જાહેરાત કરી. તે પછી બ્રિટનની આમસભાએ એનો કાયદો બનાવ્યો તે દરમિયાન વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મનીની હાર થવાનું નિશ્ચિત થઈ ગયું હતું. આથી બ્રિટનને ભારતના સહકારની બહુ જરૂર નહોતી રહી. તે પછી તો જર્મનીની હાર થઈ જતાં બ્રિટનને લાગવા માંડ્યું હતું કે કોઈ સુધારા કરવાની જરૂર નથી.

એના પડઘા રૂપે ભારતની જનતામાં પણ આશા, નિરાશા અને રોષની લાગણીઓમાં ભરતી-ઓટ જેવું થતું રહ્યું, સુધારાનો કાયદો બન્યા પછી દિલ્હીમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં કોંગ્રેસે જવાબદાર રાજતંત્રની માગણી પર ભાર મૂક્યો અને એનાથી ઓછું કશું સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો.

ખિલાફત અને ગાંધીજી

૧૯૧૬માં લીગ અને કોંગ્રેસે સાથે મળીને કામ કરવામાટે ‘લખનઉ પૅક્ટ’ કર્યો હતો પણ મુસ્લિમોમાંથી જુદા જુદા સૂર પણ ઉપસ્થિત થયા હતા કેમ કે બ્રિટિશ સરકારે અમુકને સાધી લીધા હતા. એવામાં બિહારમાં બકરી ઈદને દિવસે કોમી રમખાણો થતાં બન્ને વચ્ચે ફરી તડાં પડી ગયા. મોંટેગ્યૂ-ચેમ્સફૉર્ડ રિપોર્ટ જાહેર થયો તે વખતે તુર્કીમાં ખલીફાનું શાસન દગનગતું હતું મુસલમાનોને જવાબદાર રાજતંત્ર કરતાં એમાં વધારે રસ હતો. એ જ વખતે આખા એશિયામાં પણ બ્રિટન વિરુદ્ધ મુસ્લિમ મત વધારે પ્રબળ બન્યો. ભારતીય મુસ્લિમો પણ એમાં જોડાયા.

ગાંધીજી એ સમય સુધી કિનારે જ હતા. મોંટેગ્યૂ-ચેમ્સફૉર્ડ સુધારાના પ્રત્યાઘાત રૂપે કોંગ્રેસમાં ઊગ્ર, નરમ અને મધ્યમ એમ ત્રણ અભિપ્રાયો હતા. ગાંધીજી આમાંથી એક પણ વર્ગમાં નહોતા. પરંતુ ખિલાફતને બચાવવા માટે મુસલમાનોએ કોંગ્રેસની મદદ માગી ત્યારે ગાંધીજી પર એમની પસંદગી ઊતરી. ૧૯૧૯ની ૨૩મી નવેમ્બરે (એની શતાબ્દી બે જ દિવસમાં આવે છે) દિલ્હીમાં ખિલાફત કમિટીની બેઠકમાં ગાંધીજીને પ્રમુખપદે ચૂંટવામાં આવ્યા.

ગાંધીજી હવે કોંગ્રેસના તખ્તાના મધ્યભાગમાં તો આવી ગયા હતા, પણ એમને હજી એ સ્થાન નહોતું મળ્યું, જેનાથી આપણે પરિચિત છીએ. હજી એ માત્ર કોંગ્રેસના અનેક સમર્થ નેતાઓની વચ્ચે પહોંચ્યા હતા, કોંગ્રેસની નિર્ણય પ્રક્રિયાના કેન્દ્રમાં નહોતા પહોંચ્યા.

પરંતુ મુસ્લિમોના અજોડ અને જોરદાર ટેકાને કારણે એ કોંગ્રેસમાં પણ શીર્ષ સ્થાને પહોંચ્યા. એ દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા તે પણ દાદા અબ્દુલ્લાહની કંપનીના વકીલ તરીકે. તે પછી એ ત્યાં ઘણા મુસલમાનોના સંપર્કમાં આવ્યા હતા અને એ કારણે એમનો મત બંધાયો હતો કે દેશની સ્વાધીનતા માટે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા બહુ જરૂરી છે. ઘણા વિવેચકો માને છે કે ગાંધીજીએ કોંગ્રેસ પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા માટે ખિલાફતના આંદોલનને ટેકો આપીને મુસલમાનોનો સાથ લીધો હતો. કોંગ્રેસમાં ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલનનો ઠરાવ રજૂ કર્યો તે મુસલમાનોના મતોને કારણે જ મંજૂર રહ્યો.

રૉલેટ ઍક્ટ

યુદ્ધ પૂરું થયા પછી ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટનો આપોઆપ અંત આવી ગયો. હવે ક્રાન્તિકારી પ્રવૃત્તિઓને કેમ કાબૂમાં રાખવી તેના વિશે સરકાર ભાંજગડમાં હતી. આથી જસ્ટિસ રૉલેટની આગેવાની હેઠળની કમિટીના રિપોર્ટને આધારે બે વિધેયક તૈયાર કરવામાં આવ્યાં. એક વિધેયક દ્વારા ‘ઇંડિયા ઍક્ટ’માં સુધારો કરવામાં આવ્યો. બીજા વિધેયક દ્વારા Anarchical and Revolutionary Crimes Act બન્યો. એ રૉલેટ ઍક્ટ તરીકે લોકોમાં જાણીતો થયો.એમાં સરકારને અમર્યાદિત સત્તા મળી, જેમ કે કોઈ પણ વ્યક્તિને વૉરંટ વિના પકડી શકાય, જ્યૂરીને બોલાવ્યા વિના જ એની સામે બંધબારણે કેસ ચલાવી શકાય વગેરે.

૧૯૧૮ના જુલાઈમાં આ કાયદો જાહેર થયો કે તરત જ એની સામે વિરોધનો વંટોળ ઊઠ્યો. રાજકીય નેતાઓએ એને ભારતમાં મૂળભૂત હકો પરના હુમલા તરીકે ઓળખાવ્યો. વર્તમાનપત્રો પણ ઊકળી ઊઠ્યાં.

ગાંધીજી હવે રાજકીય મંચના મધ્ય ભાગમાં આવી ગયા. એમણે ૧૯૧૯ની ૨૪મી ફેબ્રુઆરીએ વાઇસરૉયના અંગત મંત્રી મૅફીને તાર કરીને રૉલેટ ઍક્ટનો વિરોધ કર્યો અને એની સામે સત્યાગ્રહ કરવાની નોટિસ આપી દીધી.

મૅફીએ જવાબમાં લખ્યું –

“તમે દક્ષિણ આફ્રિકામાં સફળ રહ્યા તે એટલા માટે કે એ મુદ્દો તમારા દેશબંધુઓના ઉત્સાહ અને જીવનને માટે યોગ્ય હતો. તમારું વ્યક્તિત્વ ચુંબકીય છે એટલે એના જ પ્રમાણમાં તમારા પર જવાબદારી પણ છે. લોકો પોતે સાચા છે એમ માનીને નહીં પણ શ્રી ગાંધી સાચા છે એમ માનીને તમારું અનુસરણ કરશે – સરકાર કદાચ ખોટી હોઈ શકે પણ તમારે વિચારવું જોઈએ કે તમે વધારે ખોટા છો કે નહીં. એક નેતા માટે લોકોની આંખમાં ધૂળ નાખવાનો તમારો ‘રેકૉર્ડ’ જોતાં તમારા માટે તો દેશના વહીવટના તાર ગૂંચવી નાખવાનું હાસ્યસ્પદ રીતે સહેલું છે બધા જ્યારે નાવને સ્થિર રાખવા પ્રયત્ન કરતા હોય ત્યારે જે લોકો એને ડુબાડી દેવા માગતા હોય તેમના પર બહુ મોટી જવાબદારી છે. એક ‘બ્યૂરોક્રેટ’ તરીકે તમે જેનો સંકેત આપ્યો છે તેવી કોઈ ‘સ્ટ્રગલ’ શક્ય છે એ જોઈને મને દુઃખ થશે પણ અમારામાંથી જે કોઈ તમને જાણે છે તેને એ પણ અફસોસ થશે કે તમે જે કારણે અમારી પ્રશંસા મેળવી શક્યા છો તે ઉમદા મૂલ્યોની ભૂમિકામાંથી આટલા નીચે આવી ગયા”.

ગાંધીજીએ જવાબમાં લખ્યું કે આ છેલ્લી ઘડીએ પણ મને ખાતરી છે કે સરકાર ઉત્પાત વધારવા નથી માગતી. લોકોની ઇચ્છા સામે નમતું મૂકીને જ સરકાર શાંતિ જાળવી શકશે.

આમ છતાં, બન્ને વિધેયકોને કાયદાનું રૂપ મળી ગયું. હવે ગાંધીજીએ લડતનો દોર સંપૂર્ણપણે પોતાના હાથમાં લઈ લીધો.

એમણે ૧ માર્ચ ૧૯૧૯ના ટાઇમ્સ ઑફ ઇંડિયામાં લખ્યું – એવું લાગે છે કે સિવિલ સર્વિસ બ્રિટનનાં વ્યાપારી હિતો ભારતનાં હિતો કરતાં વધારે મહત્ત્વનાં છે, કોઈ ભારતીય આ સ્વીકારી ન શકે. એને કારણે સામ્રાજ્યની અંદર ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે ટક્કર થશે. સિવિલ સર્વિસવાળાઓએ સમજવું જોઈશે કે એ અહીં માત્ર ટ્રસ્ટ અને સેવક તરીકે જ રહી શકે, અને તે માત્ર કહેવા પૂરતું નહીં, અને બ્રિટનની વેપારી પેઢીઓએ પણ સમજી લેવું જોઈએ કે એ ભારતમાં માત્ર ભારતની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે જ રહી શકે. હું આ કાયદાને સરકારના શરીરમાં ઊંડે ઘૂસેલા રોગ તરીકે જોઉં છું.

ગાંધીજીની ધરપકડ

ગાંધીજીએ વલ્લભભાઈ પટેલ. સરોજિની નાયડૂ વગેરે વીસ જણની મીટિંગ બોલાવી અને સત્યાગ્રહ સભાની પણ સ્થાપના કરી. એના સોગંદપત્ર પર બધાએ સહીઓ કરી. એમણે પહેલાં ૩૦મી માર્ચે આખા દેશમાં હડતાળ માટે એલાન કર્યું, પણ પછી ૬ઠ્ઠી ઍપ્રિલ જાહેર કરવામાં આવી. પરંતુ દિલ્હીમાં તો ૩૦મી માર્ચે જ હડતાળ થઈ જેને અભૂતપૂર્વ સફળતા મળી. પરંતુ જાનહાનિ પણ થઈ. તે પછી હડતાળ પંજાબમાં પણ ફેલાઈ. ત્યાં પણ હિંસા થઈ.

તે પછી ગાંધીજીની ધરપકડ કરી લેવાઈ.

 (ક્રમશઃ)

૦૦૦

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-22

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ૨૨ : ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫: ૧૯૧૭ – રશિયાની સમાજવાદી ક્રાન્તિ – ભારતમાં આઝાદીની લડત પર પ્રભાવ

આમ તો આપણે ગાંધીજી સાથે ચંપારણથી બારડોલી જવાના હતા પરંતુ ખરેખર તો દેશની અંદરની ઘટનાઓના વિવરણને જરા વિરામ આપવાના તબક્કે પહોંચ્યા છીએ. કારણ કે વિશ્વની એક ઘટનાએ આપણી સંઘર્ષયાત્રાને વૈચારિક અને વ્યાવહારિક સ્તરે બહુ પ્રભાવિત કરી છે. એની ચર્ચા વિના આગળ ન વધી શકાય.

૧૯૧૭ના ઑક્ટોબરની ૨૫મીએ રશિયામાં (એ વખતના કૅલેન્ડર પ્રમાણે સાતમી નવેમ્બરે) લેનિનના નેતૃત્વ હેઠળ બોલ્શેવિકોએ વચગાળાની સરકારના વડા પ્રધાન કૅરેન્સ્કીને હટાવીને સત્તા સંભાળી લીધી. સામાન્ય ચીંથરેહાલ માણસોની ભીડ ક્રૅમલીન મહેલમાં ધસી ગઈ. એ વખતે કૅરેન્સ્કી સરકારની કૅબિનેટની મીટિંગ ચાલતી હતી. લોકોએ એમને પકડી લીધા અને પછી લેનિન આવ્યા અને સત્તાનો દોર પોતાના હાથમાં લઈ લીધો. એમણે તરત જ દેશની બધી બૅંકો, જમીનો અને ઉદ્યોગોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરી નાખ્યું અને ખાનગી મિલકતો કબજે કરી લીધી. રાતોરાત, રશિયાની ગરીબ જનતાનું લોહી ચૂસનારા માલેતુજારો રસ્તે રઝળતા થઈ ગયા. એ વખતે પહેલું વિશ્વયુદ્ધ ચાલતું હતું અને એમાં રશિયાની ઝારશાહી સરકાર ગળાડૂબ હતી. લેનિને તરત જ યુદ્ધમાંથી ખસી જવાનો નિર્ણય લીધો અને શાંતિ માટે દરખાસ્ત મૂકી. દેશની જનતા યુદ્ધની હાડમારીઓથી ત્રાસી ગયા હતા. સામાન્ય માણસને બે ટંકના સાંસા હતા ત્યારે ઉપલા વર્ગ માટે યુદ્ધ આશીર્વાદ રૂપ નીવડ્યું હતું. એમને ત્યાં પૈસાની છોળો ઊડતી હતી.

એમને શોષણમાંથી મુક્ત કરાવવાનું વચન લેનિને આવતાંની સાથે જ પાર પાડ્યું. એક નવી આર્થિક વિચારધારાનો આકાર ક્ષિતિજે ઉપસવાની શરૂઆત થઈ હતી. મૂડીવાદી અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકી મૂડીદારોના હાથમાં હોય છે. કાર્લ માર્ક્સના સિદ્ધાંત પ્રમાણે જે સક્રિયપણે ઉત્પાદન કરે છે તે મજૂર વર્ગ પોતાના શરીરમાં રહેલી મૂડી, એટલે કે શ્રમશક્તિ, રોકીને માત્ર પેટપૂરતું કમાય છે. એને ઉત્પાદનનું પૂરું વળતર નથી મળતું. ખરેખર તો શ્રમ વિના કશું જ ઉત્પન્ન ન થઈ શકે. જેટલી ટેકનોલૉજી વિકસે છે તે પણ શ્રમનું જ રૂપાંતર છે. એટલે ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકી મજૂર વર્ગના હાથમાં હોવી જોઈએ. લેનિને એ કરી દેખાડ્યું. આખી દુનિયા આશ્ચર્ય અને આશાઓ સાથે રશિયન ક્રાન્તિને શોષણવિહીન, ભેદભાવ રહિત સમાજના નિર્માણના પ્રારંભ તરીકે જોતી હતી. દુનિયાના ઘણા દેશોમાં આનો ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદના શોષણમાંથી મુક્ત થવા તરફડતી ભારતની જનતામાં પણ ઉત્સાહ પ્રગટ્યો કે રશિયામાં જનતાએ શોષણની ધૂંસરી ફગાવી દીધી, એવું જ ભારતમાં કેમ ન થઈ શકે?

ભારતીય સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં હવે આર્થિક શોષણનું તત્ત્વ પણ ઉમેરાયું. જો કે આઝાદીની માંગની શરૂઆત જ આર્થિક પ્રશ્નોને લઈને થઈ હતી. આદિવાસીઓના ઠેરઠેર વિદ્રોહોનું મૂળ કારણ રાજકીય આઝાદી નહીં, એમની ઝુંટવાઈ ગયેલી આર્થિક સ્વાધીનતા પાછી મેળવવાનું હતું. શિક્ષિત અને મધ્યમ વર્ગના સ્તરે પણ દાદાભાઈ નવરોજીએ બ્રિટને કેટલું ધન લૂંટી લીધું હતું તે દેખાડ્યું જ હતું. આમ એમ તો ન કહી શકાય કે આર્થિક લક્ષ્ય નહોતું. પરંતુ રશિયન ક્રાન્તિ પછી મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત અને ઉદ્દામ લોકોને લાગવા માંડ્યું કે આર્થિક શોષણમાંથી મુક્ત થઈ શકાય છે અને એનો રસ્તો લેનિને દેખાડ્યો હતો.

દેશમાં અંગ્રેજોની નીતિને કારણે ગ્રામીણ ક્ષેત્રે જમીનદાર વર્ગ ઊભો થયો હતો, એનું એકમાત્ર કામ ખેડૂતોને ચૂસી લેવાનું હતું. બીજી બાજુ, ૧૮૫૩માં રેલવે બની ગઈ હતી. રેલવે માટે પથ્થરો, લાકડું વગેરે જોઈએ. એટલે જ સરકારે જંગલોનો કબજો લઈ લીધો હતો. આની અસર આદિવાસીઓ પર પડી હતી અને છેક ૧૭૭૦થી જ એ સરકારની વિરુદ્ધ લડતા હતા. રેલવેને કારણે સ્ટીલની જરૂર પણ વધી ગઈ હતી. આ કારણે જ સ્ટીલ ઉત્પાદન વગેરે ઉદ્યોગો પણ ખાનગી ક્ષેત્રમાં વધ્યા હતા જમશેદપુરમાં ટાટાનો સ્ટીલ પ્લાંટ (TISCO) ૧૯૦૭માં શરૂ થયો હતો. ૧૯૧૨માં એમાં ઉત્પાદન શરૂ થયું. સરકાર ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓને પ્રોત્સાહન આપતી હતી. મયુરભંજના રાજાએ જમશેદજીને જંગલનાં એકસો ગામડાં પ્લાંટ માટે સોંપી દીધાં ત્યારે આદિવાસીઓએ સખત મુકાબલો કર્યો હતો પણ બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે ન પડી. સ્ટીલનું દેશમાં જ ઉત્પાદન થાય તેમાં સરકારને રસ હતો. તે પછીના દાયકામાં ટાટાના પ્લાંટમાં મોટી હડતાળ થઈ. કામદારોએ સંગઠિત થઈને કામ બંધ રાખ્યું. પરંતુ એ વખતે કોંગ્રેસનું વલણ પણ દેશી ઉદ્યોગપતિઓ પ્રત્યે કૂણું હતું સુભાષચંદ્ર બોઝ આમ તો કામદારોના નેતા હતા, પણ ટાટાના કારખાનામાં હડતાળનું સમાધાન કરાવવામાં એમણે ટાટાને મદદ કરી. ૧૯૨૦-૨૧માં મહારાષ્ટ્રમાં મૂળા નદી પર ટાટાએ મલ્શી ડૅમ બનાવવાની શરૂઆત કરી ત્યારે સેનાપતિ બાપટની આગેવાની હેઠળ ખેડૂતોએ સત્યાગ્રહ કર્યો. પરંતુ કોંગ્રેસ એનાથી દૂર રહી. ગાંધીજીએ પણ ટાટાને માત્ર પરાણે જમીન ન લેવાની અપીલ કરી.

આમ, એ દાયકામાં રશિયન ક્રાન્તિ પછી લોકોના જુદા જુદા વર્ગોમાં પોતાના હકો માટે સભાનતા આવવા લાગી હતી. ગાંધીજીનો વ્યૂહ દેશના બધા વર્ગોને – મૂડીદારો, મજૂરો, ખેડૂતો, – એકસમાન લડાઈમાં સાંકળી લેવાનો હતો એટલે એ અંદરોઅંદરની લડાઈમાં પડતા નહોતા પણ એનો લાભ મૂડીદાર વર્ગોને મળતો હતો.

એ રીતે જોતાં રશિયન ક્રાન્તિ પછી સમાજમાં વર્ગચેતના કેળવાવા લાગી હતી. ગાંધીજીની પ્રતિભા એ જ હતી કે જે બિડલા અને ટાટા જેવા મૂડીપતિઓ સાથે મિત્રતા હોવા છતાં મજૂરો અને ખેડૂતોનો વિશ્વાસ પણ એમની સાથે હતો. ગાંધીજીના સમગ્ર ચિંતન અને કાર્યપદ્ધતિ, અને કોંગ્રેસના વ્યૂહ સામે રશિયન ક્રાન્તિએ નવાં બળો છૂટાં મૂક્યાં હતાં, પરંતુ એ બળો નકારાત્મક નહોતાં. આઝાદીની ચાહ એમનામાં ઓછી નહોતી. રશિયન ક્રાન્તિ પછી, ગાંધીજીના અહિંસક કાર્યક્રમોની સાથે જ, પરંતુ એમનાથી સ્વતંત્ર રીતે વર્ગીય આંદોલનોનો વિકાસ થયો, કામદારોએ માત્ર રાજકીય નહીં, આર્થિક આઝાદી માટે પણ કમર કસી. બીજી બાજુ, સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓનો પણ યુગ શરૂ થયો.સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓ ત્રાસવાદમાં માનતા હતા, (અહીં ‘ત્રાસવાદ’ શબ્દ સમજીવિચારીને વાપર્યો છે. એ યુગમાં ‘ત્રાસવાદ’ આજની જેમ એ પતિત નહોતો થયો પણ એ એક ચિંતનધારાના પ્રતીક જેવો હતો. સશસ્ત્ર ક્રાન્તિકારીઓ માનતા કે શાસકોમાં Terror પેદા ન કરીએ તો એ નમતું ન મૂકે. Terrorનો અર્થ એ નહોતો કે કોઈ સ્કૂલ કે બજારમાં જઈને નિર્દોષ લોકો પર આંધળો ગોળીબાર કરવો. જે શાસક વર્ગમાં Terror ફેલાવવામાં માનતા તે Terrorists).

અંગ્રેજી હકુમત માત્ર ભારતમાં રાજ્ય નહોતી કરતી, એ સામ્રાજ્યવાદી તાકાત હતી. ક્રાન્તિકારીઓ અને ગાંધીજી, આ બાબતે સંમત હતા. માત્ર એમની સામે Terrorનો રસ્તો લેવો કે નહીં તે એમના વચ્ચેનો વિવાદ હતો. એ જ રીતે વર્ગવાદી ચિંતકો સાથે પણ ગાંધીજીના મતભેદ હિંસા-અહિંસા પૂરતા મર્યાદિત નહોતા, એ પ્રકારના સંઘર્ષ માટે એ યોગ્ય સમય હતો કે નહીં, એ મુખ્ય મતભેદ હતો. ગાંધીજીની નજરે વિદેશી ધૂંસરી ફગાવી દેવાનું કાર્ય સૌથી પહેલાં કરવાનું હતું; અની એ સમયે આંતરિક વિરોધાભાસોને ઉછાળવાનો લાભ થાય તે કરતાં નુકસાન વધારે થાય.

નહેરુ નવા ચિંતન સાથે સંમત હોવા છતાં ગાંધીજીના રસ્તે જ ચાલતા રહ્યા, જયપ્રકાશ નારાયણ, ઈ. એમ. એસ. નાંબૂદિરીપાદ વગેરે અલગ થયા.

રશિયન ક્રાન્તિ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ માટે બહુ મહત્ત્વની સાબીત થઈ.

સંદર્ભઃ

૧. https://www.jstor.org/stable/4374011

૨. http://www.businessworld.in/article/Book-Extract-Ear-To-The-Ground/27-06-2016-99713/

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-21

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ૨૧: ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫: ચંપારણ સત્યાગ્રહ (૩)

આપણે ફરી ગાંધીજીની પ્રવૃત્તિઓ તરફ વળીએ. આના માટે આપણે ૧૯મા પ્રકરણ સાથે અનુસંધાન સાધવું પડશે. આપણે જોયું કે ગાંધીજીને બિહાર છોડી જવાનો હુકમ અપાયો હતો, તેનો એમણે અનાદર કર્યો અને કોર્ટમાં એ કબૂલી પણ લીધું. એમને જજે અંગત ઓળખાણને નામે જામીન મંજૂર કર્યા અને તે પછી કેસ પાછો ખેંચી લેવાયો. એનો અર્થ એ કે ગાંધીજી ચંપારણમાં રૈયતને મળે તેની સામે સરકારને હવે વાંધો નહોતો.

કોર્ટમાંથી પાછા આવ્યા પછી ગાંધીજીએ તીનકઠિયાનો શિકાર બનેલા ખેડૂતોનાં નિવેદનો નોંધવાનું શરૂ કરી દીધું. કેસ પાછો ખેંચી લેવાયો તેના બીજા દિવસે આસામીઓની મોટી ભીડ હતી. મૂળ કારણ એ કે ગાંધીજીના કેસનો ચુકાદો આવવાનો છે એ સમાચાર એટલા ફેલાઈ ગયા હતા કે ઠેકઠેકાણેથી સેંકડો ખેડૂતો આવી પહોંચ્યા હતા. પરંતુ કેસ પાછો ખેંચી લેવાતાં એમનો ઉત્સાહ બહુ વધી ગયો અને હવે બમણી હિંમત દેખાડીને સૌ પોતાની આપવીતી લખાવવા માટે પડાપડી કરવા લાગ્યા.

ઍંડ્રૂઝને વિદાય

દીનબંધુ ચાર્લ્સ ઍંડ્રૂઝ એ વખતે ચંપારણમાં જ હતા, પરંતુ એમને ફીઝી જવાનું હતું. પારંતુ ચંપારણના કામને કારણે એ ગયા નહોતા. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને બીજા નેતાઓ પણ ઍંડ્રૂઝ ફીઝી ન જાય તેવું ઇચ્છતા હતા. એમણે ઍંડ્રૂઝને વિનંતિ કરી તો એમણે એ નિર્ણય ગાંધીજી પર છોડ્યો. નેતાઓ ગાંધીજીને મળ્યા ત્યારે એમણે કહ્યું કે ઍંડ્રૂઝને રોકવા માટેનું કારણ હું સમજી ગયો છું. તમને એમ છે કે ગોરાઓ સામેની લડતમાં કોઈ ગોરો બચાવ માટે કામ આવશે. પરંતુ ગાંધીજી આવું કંઈ રક્ષણ આપવા નહોતા માગતા. એમણે કહ્યું કે આવી આશા રાખવી એ નબળાઈની નિશાની છે, અને માત્ર એ જ એક કારણસર ઍંડ્રૂઝે ચાલ્યા જવું જોઈએ. જો કે એમણે બિહારના નેતાઓની ઇચ્છા પર પાણી ફેરવી દીધું, પરંતુ રહેવું કી જવું તે નિર્ણય ઍંડ્રૂઝ પર છોડી દીધો. ઍંડ્રૂઝે ગાંધીજીની વાત માથે ચડાવી અને જવાનો પોતાનો ઇરાદો જાહેર કર્યો ત્યારે ગાંધીજીએ એમને બીજા દિવસની વહેલી સવારે મળતી પહેલી જ ટ્રેન પકડી લેવા કહી દીધું. ઍંડ્રૂઝ ચંપારણ છોડી ગયા.

ગાંધીજી ત્યાંથી બેતિયા ગયા. ટ્રેનમાં એ ત્રીજા વર્ગની મુસાફરી કરતા હતા. રસ્તામાં રેલવે સ્ટેશનોએ માનવમેદની ઊમટી હતી. બેતિયા સ્ટેશને પ્લેટફૉર્મ પર એટલી ભીડ હતી કે ટ્રેન પ્લેટફૉર્મ પર પહોંચે તે પહેલાળ જ રોકી દેવી પડી. ત્યાંથી ગાંધીજીને ઘોડા જોડેલી ગાડીમાં લઈ જવાના હતા પણ માણસોએ ઘોડા છોડી મૂક્યા અને પોતે જોતરાયા! અંતે ગાંધીજીની દરમિયાનગીરીથી એ માન્યા અને ઘોડાને ફરી જોડ્યા. ડૉ. રાજેન્દ્રબાબુ વર્ણન કરે છેઃ,

૧૦,૦૦૦ કરતાં વધારે લોકો હાજર હતાં. એમની ગાડી મહામુશ્કેલીએ ચાલતી હતી. રસ્તાની બન્ને બાજુએ અસંખ્ય સ્ત્રીપુરુષો ઊભાં હતાં. મહાત્માગાંધીના આગમનની ઘણા વખતથી લોકો રાહ જોતા હતા, એ દિવસ આવી પહોંચ્યો હતો. કોઈને પણ એ વાતમાં શંકા નહોતી કે હવે એમનાં દુઃખદર્દ દૂર થઈ જશે. આ વિશ્વાસ એમના ચહેરા પર સ્પષ્ટ અંકાયેલો હતો. કોઈએ એમને મહાત્માજી કોણ છે તે કહ્યું નહોતું. એમણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં કરેલા સત્યાગ્રહ વિશે જાણતા હોય તેવા તો બહુ થોડા હશે. એવું શું થયું કે લોકોમાં આવી શ્રદ્ધા કેળવાઈ? આ દૃઢ અને સવાલો ન પૂછતી શ્રદ્ધાના મૂળમાં શું હતું? આ પ્રશ્નનો જવાબ હું નહીં આપી શકું. શ્રદ્ધા પાકી હતી હૈયું સાફ હતું. એનાં જ ફળ મળ્યાં.”

ગાંધીજી બેતિયામાં જિલ્લા કલેક્ટરને મળ્યા અને કલેક્ટર પોતે પણ જ્યાં નિવેદનો લખવાનું કામ ચાલતું હતું ત્યાં પણ થોડા વખત માટે આવ્યો પણ લોકોને એની હાજરીનો ડર નહોતો લાગતો. અહીં નજીકના ગામે જઈને એમણે દહાડી શું મળે છે તે પણ જાણ્યું. અહીં નિવેદનો લેતી વખતે જરા પણ અતિશયોક્તિ ન હોય કે ખોટી હકીકત ન લખાઈ જાય તેની ખાસ કાળજી લેવામાં આવી. આસપાસનાં ગામોમાં ફરતાં એમણે જોયું કે ગળીનું વાવેતર તો ઘરોની આસપાસ પણ હતું. રાજકુમાર શુક્લ આવા એક ગામમાં રહેતા હતા. ફૅક્ટરીના માણસોએ એમનું ઘર લૂંટી લીધું હતું. પ્લાંટરના હુકમથી એમના ખેતરમાં ઢોરોને છૂટાં મૂકી દેવાયાં હતાં અને બધો પાક પશુઓનાં પેટમાં પહોંચી ચૂક્યો હતો.

અહીં એમણે પ્લાંટરોની મીટિંગમાં પણ ચર્ચા કરી પરંતુ પ્લાંટરો કશું જતું કરવા તૈયાર નહોતા. અહીં પ્લાંટરોએ ગાંધીજીની રોકવા માટે સરકારને વિનંતી કરી. પરંતુ એમ કરવા જતાં તપાસ પંચ નીમવું પડે તેમ હતું. ગાંધીજીનો વ્યૂહ હતો કે એમની બધી હિલચાલથી સરકારને અને પ્લાંટરોને વાકેફ રાખવા. એમની પ્રવૃત્તિઓમાં કશું છૂપું નહોતું.

મેની દસમી તારીખે ગાંધીજીને પટનામાં મૉડેને મળવા પટના બોલાવ્યા. એણે ગાંધીજીના સહાયકો પર રોષ ઉતાર્યો અને જલદી રિપોર્ટ આપી દેવા કહ્યું. રિપોર્ટ તો ગાંધીજીએ એક જ દિવસમાં આપી દીધો એટલું જ નહીં, સાથીઓનો બચાવ પણ કર્યો અને કહ્યું કે જો મારી હાજરી નુકસાનજનક ન મનાય તો મને મારા સાથીઓ પસંદ કરવાનો હક છે અને એ પણ મારા જેવા જ હોય! મારા વકીલ મિત્રોને કારણે શાંતિ જોખમાવા જેવું લાગશે તે જ ઘડીએ હું એમને છોડી દઈશ.

હવે સરકાર વધારે સક્રિય બની હતી. એક બાજુથી ગાંધીજીના આંદોલનની અસર, બીજી બાજુથી પ્લાંટરોનું ગાંધીજીની હકાલપટ્ટી માટે દબાણ. સરકારે કંઈ કરવું પડે તેમ જ હતું.

તપાસ સમિતિ.

જૂનની ચોથી તારીખે ગાંધીજી રાંચીમાં ગવર્નર ઍડવર્ડ ગેઇટને મળ્યા. બન્ને વચ્ચે થોડા દિવસ લાંબી વાતચીત ચાલી. તે પછી સરકારે એક તપાસ સમિતિ નીમવાનો નિર્ણય લીધો. આ સમિતિમાં રૈયતના પ્રતિનિધિ તરીકે ગાંધીજીને લેવાયા. પરંતુ સરકારે સમિતિમાં કોણ છે તેની તરત જાહેરાત ન કરી એટલે અંગ્રેજોની માલિકીનાં પાયનિયર, સ્ટેટ્સમૅન વગેરે છાપાં લખવા લાગ્યાં કે તપાસ સમિતિ બની ગઈ. તે સારું થયું; હવે ગાંધીનું ચંપારણમાં કંઈ કામ નથી. પ્લાંટરો અને રૈયત વચ્ચે સારા, એખલાસ ભર્યા સંબંધો હતા પણ ગાંધીને અહીં પોતાની નેતાગીરી માટે કંઈક મુદ્દો જોઈતો હતો એટલે એમણે લોકોને ભડકાવ્યા. દક્ષિણ આફ્રિકામાં એમણે જે સત્યાગ્રહ કર્યો તેને ભારે સફળતા મળી એવો ગાંધીનો દાવો છે અને ચંપારણમાં એ એવું જ કંઈક કરી દેખાડવા માગતા હતા. હવે સમિતિ નિમાઈ ગઈ છે એટલે ગાંધીએ બનાવેલો રિપોર્ટ સરકાર લઈ લે અને એમની હકાલપટ્ટી કરે.

પરંતુ સમિતિનાં નામોમાં ગાંધીજીનું નામ જોઈને પ્લાંટરો અને એમના ટેકેદારો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. એનો અર્થ એ કે સરકારે ગાંધીજીના રિપોર્ટનો આડકતરી રીતે સ્વીકાર કર્યો હતો અને હવે તપાસ માટે એ જ રિપોર્ટ આધાર બનવાનો હતો.

તપાસ સમિતિનો રિપોર્ટ

સમિતિએ ખેડૂતો અને પ્લાંટરોનાં નિવેદનો નોંધ્યાં અને સ્થળ પરની મુલાકાતો લઈને હકીકતની ખરાઈ પણ કરી. તે પછી ૧૮મી ઑક્ટોબર, ૧૯૧૭ના એનો રિપોર્ટ બહાર પડ્યો. એના મુખ્ય અંશ આ પ્રમાણે હતાઃ

તીનકઠિયા પદ્ધતિનો સંપૂર્ણ અંત; ગળીનો પાક લેવા માટે કરાર થાય તો તે મરજિયાત હોવો જોઈએ અને એની મુદત ત્રણ વર્ષથી વધારે ન હોવી જોઈએ; જમીનના કયા ભાગમાં ગળી વાવવી તે રૈયત નક્કી કરે; બીજા બધા નકલી કરવેરા બંધ કરવા; તે ઉપરાંત બીજા પણ કેટલાક મુદ્દાઓ પર રિપોર્ટમાં ખેડૂતોને રાહત આપવામાં આવી.

પરંતુ ગાંધીજીએશરાહબેશી’ (વધારો) સંપૂર્ણ નાબૂદ કરવાની માગણી ન કરી, માત્ર એમાં કાપ મૂકવાનું સૂચવ્યું. ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ એનો ખુલાસો કરતાં સમજાવે છે કે કરાર કરનારા ખેડુતોના માર્ગમાં ઘણી અડચણો હતી. એમને ભલે, દબાણ નીચે, પણ ઉઘાડી આંખે આ કરાર કર્યા હતા. આ કરાર દબાણ કે છેતરપીંડીથી કરાયા હોવાની જવાબદારી એમની હતી. સેટલમેંટ અધિકારીએ આ કરારોને કાયદેસરના ગણાવ્યા હતા, એ કાયદા પ્રમાણે નોંધાયેલા હતા એટલે કોર્ટ એમને માન્ય રાખે જ. આને લગતા નવ કેસોમાંથી પાંચનો ચુકાદો ગણોતિયાઓની તરફેણમાં રહ્યો હતોપણ એના માટે એમને ભારે આર્થિક બોજો સહન કરવો પડ્યો હતો અને કાગળિયા વ્યવસ્થિત રાખવાનું પણ જરૂરી હતું. આવા પચાસ હજાર ગરીબ ખેડૂતોના કેસોમાં આવું શક્ય નહોતું. કોર્ટમાં એમને નુકસાન થાય એમ હતું અને હાલાકી નફામાં. ખેડૂત હારી જાય તો હાઈકોર્ટમાં ન જાય પણ પ્લાંટર પાસે તો હાઈકોર્ટમાં જઈને લડવાના પૈસા હતા. ગાંધીજીએ આ કારણે વ્યવહારુ રસ્તો લીધો. એમને એમ પણ હતું કે કેસકાવલાંમાં પરસ્પર કડવાશ જ વધે. બન્ને પક્ષો વચ્ચે સમજણ અને શુભેચ્છાના સંબંધો વિકસવા જોઈએ. આથી ગાંધીજી અને એમના સાથીઓએ સમાધાનનો રસ્તો પસંદ કર્યો.

રૈયતનું આર્થિક અને નૈતિક ધોરણ

ગાંધીજી ચંપારણ ગયા અને ત્યાંની સ્થિતિ જોઈ. એમણે માત્ર તીનકઠિયા વિરુદ્ધ આંદોલન ન ચલાવ્યું. એમની હાજરીને કારણે લોકોમાં નિર્ભયતા આવી હતી, પણ શિક્ષણના અભાવમાં અને લોકો પોતે પોતાની જીવનપદ્ધતિની ખામીઓ ન સમજે તો એ અલ્પજીવી નીવડે અને ફરી લોકો શોષણની ચુંગાલમાં સપડાઈ જાય; બહારથી કોઈ આવીને એમને બચાવી ન શકે.

આથી એમણે સ્વચ્છતા, અક્ષરજ્ઞાન, પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ વગેરે કાર્યક્રમો પણ શરૂ કર્યા. કસ્તુરબા અને બીજી મહિલાઓ પણ આ કામમાં જોડાઈ. દેશના બીજા ભાગોમાંથી પણ એમણે સાથીઓને બોલાવ્યા. જો કે, ગાંધીજીને બારડોલીનો અવાજ સંભળાતાં એમને જવું પડ્યું અને ચંપારણના સર્વતોમુખી ઉદ્ધાર માટે વ્યવસ્થિત સંગઠન ઊભું કરવાની એમની સ્થિતિ ન રહી.

સંદર્ભઃ

Satyagraha in Champaran: Rajendra Prasad, Navajivan Publishing House, Second revised Edition September 1949.

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-20

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ ૨૦ –  ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫:: ચંપારણ સત્યાગ્રહ (૨)

ખેડૂતોની દુર્દશા

ચંપારણ આજે પૂર્વ ચંપારણ અને પશ્ચિમ ચંપારણ, એમ બે જિલ્લામાં વહેંચાયેલું છે.પણ સો વર્ષ પહેલાં એ આખો જિલ્લો હતો અને તિરહૂત ડિવીઝનનો ભાગ હતો. હિમાલયની પર્વતમાળાનો સોમેશ્વર તરીકે ઓળખાતો ભાગ નેપાળ અને ભારતને અલગ પાડે છે. નારાયણી અથવા ગંડક એની મુખ્ય નદી છે. તે ઉપરાંત છોટી ગંડક પણ મહત્ત્વની છે, માર્ગમાં એ જુદાંજુદાં નામે ઓળખાય છે પણ છેવટે એને બૂઢી ગંડક નામ મળ્યું છે.

પૌરાણિક કથાઓ પ્રમાણે એનું નામ ચંપારણ્ય હતું. ભક્ત ધ્રુવના પિતા ઉત્તાનપાદનું અહીં રાજ્ય હતું. એક સ્થળનું નામ છે, ટપ્પા દૂહો-સૂહો. ઉત્તાનપાદની બે પત્નીઓ દુરાની અને સુરાની(દુર્મતિ અને સુમતિ)નાં નામ આ સ્થળ સાથે જોડાયેલાં છે. ગજગ્રાહના પ્રસંગનું સ્થળ પણ અહીં જ છે (હવે સારણ જિલ્લામાં). એવી પણ કથાઓ છે કે સીતાનો રામે ત્યાગ કર્યો ત્યારે એમણે અહીં જ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં આશરો લીધો હતો. લવકુશનો જન્મ પણ અહીં જ થયો. નજીકમાં જનક વિદેહની રાજધાની હતી જેને પાછળથી જાનકીગઢ કે ચાનકીગઢ નામ મળ્યું. તે ઉપરાંત પાંડવો ગુપ્તવાસમાં રહ્યા તે વિરાટનગરી પણ ચંપારણમાં જ હતી.

ઉત્તર ચંપારણની જમીન સખત છે એટલે ડાંગરને લાયક છે પણ દક્ષિણ ચંપારણની જમીન પોચી અને રેતાળ છે. એ ગળીના પાક માટે પણ બહુ સારી છે. તો, આપણી આ કથા ચંપારણના દક્ષિણ ભાગની છે.

૧૮૭૫થી ત્યાં યુરોપિયનો વસવા લાગ્યા હતા. એ વખતે ગળીનો પાક લેવાતો નહોતો એટલે એ ઠેકઠેકાણે નાનાં કારખાનાં બાંધીને કમાતા. બેતિયા રાજ્યે એમને જમીનના પ્લૉટોના કાયમી પટ્ટા આપી દીધા હતા. પણ બેતિયા રાજ્ય પોતે ભારે દેવામાં હતું. પ્લાંટરોએ ઇંગ્લૅંડમાં નાણાં ઊભાં કરીને રાજાને દેવામાંથી છોડાવ્યો પણ તે સાથે કાયમી અને હંગામી ધોરણી જમીનના પટ્ટા પણ મેળવી લીધા. આમ હવે એમને જમીનમાં અને કૃષિમાં રસ વધવા લાગ્યો. કેટલાંક તો આખાં ગામ કારખાનાંઓના હાથમાં આવી ગયાં. તે પછી કારખાનેદારોએ જમીનદારીના હકો પણ ખરીદી લીધા.

તીનકઠિયા

‘ઝિરાયત’ પદ્ધતિમાં કારખાનેદારો પોતે પટ્ટે લીધેલી કે મૂળ માલિકની જમીનમાં ખેતી કરતા. બીજી, ‘આસામીવાર’ પદ્ધતિમાં કારખાનેદારો ખેડૂત પાસે ગળીની ખેતી કરાવતા. એમાં કરારના જુદા જુદા પ્રકાર હતા, જેમાંથી ‘તીનકઠિયા’ પદ્ધતિ ચંપારણમાં સૌથી વધારે પ્રચલિત હતી. આ પદ્ધતિ હેઠળ ખેડૂત પાસે કારખાનેદાર ગળીની ખેતી કરાવતો. ખેડૂતે એક વીઘા જમીનમાં પાંચ કઠા (એટલે કે ચોથો ભાગ)માં ગળીનું વાવેતર કરવું પડતું. ૧૮૬૭માં એમાં ઘટાડો કરીને પાંચ કઠામાંથી ત્રણ કઠામાં ગળીની ખેતીની ટોચ મર્યાદા બાંધી દેવામાં આવી. આના પરથી એનું નામ ‘તીનકઠિયા’ પડ્યું. આ ત્રણ કઠામાં પણ ૧૯૦૯માં ઘટાડો કરીને બે કઠા કરવાનો પ્લાંટર્સ એસોસિએશને ઠરાવ કર્યો પણ એ માત્ર કાગળ પર રહ્યો કારણ કે ગાંધીજી ૧૯૧૭માં ચંપારણ ગયા ત્યારે તીનકઠિયા પદ્ધતિ જ હતી.

ગળીની ખેતીમાં લાભ જોઈને યુરોપિયનોએ ગળી બનાવવાનું શરૂ કર્યું. આથી જેટલી જમીન મળે તેમાં ગળીનું વાવેતર કરવા માટે એમનું દબાણ વધવા માંડ્યું. ખેડૂત સાથે કરાર થાય તેમાં એણે ત્રણ કઠાના હિસાબે પોતાની જમીનમાં ગળી વાવવાની રહેતી, અને એ કરાર વીસ, પચીસ કે ત્રીસ વર્ષનો હોય. જમીનને ખેતીલાયક બનાવવાની જવાબદારી પ્લાંટરની નહીં પણ એના ગણોતિયાની રહેતી. પાકની કિંમત ઓછી હોય પણ પૂરતો પાક થાય તો પૂરા પૈસા મળતા પણ ધાર્યા કરતાં પાક ઓછો ઊતરે તો એની કિંમત પણ ઘટી જતી. ગરીબ ખેડૂતને આ બધી સમજણ ન પડતી અને એ ઠગાઈ જતો.

જર્મનીની કૃત્રિમ ગળી

એ અરસામાં જર્મનીએ કૃત્રિમ ગળી શોધી. એ કુદરતી ગળીને બજારમાં ટક્કર આપતી થઈ ગઈ. આથી પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાં ચંપારણમાં પ્લાંટરોની નજર ગળી પરથી હટવા લાગી. પહેલાં ૪૮ હજાર એકરમાં ગળી થતી તે ૧૯૧૪માં માત્ર આઠ હજાર એકર સુધી મર્યાદિત થઈ ગઈ પરંતુ યુદ્ધ શરૂ થતાં બ્રિટન અને જર્મની સામસામે હતાં એટલે જર્મનીના રંગોની આયાત બંધ થતાં વળી ગળીની ખેતીનાં માન વધી ગયાં અને વાવેતર ૨૬ હજાર એકર સુધી પહોંચ્યું.

પ્લાંટરો અને સરકારી રિપોર્ટ

બંગાળમાં તો ૧૮૫૭થી પહેલાં જ ગળીનો વિદ્રોહ થયો હતો એ તો આપણે બીજા ભાગમાં જોઈ લીધું છે. પરંતુ એમ નહીં કહી શકાય કે સરકાર સંપૂર્ણપણે પ્લાંટરો સાથે હતી. એ વખતે એક કમિશન નિમાયું હતું તેમાં ફરીદપુરના મૅજિસ્ટ્રેટ ઈ. ડબ્લ્યૂ. એલ. ટાવરે જુબાની આપી કે “ઇંગ્લેંડ જતી ગળીની એક પણ પેટી માનવરક્તના ડાઘથી મુક્ત નથી.” એણે પોતાનો અનુભવ કહ્યો કે એની પાસે રૈયત આવતી અને સાથે પ્લાંટરોના ભાલાથી વિંધાયેલા લોહીથી લથબથ ખેડૂતોને લાવતી.

કમિશને રિપોર્ટ આપ્યો કે ખેડૂતોએ કરાર કર્યા હોવાનું કહેવાય છે તે સ્વેચ્છાએ નથી કર્યા. એમને ફરજિયાત અમુક પૈસા પકડાવીને કામ લેવાતું. એમની સારામાં સારી જમીન પ્લાંટરો લઈ લે છે. ખેડૂતો પોતાના બીજા પાકો પર ધ્યાન નથી આપી શકતા, બીજી બાજુ ગળીના વાવેતરનો કંઈ ભરોસો નથી હોતો. એટલે મોટા ભાગે તો રૈયતની ત્રેવડ જ નથી હોતી કે એ સૂથીની રકમ લીધી હોય તે પાછી ચૂકવી શકે.

ચંપારણમાં પુનરાવર્તન

ચંપારણમાં પણ આ જ સ્થિતિ હતી અને ગાંધીજી આવ્યા તે પહેલાં પણ પ્લાંટરો સામે ખેડૂતો લડતા રહેતા. સરકારમાં રિપોર્ટ પણ કરતા પરંતુ સરકાર સમક્ષ એ પોતાનો કેસ સાબીત ન કરી શકતા. પરિણામે, પ્લાંટરોનો સંઘ એમ કહીને છૂટી જતો કે બધું બરાબર છે, માત્ર બંગાળના ચળવળિયાઓની ઉશ્કેરણીથી ખેડૂતો તોફાન કરે છે.

સ્થાનિક સરકારને તો ૧૮૭૧માં જ લાગ્યું હતું કે ગળીના ભાવ વધાર્યા વિના એમનું ત્યાં રહેવું કપરું થઈ જશે. એટલે એકર દીઠ સાડાછ રૂપિયાને બદલે નવ રૂપિયાનો ભાવ કરી દીધો પણ આગળ કશું કર્યું નહીં. પરંતુ ભારત સરકારને તીનકઠિયા પદ્ધતિનાં દૂષણો દેખાઈ ગયાં હતાં અને એણે એ બંધ કરવાની જરૂર પણ દેખાડી હતી.

૧૯૦૬માં ભારે પૂર આવ્યાં તેમાં બધો પાક ધોવાઈ ગયો. પ્લાંટરોને જાણે એની સાથે કંઈ લાગતુંવળગતું ન હોય એવું હતું. ૧૯૦૭માં મોતીહારીની સાથી ફૅક્ટરી સાથે કરાર કરનારા ખેડૂતોએ ગળીના પાકમાં કંઈ નફો નથી એમ કહીને એનું વાવેતર કરવાની ના પાડી દીધી. એમણે સરકારમાં અરજીઓ કરી પણ કંઈ ન વળ્યું. એ વખતનું નીચલા સ્તરનું વહીવટીતંત્ર પ્લાંટરો ભેગું હતું એટલે પોલીસના રિપોર્ટ પણ એવા જ હતા. પરંતુ રૈયતે નમતું ન મૂક્યું અને અંતે સાથી ફૅક્ટરી બંધ કરવી પડી.

ગળીનું કામ તો બંધ થયું પણ ગળી માટે નહેરમાંથી પાણી અપાતું તેનો એક વીઘા પર ત્રણ રૂપિયાનો વેરો (પાઇન ખર્ચા) હતો તે રૈયત પાસેથી વસૂલવાનું સાથી કંપનીએ ચાલુ રાખ્યું. જે ગળીના કરારમાં પણ નહોતા એમની પાસેથી પણ પ્લાંટરો આ વેરો બળજબરીથી વસૂલ કરતા. ગળીનું વાવેતર બંધ કરાવનારા અને સાથી કંપની સામે મોરચો માંડનારા આગેવાન ગુલાબ શેખને જેલની સજા થઈ.

બીજા જુલમી વેરા

માત્ર એ જ નહીં પ્લાંટરો બીજા વેરા પણ વસૂલ કરતા. એમનાં નામો જોતાં જ રૈયત પર કેવો જુલમ થતો હશે તે સમજી શકાશે. આપણે પાઇન ખર્ચા (નહેરના પાણીનો વેરો) વિશે તો જાણી લીધું. પણ બીજા પણ ઘણા વેરા હતા જે પ્રસંગોપાત લેવાતા. કેટલાક વેરા નિયમિત નહોતા અને પ્લાંટરોની જરૂરિયાત મુજબ લાગુ પડતા. નામ અને અર્થ જાણ્યા પછી આ વાત વધારે સારી રીતે સમજી શકાશેઃ

બંધબેહડી – એક રૂપિયાના ભાડા પર વધારાનો એક આનો બંધબેહડી તરીકે લેવાતો.

બેઠમાફી (વેઠમાફી) – રૈયતે પોતાનો હળ પ્લાંટરનાઅ કામ માટે આપવો પડતો. આ વેઠમાંથી બચવા માટે ભાડા જેટલી જ રકમ ઉપરથી ચુકવવી પડતી. ખેડૂતનું કામ હળ વિના ન ચાલે એટલે એ પૈસા ચૂકવીને આ વેઠ માફ કરાવતા.

બપહી-પુતહી(બાપનું -પુત્રનું) – આસામીના કુટુંબમાં કોઈનું મૃત્યુ થાય ત્યારે ફૅક્ટરી આ વેરો વસૂલ કરતી.

મારવાચ – કુટુંબમાં કોઈનાં લગ્ન થાય ત્યારે સવા રૂપિયાનો આ વેરો ચુકવવો પડતો.

સાગૌરા – વિધવાના પુનર્લગ્ન વખતે પાંચ રૂપિયા ભરવા પડતા.

કોલ્હૂ-આવાન – તેલની ઘાણી કે શેરડી પીલવાના મશીન માટેનો કર.

ચૂલ્હી-આવાન – કેટલાંક ગામોમાં હળદરનો પાક થતો. હળદરને બજારમાં મૂકતાં પહેલાં બાફવી પાડતી. બાફવાનું કામ કર ચૂકવ્યા પછી જ થઈ શકતું.

બતછાપી – તેલ કે દૂદ્ધ વેચનારે આ કર દર પીપ પર ચુકવાવો પડતો.

બેચાઈ – અનાજ વેચતી વખતે આ વેરો લાગતો.

પ્લાંટર શિકારે જવા માટે હાથી ખરીદે તો રૈયતે હથિયાહી ચુકવવી પડતી અને ઘોડો ખરીદે તો ઘોડાહી; મોટર ખરીદે તો હવાહી અને નાવ ખરીદે તો નાવાહી ચુકવવાની થતી. એટલું જ નહીં, પ્લાંટર બીમાર પડે તો એના દવાદારુના ખર્ચ માટે ઘાવાહી પણ રૈયતે ભરવી પડતી.

તે ઉપરાંત, તહેવારો નિમિત્તે ફગુઆઈ, દશહરી અને ચૈતનવમી કે દવાતપૂજા(શાહીના ખડિયાની પૂજા) પણ વેરા તરીકે લેવાતી. હોળી પર પ્લાંટર નાચગાનનો કાર્યક્રમ રાખે તો કોઈ એ જોવા જાય કે નહીં કર ચુકવવામાંથી બચી ન શકતો.આવા ચાળીસ કરતાં વધારે કરવેરા હતા.આપણે જમીનદારોના જુલમો વિશે વાંચ્યું છે પણ ચંપારણના પ્લાંટરો જમીનદાર જ બની બેઠા હતા.

એમના અત્યાચારો માઝા મૂકવા લાગ્યા હતા ત્યારે ચંપારણની રૈયત વતી રાજકુમાર શુક્લ ગાંધીજીને મળ્યા, એમને લઈ આવ્યા અને ચંપારણને રાષ્ટ્રના રાજકીય નક્શા પર મૂકી દીધું. ગાંધીજીનું જાહેર કાર્ય પણ એ સાથે જ શરૂ થઈ ગયું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

Satyagraha in Champaran: Rajendra Prasad, Navajivan Publishing House, Second revised Edition September 1949.

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-19

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ

પ્રકરણઃ ૧૯: ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫: ચંપારણ સત્યાગ્રહ (૧)

૧૯૧૭ની ૧૮મી ઍપ્રિલ ભારતના રાજકારણમાં એક સીમાચિહ્ન રૂપ છે. એ દિવસે સ્વતંત્રતા માટેના સંઘર્ષને નવી દિશા મળી. અને પહેલી જ વાર સામાન્ય લોકો સત્તાનો ભય છોડીને પોતાનો અવાજ રજૂ કરવા આગળ આવ્યા. ગાંધીજીએ ૧૯૦૮માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં પહેલી વાર ‘સત્યાગ્રહ’ કર્યો હતો પણ ભારતમાં પહેલી વાર બિહારના ચંપારણમાં ગરીબ અને બેહાલ ખેડૂતોના માધ્યમથી એમણે સત્યાગ્રહનો પ્રયોગ કર્યો. ગાંધીજીનું આખું જીવન જોઈએ તો એમના દરેક કાર્યમાં ક્યાંક ને ક્યાંક દક્ષિણ આફ્રિકાના સંઘર્ષનું પ્રતિબિંબ મળી જશે.

ગાંધીજી પોતાની આત્મકથામાં આ સત્યાગ્રહ પર વિગતે લખે છે. (ભાગ-૫, પ્રકરણ ૧૨-૧૯) તેમ છતાં મૂળ સમસ્યાથી પરિચિત થવા માટે એમણે ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે ચંપારણ સત્યાગ્રહ વિશે લખેલું પુસ્તક વાંચવાની ભલામણ કરી છે.

ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ

આના પહેલાં ગાંધીજી એક ગૌણ નેતા હતા. એમણે ગોખલેને પોતાના ગુરુ માન્યા હતા અને એક વર્ષ સુધી એ રાજકીય બાબતો પર બોલવાના નહોતા. ગોખલે નરમપંથી હતા. આમ ગાંધીજી શરૂઆતથી જ ઉદ્દામવાદી લોકમાન્ય તિલકથી અળગા રહ્યા. એક કારણ એ કે તિલક હોમ રૂલના પ્રખર હિમાયતી હતા અને બ્રિટિશ હકુમતને પછાડવા માટે કોઈ પણ હદે જવા તૈયાર હતા. એમની રાષ્ટ્રવાદિતા સંસ્કૃતિ સુધી પહોંચતી હતી એટલે હિન્દુ ધર્મની પ્રથાઓનો પણ એ બચાવ કરતા. બીજી બાજુ ગાંધીજી એ વખતે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પ્રશંસક હતા અને માનતા કે હોમ રૂલથી દેશને કશો ફાયદો નથી થવાનો, ઉલટું નુકસાન થશે. તિલકને ભગવદ્ ગીતામાં હિંસાનું સમર્થન દેખાયું તો ગાંધીજીની નજરે ગીતાનો મુખ્ય ઉપદેશ અહિંસાનો હતો. આ એમના અભિપ્રાયોનું આ લેખ સાથે કંઈ મહત્ત્વ નથી, માત્ર એટલું જ કે બન્નેના દૃષ્ટિકોણમાં કેટલું અંતર હતું તે સમજવામાં એ કામ આવે છે. આમ પણ ધર્મની બાબતમાં પણ ગાંધીજી તિલક મહારાજના બચાવના વ્યૂહ સાથે સંમત નહોતા. એ એક વર્ષ રાજકારણથી દૂર રહ્યા તે દરમિયાન આખા દેશમાં ફરતાં બાળવિવાહ, અભાડ છેટ. નાતજાતના વાડા વગેરે મુદ્દા પર બોલીને તિલકથી પોતાનું અંતર સ્પષ્ટ કરતા રહ્યા હતા. બીજો મહત્ત્વનો ભેદ એ હતો કે લોકમાન્ય કાયદાને પડકારવામાં માનતા હતા એટલે કોર્ટમાં કાયદો ખોટો છે, અથવા ખોટી રીતે લાગુ થયો છે એવું સાબીત કરતા. ગાંધીજી કાયદો ખોટો છે એટલે તોડવામાં માનતા પરંતુ પોતે કાયદો તોડ્યો છે એ કબૂલી લઈને કાનૂની દાવપેચ ટાળતા.

વળી ગાંધીજી કોંગ્રેસ અથવા તો ભારતના રાજકારણ માટે નવા હતા, પણ દક્ષિણ આફ્રિકામાં વીસ વર્ષના અનુભવથી એમના મનમાં આંદોલનો માટેનો એક નક્શો તૈયાર હતો, જે લોકમાન્યના નક્શા સાથે બંધબેસતો નહોતો થતો. જો કે ગાંધીજી પોતાના ગુરુ જેટલા નરમપંથી પણ નહોતા. રાજકારણ ગોખલે, ફિરોઝશાહ મહેતા, સુરેન્દ્રનાથ બૅનરજી જેવા નરમપંથી નેતાઓના વર્ચસ્વ હેઠળ વકીલોની શાબ્દિક તલવારબાજીનું મેદાન બની ગયું હતું. ગાંધીજી આમ જુદા પડતા હતા એટલે જ ગોખલેની સર્વંટ્સ ઑફ ઇંડિયા સોસાઇટીએ એમની સભ્ય બનવાની અરજી નામંજૂર કરી હતી! આમાંથી અમુક વાતો આપણે પહેલાં જોઈ લીધી છે, પણ અહીં પુનરાવર્તન આવશ્યક લાગ્યું, કારણ કે ૧૯૧૭માં ઇતિહાસ ત્રિભેટે આવી ઊભો હતોઃ ગોખલે? તિલક? ગાંધી?

૧૯૧૬માં લખનઉનું કોંગ્રેસ અધિવેશન કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના સંબંધો અને રાષ્ટ્રીય એકતા માટે બહુ મહત્ત્વનું રહ્યું પણ એમાં ગાંધીજીનો કંઈ ફાળો નહોતો. એ એમના મિત્ર પોલાક સાથે અધિવેશનમાં ગયા હતા પણ નેતા તરીકે નહીં.

ગાંધીજીની કાર્યપદ્ધતિ અને સફળતા

આમ છતાં ગાંધીજીનું નામ તો ફેલાઈ ચૂક્યું હતું, એમની કાર્યપદ્ધતિ પણ જુદી પડતી હતી. એમણે ગિરમીટિયા પ્રથા નાબૂદ કરવા માટે પ્રયત્નો કર્યા તેમાં એમણે વાઇસરૉયને મોકલવા માટેના ઠરાવમાં ૩૧મી જુલાઈ સુધી ગિરમીટિયા પ્રથા રદ કરવાનું અલ્ટિમેટમ આપ્યું અને એમાં સફળ રહ્યા. (જૂઓ આત્મકથા ભાગ-૫ પ્રકરણ ૧૧). ઇંદુલાલ યાજ્ઞિક (ઇંદુચાચા) એમના પુસ્તક Gandhi as I know himમાં લખે છે કે ભારતના રાજકારણીઓ ઠરાવો કરતા પણ એના અમલ માટે મુદત ન બાંધતા. તારીખ આપવી એનો અર્થ એ કે એ તારીખ પછી સરકારે આંદોલનનો સામનો કરવા તૈયાર રહેવાની ચેતવણી.

(આ પુસ્તક ગાંધીજીનું તટસ્થ મૂલ્યાંકન કરે છે, પરંતુ મુખ્યત્વે તો એમના ‘સમાધાનકારી’ રાજકારણની ટીકા છે કે ગાંધીજી છટકબારી રાખતા જેથી અંતે ‘બન્ને પક્ષોનો વિજય’ જાહેર કરી શકાય. આ વિષય અલગ ચર્ચા માગી લે છે અને એના માટે આ લેખમાં અવકાશ નથી. લેખનો ઉદ્દેશ ગાંધીજીની વકીલાત કરવાનો કે વિરોધ કરવાનો નથી).

એ જ રીતે વીરમગામમાં કસ્ટમની હાલાકી સામે એમણે અવાજ ઉઠાવ્યો અને સફળ રહ્યા હતા. એમને વઢવાણ સ્ટેશને એક સામાજિક કાર્યકર્તા મોતીલાલ દરજીએ આ હાલાકીની વાત કરી હતી. ગાંધીજીનો સવાલ હતો કે “જેલમાં જવા તૈયાર છો?” મોતીભાઈએ જુસ્સો દેખાડ્યો ત્યારે ગાંધીજીએ આ કેસ હાથમાં લીધો અને છેક વાઇસરૉય સુધી પહોંચ્યા અને વીરમગામમાં કસ્ટમનો નિયમ બંધ કરાવ્યો. પરંતુ ગાંધીજીના સવાલમાંથી દેખાય છે કે ગોખલેની જેમ એ પત્રવ્યવહારને બહુ જરૂરી માનતા હોવા છતાં અંતે તો પ્રજાકીય આંદોલનની આવશ્યકતા સમજતા હતા. એ રીતે એ તિલક જેવા ગરમપંથીઓની નજીક હતા પણ, હજી એમણે એના ઉપયોગની તૈયારી સ્થાનિક મુદ્દાઓ સુધી રાખી હતી, તિલકની જેમ આખા દેશને સ્પર્શે તેવા કોઈ મુદ્દાઅ પર એ બોલતા નહોતા કે આંદોલન કરવું જોઈએ. રાષ્ટ્રીય સ્તરે લોકો કેટલા તૈયાર હતા તે નાણી જોવાનું હતું,

ગાંધીજી અને ચંપારણ

ગાંધીજી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની રીતે જ સ્થાપિત થવા માગતા હોય તો ચંપારણે એમને ‘લૉન્ચ’ કર્યા એમ કહી શકાય. પરંતુ એની શરૂઆત બહુ સામાન્ય રીતે થઈ અને ગાંધીજી અવઢવમાં હતા કે એમાં પડવું કે નહીં. માત્ર વ્યક્તિ તરીકે જ નહીં, એમના સત્યાગ્રહના સાધનને પણ રાજકીય વ્યૂહ તરીકે પણ પહેલી વાર માનભર્યું સ્થાન મળ્યું. આમાં નિમિત્ત બન્યા ચંપારણના એક સામાન્ય ખેડૂત પંડિત રાજકુમાર શુક્લ.

લખનઉ કોંગ્રેસમાં રાજકુમાર શુક્લ પણ ગયા હતા. એમણે ગાંધીજી સમક્ષ ચંપારણમાં ગળીનાં કારખાનાંના માલિકો – પ્લાંટરો – ખેડૂતોનું કેવું શોષણ કરે છે તે રજૂ કર્યું. ગાંધીજી તરત તો જવા તૈયાર ન થયા અને કહી દીધું કે હું જાતે ન જોઉં ત્યાં સુધી એના વિશે કંઈ બોલી ન શકું.પરંતુ રાજકુમાર શુક્લ એમની પાછળ પાછળ લખનઉથી કાનપુર, ત્યાંથી આશ્રમ અને પછી કલકતા પહોંચ્યા. અંતે છેક ૧૯૧૭ની શરૂઆતમાં ગાંધીજી ચંપારણ જવા સંમત થયા. પોતે લખે છે કે એમણે એના પહેલાં ચંપારણનું નામ પણ નહોતું સાંભળ્યું.

ચંપારણ જતાં

૧૯૧૭ની નવમી એપ્રિલે ગાંધીજી રાજકુમાર શુક્લ સાથે પટના જવા નીકળ્યા. આના પછી એમના ઉતારા અને પ્રવાસ વિશે કેટલીક રસપ્રદ વાતો છે તે એમની આત્મકથામાં ઉપર જણાવેલાં પ્રકરણોમાં છે. એમણે તિરહૂત ડિવિઝનના કમિશનરને પોતે અહીં ગળીનું વાવેતર કરતા ખેડૂતોની સ્થિતિનો અભ્યાસ કરવા આવ્યા હોવાની જાણ કરી; જવાબમાં કમિશનરે લખ્યું કે તપાસની જરૂર નથી. એણે કહ્યું કે ગાંધીજી ચંપારણ જવાની જરૂર નથી અને જશે તો કેટલાક સ્વાર્થી ચળવળિયાઓ એનો ગેરલાભ લેશે અને લાભ કરતાં નુકસાન વધારે થશે.

ગાંધીજી તે પછી અધિકારીઓને રૂબરૂ મળ્યા ત્યારે પણ એમને પાછા જવાનું કહેવામાં આવ્યું. પરંતુ ગાંધીજી એમના સંકલ્પમાં દૃઢ હતા.૧૫મીએ એ બાબુ ધરણીધર અને બાબુ રામનવમીપ્રસાદ સાથે ચંપારણ જવા રવાના થયા. રસ્તામાં મોતીહારીમાં રોકાયા અને તરત જ જસૌલાપટ્ટી ગામની મુલાકાત લીધી. ગામમાં બધા મોતીહારીની ગળીની ફૅક્ટરીના મજૂરો હતા. ત્યાં પહોંચીને એ લોકોને મળ્યા. એમને મળ્યા પછી લોકો જોશમાં આવી ગયા. અહીં ગાંધીજીએ સાથીઓને પોતાના દક્ષિણ આફ્રિકાના કામકાજની માહિતી આપી અને એ જ રીતે ચંપારણમાં કામ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.

હદપારીના આદેશનો ભંગ અને કોર્ટમાં કેસ

અહીં એક પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટરે આવીને એમને કહ્યું કે કલેક્ટર એમને સલામ પાઠવે છે. એનો અર્થ એ કે કલેક્ટર એમને બોલાવે છે. ગાંધીજીને બળદગાડામાં લઈ ગયો. રસ્તામાં ડેપ્યૂટી સુપરિંટેંડન્ટ મળ્યો. એ પોતાની સાથે એમને ટમટમમાં લઈ ગયો અને રસ્તામાં એમને ડિસ્ટ્રિક્ટ મૅજિસ્ટ્રેટે ક્રિમિનલ પ્રોસીજર કોડની કલમ ૧૪૪ હેઠળ કાઢેલી નોટિસ આપી કે એમણે જે પહેલી ટ્રેન મળે તેમાં મોતીહારીથી નીકળી જવાનું હતું.

ગાંધીજીને જાણે એ જ જોઈતું હતું. સરકાર એમના વ્યૂહમાં આવી ગઈ હતી! એમણે જવાબ મોકલ્યો કે – હું અહીં કોઈ આંદોલન કરવા નથી આવ્યો, કમિશનરે ખોટી રજૂઆત કરી છે.મારી જાહેર જવાબદારીની ભાવના પ્રમાણે હું જિલ્લો છોડવાના હુકમનું પાલન નહીં કરી શકું. પરંતુ કાનૂનભંગની સજા ભોગવવા તૈયાર છું.

બીજા દિવસે, ૧૭મીએ એમણે ખેડૂતોને મળીને જુબાનીઓ નોંધવાનું શરૂ કરી દીધું એક પોલીસ અધિકારી પણ હાજર હતો. એની સામે બોલતાં ખેડૂતો પહેલાંતો પ્લાંટરો માટે બોલતાં સંકોચાતા હતા પણ પછી એમની હિંમત વધતી ગઈ.

સાંજ સુધી સમન્સ ન આવ્યા એટલે ગાંધીજીએ પોતે જ મૅજિસ્ટ્રેટને લખ્યું કે હું કાલે પરસૌની ગામે જાઉં છું પણ મારે કંઈ ખાનગી નથી કરવું એટલે એ કોઈ પોલીસના માણસને મોકલે. મૅજિસ્ટ્રૅટે તરત જવાબ લખ્યો કે Cr. P. C.ની કલમ ૧૮૮ હેઠલ બીજા દિવસે એમની સામે કામ ચલાવાશે એટલે હવે મોતીહારી છોડશો નહીં. તે પછી તરત સમન્સ પણ આવી ગયા.

૧૮મી ઍપ્રિલે ગાંધીજી કોર્ટમાં હાજર થયા. જેલ જવું પડે તો જરૂર પડે તેવો સામાન પણ સાથે રાખી લીધો હતો. કોર્ટમાં હજારોની ભીડ એકઠી થઈ હતી. સરકારી વકીલ પૂરી તૈયારીથી આવ્યો હતો. પણ ગાંધીજીએ કાયદાનો ભંગ કર્યો હોવાનું કબૂલી લીધું! વકીલ પાસે હવે સાબીત કરવાનું કંઈ રહ્યું જ નહીં! ટાંકણી પડે તોય સંભળાય એવી શાંતિ વચ્ચે ગાંધીજીએ પોતાનું નિવેદન સ્થિર પણ મક્કમ અવાજે વાંચ્યું. એમણે કહ્યું કે હું અહીં માનવીય કામ માટે આવ્યો છું અને મારી હાજરીથી શાંતિ જોખમાશે એ હું માની શકું એમ નથી. સરકારી અધિકારીઓ તો એમને જેવી માહિતી મળે તે પ્રમાણે વર્તે, એમાં એમનો વાંક નથી. લોકોની સેવા કરવી હોય તો એમની વચ્ચે રહેવાની મારી ફરજ છે પણ મોતીહારી છોડી જવાના હુકમને માન આપવાની પણ મારી ફરજ છે. આ બે ફરજો વચ્ચેના ટકરાવમાં મેં સરકારી હુકમ ન માનવાનું નક્કી કર્યું.

આ નિવેદન પછી પણ સરકારી વકીલને લાગ્યું કે હજી કંઈ બાકી છે. એણે કહ્યું કે મિસ્ટર ગાંધીએ ‘I plead guilty’ એ શબ્દો નથી વાપર્યા. ગાંધીજીએ કહ્યું કે મારા નિવેદનમાં એ જ કહ્યું છે, તેમ છતાં એમણે ‘I plead guilty’ જોડી દીધું.

હવે એમને સજા કરવી જ પડે એમ હતું. મૅજિસ્ટ્રેટે કહ્યું કે તમે હજી પણ જવા ઇચ્છતા હો તો જઈ શકો છો. તો કેસ પાછો ખેંચી લેવાશે. ગાંધીજીએ કહ્યું કે હું જવા નથી માગતો અને જેલમાંથી છૂટ્યા પછી પણ હું ચંપારણને મારું ઘર માનીને અહીં જ રહીશ. હવે મૅજિસ્ટ્રેટે કેસનો ચુકાદો ૨૧મી સુધી મુલતવી રાખી દીધો! અને એમને સો રૂપિયાના જામીન પર બહાર જવાની છૂટ આપી. પણ ગાંધીજીએ જામીનનો ઇનકાર કર્યો. હવે મૅજિસ્ટ્રેટે પોતાની અંગત ઓળખાણના આધારે જામીન પર છોડ્યા.

પાછા આવીને જુબાનીઓ નોંધવાનું શરૂ થઈ ગયું. એમણે પોતાની પાછળ કોણ કામ સંભાળે તે જવાબદારીઓ પણ નક્કી કરી દીધી.

પરંતુ ૨૦મીની સાંજે જ દીનબંધુ ઍંડ્રૂક્ઝ કલેક્ટર હેકોકને મળ્યા ત્યારે એણે એમને કહ્યું કે સરકારે કેસ પાછો ખેંચી લેવાનું નક્કી કર્યું છે! આ વાત લોકોમાં ફેલાઈ ગઈ. લોકોએ પોતાની જીતના ઉત્સાહમાં ૨૧મીએ બમણા જોશથી પોતાનાં નિવેદનો લખાવવાનું શરૂ કરી દીધું

૦૦૦

ચંપારણની ગાંધીકથા હજી આગળ ચાલશે. પરંતુ ગળીના પ્લાંટરોના અત્યાચારો અને શોષણના ઇતિહાસ પર આવતા પ્રકરણમાં નજર નાખ્યા પછી જ આપણે ત્યાંના ગાંધીકાર્યની વાત આગળ વધારશું.

સંદર્ભઃ

(૧) સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા – મો.ક. ગાંધી

(૨)Satyagraha in Champaran: Rajendra Prasad, Navajivan Publishing House, Second revised Edition September 1949

(૩) Gandhi As I Know Him, Indulal K. Yajnik. Published by Danish Mahal. Darya Ganj, Delhi, 1943.

%d bloggers like this: