India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 23

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ
ભાગ ૧: ગુલામી
પ્રકરણ ૨૩મીર જાફર અને ક્લાઇવની સંતાકૂકડી

પ્લાસીમાં સિરાજુદ્દૌલાની હાર સાથે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ભારતને ભરડો લેવાનું શરૂ કર્યું હતું પણ હજી એના અશ્વમેધના ઘોડાને રોકનારા બાકી રહ્યા હતા અને એમને નિર્મૂળ કરવાનું બાકી હતું આ કામ લગભગ એક દાયકો ચાલ્યું. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે આ મોટો પડકાર હતો. એમનું લક્ષ્ય પાર ન પડે ત્યાં સુધી મીર જાફરને ટકાવી રાખવાનું જરૂરી હતું.

મીર જાફરન મુર્શીદાબાદમાં નવાબ તરીકે બંગાળ ઉપરાંત બિહાર અને ઓડીશાનો મુખ્ય સુબેદાર અથવા નવાબ પણ બની ગયો હતો. એણે સિરાજુદ્દૌલાનો ખજાનો હાથમાં આવશે એવી આશામાં, જો પોતે નવાબ બને તો અમુક રકમ કંપનીને આપવાનો વાયદો કર્યો હતો પણ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ સિરાજુદ્દૌલાનો ખજાનો તો જહાજોમાં લંડન મોકલાવી દીધો હતો. કંપનીની ધારણા હતી કે સિરાજુદ્દૌલાના પરાજય પછી બહુ મોટો દલ્લો હાથ લાગવાનો છે. જો કે રાય દુર્લભ એમને સતત કહેતો રહ્યો હતો કે ખજાનામાં બહુ ધન નહોતું. આ બાજુ કંપનીએ ખજાનો તો જહાજમાં લંડન મોકલી દીધો હતો. આમ મીર જાફર પાસે કંઈ હતું જ નહીં.

કરારની શરતોમાં છૂટછાટ મેળવવા માટે મીર જાફરે અંગ્રેજ અફસરો સાથેના પોતાના સંબંધોનો લાભ લેવાની કોશિશો કરી અને ક્લાઇવને મોંઘી ભેટો મોકલી. પણ ક્લાઇવે તો આવી કોઈ ભેટ માગી નહોતી એટલે એણે કંપની અને મીર જાફર વચ્ચે થયેલા કરારની શરતોનું જ પાલન થાય એવો સતત આગ્રહ રાખ્યો. જાફર પોતાના માનીતા માણસોને ખુશ કરવા માટે લશ્કરમાં પણ ઊંચા હોદ્દા આપવા માગતો હતો પણ ક્લાઇવે  છૂટ ન આપી અને કહ્યું કે આવા કોઈ પણ ફેરફારથી જાહેર શાંતિ જોખમાશે.

જાફર હવે અંગ્રેજોથી છૂટવાનું વિચારવા લાગ્યો હતો. પરંતુ સિરાજુદ્દૌલા સાથે પોતે કરેલી દગાબાજી એને યાદ હતી એટલે એને થયું કે અંગ્રેજો નવા સાથીઓ શોધી લેશે. એનું ધ્યાન ગયું કે હિંદુઓનો કદાચ ક્લાઇવ ઉપયોગ કરશે એટલે એણે પહેલાં તો હિંદુ જાગીરદારોનો નિકાલ આણવાનો વિચાર કર્યો. સૌથી પહેલાં તો એણે રાજ્યના દીવાન રાય દુર્લભને ઠેકાણે પાડવાનું નક્કી કર્યું કારણ કે બધાં બિલો રાય દુર્લભની મંજૂરી વિના ચુકવાતાં નહોતાં. પણ ક્લાઇવ મુર્શીદાબાદમાં જ હતો ત્યાં સુધી એને આવું કંઈ કરતાં ડર લાગ્યો. એ અને એનો પુત્ર ક્લાઇવ સાથે સામાન્ય મિત્ર જેવો જ વ્યવહાર જ કરતા રહ્યા.

૧૪મી સપ્ટેમ્બરે ક્લાઇવે બોલાવેલી પલટન બંગાળ આવી પહોંચી. એમને કાસિમબજારમાં ગોઠવીને નવાબ સાથેના વ્યવહાર એણે લશ્કરી ટુકડીના સરદારોને સોંપી દીધા અને પોતે મુર્શીદાબાદથી કલક્ત્તા ચાલ્યો ગયો.

હિંદુ જાગીરદારોમાંથી બિહારનો રામનારાયણ હજી સંપૂર્ણપણે એના કાબુમાં નહોતો. એટલું જ નહીં, એ વિદ્રોહ કરવાની વેતરણમાં હતો, એવા સમાચાર પણ મળતા હતા.

અલીવર્દી ખાને કેટલાક હિંદુઓને મોટા હોદ્દા આપ્યા હતા તેમાં રામનારાયણ પણ હતો. સિરાજુદ્દૌલા અને રામનારાયણ વચ્ચે એક સમાનતા હતી. સિરાજુદ્દૌલાને મીર જાફર પસંદ નહોતો, બીજી બાજુ રામનારાયણના દરબારમાં મીર જાફરનો ભાઈ અને સાળો હતા. આ બન્ને રામનારાયણને આંખના કણાની જેમ ખૂંચતા હતા. આ કારણે સિરાજુદ્દૌલાના કેટલાયે અવગુણો છતાં રામનારાયણ સિરાજુદ્દૌલા સાથે હતો. અંગ્રેજોએ સંઘ(કૉન્ફેડરસી) બનાવવાનું કામ રાય દુર્લભને સોંપ્યું હતું પણ એને રામનારાયણના વાંધાની ખબર હતી એટલે એ રામનારાયણ પર બહુ દબાણ નહોતો કરતો.

અંતે કંપનીએ રામનારાયણ સાથે વાત કરવાનું કામ પોતાના માથે લીધું અને રામનારાયણ પર ભારે દબાણ કર્યું. રામનારાયણે કહ્યું કે એની બધી સત્તા અને સંપત્તિ મુર્શીદાબાદની મહેરબાનીને કારણે હતી અને હવે સિરાજુદ્દૌલા પણ નથી એટલે એને મીર જાફર પ્રત્યે વફાદારીના સોગંદ લેવામાં જરાય વાંધો નથી. એણે પોતાની સ્વતંત્રતા અને જીવ બચાવવાની શરતે દરબાર બોલાવીને મીર જાફર પ્રત્યે વફાદારી જાહેર કરી. એણે કંપનીના મેજર કૂટને પણ દરબારમાં આમંત્રણ આપ્યું, પણ કૂટ એવું દેખાડવા માગતો હતો કે રામનારાયણ કંપનીના દબાણ વિના જ મીર જાફર પ્રત્યે વફાદારી જાહેર કરે છે, એટલે એણે દરબારમાં હાજર રહેવાની ના પાડી. તેમ છતાં, રામનારાયણે ખુલ્લા દરબારમાં વફાદારી જાહેર કરી કારણ કે એને ક્લાઇવ અને કૂટની તાકાતની ખબર તો હતી જ. મીર જાફરના ભાઈ અને સાળાને એને ખાતરી આપી કે એમને મરાવી નાખવાનું કોઈ કાવતરું એણે ઘડ્યું નથી. એ બન્નેએ પણ રામનારાયણને મિત્રતાના કૉલ આપ્યા. રામનારાયણ એમ ધારતો હતો કે આટલું થયા પછી મીર જાફર જો એની વિરુદ્ધ કંઈ કરશે તો કંપની વચ્ચે પડશે.

હવે મીર જાફરે રામનારાયણ પર હુમલાની તૈયારી કરી પણ ક્લાઇવની મદદ વિના જીતવાનું શક્ય નહોતું. ક્લાઇવે જ્યાં સુધી મીર જાફર કરાર પ્રમાણે ૨૩ લાખ રૂપિયા ન ચૂકવે ત્યાં સુધી મદદ કરવાની ના પાડી. આમાં મીર જાફરનું કામ રાય દુર્લભ વિના ચાલે તેમ નહોતું. ક્લાઇવે બન્નેને બોલાવ્યા, સમાધાન કરાવ્યું અને રાય દુર્લભે અડધી રક્મ તરત અપાવી દીધી. તે પછી બીજા હપ્તાની રકમના બદલામાં નવાબે રાય દુર્લભને હુકમ આપીને દક્ષિણ કલકત્તાની જમીન કંપનીને જમીનદારીના હક સાથે લખી આપી. હવે રામનારાયણ પર ચડાઈ કરવાની હતી. પરંતુ ક્લાઇવે  સૂચવ્યું કે રામનારાયણને અડધે રસ્તે બોલાવવો અને એની સાથે પટના જવું. ત્યાં મીર જાફર એને રાજાનું પદ આપે. એવું જ થયું. રામનારાયણ આવ્યો અને નવાબને લઈને સાથે પટના ગયો. ત્યાં મીર જાફરે એને પોતાના નાયબ તરીકે નીમ્યો પણ તે સાથે પોતાના પુત્રને પણ એ જ પદ આપીને એને એક રીતે નીચી પાયરીએ મૂકી દીધો. એનો ઇરાદો હતો કે ક્લાઇવ પોતાની ફોજ લઈને પાછો જાય તે પછી રામનારાયણનો હિસાબ કરી નાખવો. ક્લાઇવને રાહ જોવડાવવા માટે એ બિહારમાં એક દરગાહ તરફ રવાના થઈ ગયો અને ક્લાઇવ પાછો જાય તેની રાહ જોવા લાગ્યો. અંતે ક્લાઇવ જ રામનારાયણ સાથે એની પાસે પહોંચ્યો. હવે મીર જાફરને રામનારાયણ સાથે સમાધાન કરવું જ પડ્યું. ક્લાઇવને મીર જાફર વિરુદ્ધ રામનારાયણની જરૂર હતી એટલે એણે એને બચાવી લીધો.

સંદર્ભઃ A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan from the year  MDCCXLV  vol II  –  Robert Orme (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

 

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 22

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨૨ પ્લાસીનું યુદ્ધ

૧૭૫૭ની ૧૩મી જૂને સિરાજુદ્દૌલા લશ્કર સાથે અંગ્રેજો સામે લડવા માટે નીકળ્યો, પણ ક્લાઇવની ફોજ એનાથી ત્રણ દિવસ પહેલાં જ મુર્શીદાબાદ તરફ નીકળી ચૂકી હતી. પરંતુ ક્લાઇવ પોતે તરત જ હુમલો કરવાને બદલે રાહ જોવાની તરફેણમાં હતો. એની વૉર કાઉંસિલની મીટિંગમાં તેર જણ રાહ જોવાના પક્ષમાં હતા અને સાત જણ તરત હુમલો કરવાની હિમાયત કરતા હતા. લશ્કરે કૂચ તો શરૂ કરી દીધી પણ ક્લાઇવને હજી મીર જાફર પર વિશ્વાસ નહોતો. એણે મીર જાફરને પ્લાસી પાસે પોતાની ફોજ ગોઠવી દેવાનો સંદેશો મોકલ્યો. એ વખતે સિરાજુદ્દૌલા પણ પ્લાસીથી દસેક કિલોમીટર દુર હતો. ક્લાઇવે કહ્યું કે મીર જાફર પોતાની જમાવટ નહીં કરે તો અંગ્રેજ સૈન્ય નવાબ સાથે સમજૂતી કરી લેશે. મીર જાફરને બંગાળના નવાબ બનવાનું પોતાનું સપનું રોળાઈ જતું દેખાયું. આ બાજુ એણે નવાબ તરફ પણ વફાદારી દેખાડવાની હતી.

૨૩મી જૂન ૧૭૫૭ની સવારે પ્લાસી પાસે બન્ને લશ્કરો સામસામે આવી ગયાં. ગોઠવણ એવી હતી કે સિરાજુદ્દૌલા સામેથી હુમલો કરે, ડાબી અને જમણી બાજુએથી મીર જાફર અને રાય દુર્લભ હુમલા કરે. સવારે આઠ વાગ્યે નવાબની ફોજના તોપદળે હુમલો શરૂ કર્યો. પહેલા અડધા કલાકમાં જ દસ યુરોપિયનો માર્યા ગયા. આના પછી ક્લાઇવે પોતાની ફોજને આંબાનાં ઝાડો પાછળ ચાલ્યા જાવાનો હુકમ કર્યો. નવાબી ફોજ આથી જોશમાં આવી ગઈ. એનું તોપદળ હવે ભારે તોપમારો કરવા લાગ્યું. પરંતુ ત્યાં સૈનિકો તો હતા જ નહીં. અગિયારેક વાગ્યે અંગ્રેજ ફોજે વળતો હુમલો શરૂ કર્યો અને બપોરે બાર વાગ્યાની આસપાસ સિરાજુદ્દૌલાના લશ્કર તરફથી આવતો જવાબ મોળો પડવા લાગ્યો.

સિરાજુદ્દૌલા પોતે પોતાની છાવણીમાં બેઠો હતો અને એના ચાકરો એને સમાચાર આપ્યા કરતા હતા પરંતુ એમાંથી અડધોઅડધ તો દગાખોરો હતા. નવાબને સમાચાર મળ્યા કે એનો વફાદાર મીર મર્દાન ઘાયલ થયો છે ત્યારે એ ચોંક્યો અને મીર જાફરને છાવણીમાં બોલાવ્યો અને પોતાની પાઘડી ઉતારીને મીર જાફરના પગ પાસે ધરી દીધી કે આ પાઘડીનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી એની છે. મીર જાફર ડઘાઈ ગયો. એ નવાબને આશ્વાસન આપીને બહાર નીકળ્યો પણ તરત ક્લાઇવને સંદેશો મોકલીને શું ઘટના બની તેની જાણ કરી દીધી અને સલાહ આપી કે કાં તો ક્લાઇવ તરત આગેકૂચ કરે અથવા વહેલી પરોઢે નવાબની છાવણી પર જ હુમલો કરે. પરંતુ કાસદ ભારે તોપમારા વચ્ચે સામી બાજુએ જઈ જ ન શક્યો.

બીજી બાજુ સિરાજુદ્દૌલાને સતત ખરાબ સમાચાર મળતા હતા. બરાબર એ જ વખતે રાય દુર્લભે એને પાટનગર પાછા વળવાની સલાહ આપી. સિરાજુદ્દૌલા હરોરી ગયો હતો. એણે સૈન્યને લડાઈરોકી દઈને પાછા વળવાનો હુકમ કર્યો.

કેપ્ટન કિલપૅટ્રિકે પાછા વળતા સૈન્ય પર હુમલો કરી દીધો. ક્લાઇવને જો કે આ પસંદ ન આવ્યું. બીજી બાજુ મીર જાફરનું લશ્કર પણ નવાબના લશ્કર સાથે જોડાયા વિના જ પાછું જવા લાગ્યું. સિરાજુદ્દૌલાને ખબર મળ્યા કે મીર જાફર નિષ્ક્રિય હતો એટલે એ ભાગી નીકળ્યો હતો. એ મધરાતે મુર્શીદાબાદ પહોંચી ગયો. તે જ સાંજે મીર જાફર પણ મુર્શીદાબાદ પહોંચ્યો.

સિરાજુદ્દૌલાએ પહોંચીને પોતાના લશ્કરી સરદારોની બેઠક બોલાવી. કોઈ એને મોટાં ઇનામો જાહેર એમને ફરી લડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાની સલાહ આપી પણ હવે એ કોનો ભરોસો કરવો તે જ જાણતો નહોતો.

એવામાં મીર જાફર પહોંચી ગયો એવા સમાચાર મળતાં એને લાગ્યું કે હવે એ વધારે વખત મુર્શીદાબાદમાં રહી ન શકે. એણે પોતાના હરમની બધી સ્ત્રીઓને ધનદોલત સાથે હાથીઓ પર રવાના કરી દીધી અને પોતે એકલો જ રહી ગયો. રાતે સાધારણ વેશમાં એ બારીમાંથી ભાગીને થોડા માણસો સાથે નદીએ પહોંચ્યો અને નાવ લઈને પટણા તરફ નીકળી ગયો.

આ બાજુ મીર જાફરને ખબર પડી કે નવાબ ભાગી ગયો છે. એણે ચારેબાજુ એને પકડવા પોતાના માણસો મોકલ્યા. સવારે નવાબના બીજા કુટુંબીજનો અને આગલે દિવસે ભાગી છૂટેલી હરમની સ્ત્રીઓ પકડાઈ ગઈ.

ક્લાઇવ ૨૫મી જૂને સૈન્ય સાથે મુર્શીદાબાદ નજીક પહોંચી ગયો. પરંતુ એની હત્યાનું કાવતરું ઘડાયું હોવાના ખબર મળ્યા એટલે એ ત્રણ દિવસ બહાર ન નીક્ળ્યો અને ૨૯મીએ મુર્શીદાબાદ ગયો. ત્યાં સિરાજુદ્દૌલાના મહેલમાં એનું મીર જાફરે સ્વાગત કર્યું. ક્લાઇવ એને સિંહાસન સુધી લઈ ગયો અને એને નવાબ જાહેર કર્યો.

જુલાઈની બીજી તારીખે સિરાજુદ્દૌલા પકડાઈ ગયો. એની નાવના ખલાસીઓ થાકી જતાં એ રાજમહેલ શહેરના એક મકાનમાં રોકાયો. ત્યાં એક માણસે એને ઓળખી લીધો અને પકડાવી દીધો. એને મીર જાફરના માણસો મુર્શીદાબાદ લઈ આવ્યા. મીર જાફર એને જીવતો રહેવા દેવા માગતો હતો પણ એનો પુત્ર એના માટે તૈયાર નહોતો.એનું કહેવાનું હતું કે એ જીવતો રહે તો લોકો કદાચ બળવો કરે. સિરાજુદ્દૌલાએ પોતે પણ તરત મોત માગ્યું પણ એને એક કોટડીમાં પૂરી દેવામાં આવ્યો.

એ રાતે મીર જાફરના પુત્રે પોતાના સાગરિતોને મોકલ્યા. સિરાજુદ્દૌલા સમજી ગયો. એણે છેલ્લી નમાજ અદા કરવાનો સમય માગ્યો પણ હત્યારાઓ ઉતાવળમાં હતા. એમણે એના પર પાણીનું વાસણ ફેંક્યું પછી તલવારના ઘા કર્યા અને વીસ વર્ષની ઉંમરે, પોતાના શાસનના પંદરમા વર્ષમાં સિરાજુદ્દૌલાનો અંત આવી ગયો.

સિરાજુદ્દૌલાને ફ્રેન્ચ કંપનીના એક ઑફિસરને પત્ર પણ લખીને અંગ્રેજો સામે મદદ પણ માગી હતી. પરંતુ ફ્રેન્ચ ટુકડીને રસ્તામાં જ પ્લાસી વિશે સમાચાર મળ્યા અને ટુકડી રોકાઈ ગઈ. તે પછી સિરાજુદ્દૌલા પકડાઈ ગયાના સમાચાર મળતાં એમણે પાછા જવાનું યોગ્ય માન્યું. જો એ ટુકડી માત્ર બીજા વીસ માઇલ આગળ હોત તો કદાચ સિરાજુદ્દૌલાને મદદ મળી હોત અને કોણ જાણે, ભારતનો ઇતિહાસ પણ જુદો જ વળાંક લઈ ગયો હોત. પણ ૧૭૫૭ની ૨૩મી જૂને તો સિરાજુદ્દૌલાના પરાજય સાથે અને પછી અંત સાથે મીર જાફર, રાય દુર્લભ, જગત શેઠ અને અમીચંદની મદદથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ભારત પર સકંજો કસવાની શરૂઆત કરી.

સંદર્ભઃ

A History of the Military Trajsactions of the British Nation in Indistan from the year MDCCXLV vol II – Robert Orme (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 21

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨૧: સિરાજુદ્દૌલા વિરુદ્ધ કાવતરું

સિરાજુદ્દૌલા ચિતપુરમાં એના પડાવ પર હુમલો કરવાના ક્લાઇવના પ્રયાસથી અંદરખાને હચમચી ગયો હતો. પરિણામે, એણે અંગ્રેજો સાથે પણ શાંતિ સમજૂતી કરી લીધી. એ મોગલ હકુમતે કંપનીને આપેલા અધિકારોનો એ વિરોધ કરતો હતો પણ હવે તેનાથીયે વધારે અધિકારો એણે કંપનીને આપી દીધા. આ સમજૂતીમાં કંપનીને પોતાના રૂપિયા બનાવવાની ટંકશાળ બનાવવાનો અધિકાર પણ મળ્યો.

બીજી બાજુ, ચંદ્રનગરમાં ફ્રાન્સના પરાજયથી એને અંગ્રેજોનો ખતરો વધતો જણાયો. એણે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ફ્રેન્ચોને ટેકો આપવા માટે ફ્રેન્ચ કંપનીના હોદ્દેદારોને પોતાના દરબારમાં સ્થાન આપ્યું. આમ સિરાજુ-દ્દૌલાનું વલણ તાત્કાલિક સ્થિતિ પર બદલાતું રહેતું હતું. આ બાજુ ‘સાત વર્ષના યુદ્ધ’ને કારણે ફ્રાન્સને મદદ કરનાર જે કોઈ હોય તે અંગ્રેજોનો દુશ્મન હતો. નવાબ સમજ્યો કે અંગ્રેજોએ ચંદ્રનગર જીતી લીધું તે પછી ફ્રેન્ચોને ટેકો આપવો તે અંગ્રેજોની દુશ્મનાવટને આમંત્રણ આપવા જેવું હતું. ક્લાઇવે પણ સિરાજુદ્દૌલાને હટાવવા માટેના ઉપાયો વિચારવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.

પહેલાં તો કંપનીએ સિરાજુદ્દૌલાએ એમની સાથે કરેલી વેપારની નવી સમજૂતીનું બની શકે તેટલું વધારે ઉદાર અર્થઘટન કર્યું અને પોતાની રીતે છૂટછાટો વધારતા ગયા. ઢાકા અને કાસિમબજાર ફ્રેન્ચ કબજામાં હતાં. હવે કંપનીએ ચંદ્રનગર જીતી લીધા પછી સિરાજુદ્દૌલા પાસે આ બન્ને સ્થળોની પણ માગણી કરી. આનો અર્થ એ થાય કે નવાબની આવકમાં અને સત્તામાં જબ્બરદસ્ત ઘટાડો.

બીજી બાજુથી કંપનીએ સિરાજુદ્દૌલાની નજીકના માણસોને સાધવાનું શરૂ કર્યું. વાત એટલી બધી ખુલ્લી હતી કે નવાબ સિવાય આખા પાટનગર મુર્શીદાબાદને ખબર હતી કે દરબારમાં મોટે પાયે ખટપટ ચાલે છે. દરબાર સુધી વાત પહોંચી કે ફ્રાન્સની કંપનીને રક્ષણ આપીને સિરાજુદ્દૌલાએ ભૂલ કરી છે. એણે એ માની લીધું અને ફ્રેન્ચોને વિદાય આપી દીધી. ફ્રેન્ચ જતાં જતાં એને મિત્રભાવે ચેતવણી આપી ગયા કે એની આસપાસ જાળ બિછાવી દેવાઈ છે પણ સિરાજુદ્દીનની આંખ ન ઊઘડી.

નવાબની આસપાસ જાળ

ક્લાઇવે સૌ પહેલાં સિરાજુદ્દૌલાના સેનાપતિ મીર જાફર, જગતશેઠ, દીવાન રાય દુર્લભ અને અમીચંદને ફોડ્યા. એમનું કામ હતું સિરાજુદ્દૌલાને સતત નબળો પાડવો અને અંગ્રેજોની તાકાતનો ભય દેખાડવો. ક્લાઇવે મીર જાફરને સિરાજુદ્દૌલાની જગ્યાએ નવાબ બનાવવાનું વચન આપ્યું. રાય દુર્લભ, જગત શેઠ અને અમીચંદને પૈસા આપવાનો સોદો થયો. એમણે સિરાજુદ્દૌલાને અંગ્રેજો સાથે લડાઈ માટે ઉશ્કેરવાનો હતો. એમના ભરોસે નવાબ લડાઈમાં કૂદી પડે અને છેલ્લી ઘડીએ એ લોકો પોતે લડાઈમાં ન ઊતરે.

 

સફેદ કાગળ, લાલ કાગળ!

કાવતરાબાજોમાંથી એકલા અમીચંદને જે ભાગ મળતો હતો તેનાથી સંતોષ નહોતો. પહેલાં એ કંપનીનો એજન્ટ પણ હતો કારણ કે એનો દાવો હતો કે નવાબ સિરાજુદ્દૌલા એના પર બહુ વિશ્વાસ કરતો હતો. હવે જ્યારે ક્લાઇવની બધી ચાલ ગોઠવાઈ ગઈ હતી ત્યારે એણે પોતાને મળતો ભાગ લેવાની ના પાડી દીધી અને લડાઈમાં કંપની જીતી જાય તે પછી સિરાજુદ્દૌલાના ખજાનાની પાંચ ટકા રકમ માગી. ક્લાઇવ આના માટે તૈયાર નહોતો પણ જો અમીચંદને કોઈ રીતે મનાવી ન લેવાય તો એ ભંડો ફોડી નાખે. એણે ધમકી પણ આપી હતી કે એ નવાબને બધું બતાવી દેશે.

ક્લાઇવે હવે છેતરપીંડીની અંદર જ નવી છેતરપીંડી કરી. એણે બે સમજૂતીના મુસદ્દા બનાવ્યા. એક સફેદ કાગળ પર અને બીજો લાલ કાગળ પર. સફેદ કાગળની સમજૂતી ખરી હતી અને લાલ કાગળ પરની સમજૂતી અમીચંદને દેખાડવા માટેની હતી. સફેદ કાગળની સમજૂતી પર ઍડમિરલ વૉટસને સહી કરી. પરંતુ લાલ કાગળ પર એણે સહી ન કરી. ક્લાઇવ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો માણસ હતો, પણ વૉટસન ઇંગ્લૅન્ડના રાજાના નૌકાદળનો ઍડમિરલ હતો અને એનામાં ક્લાઇવની સરખામણીએ કંઈક નીતિમત્તા જેવું બચ્યું હતું. લાલ કાગળ પરની સમજૂતી પર વૉટસનને બદલે કોઈ બીજા પાસે નકલી સહી કરાવડાવી. આ સમજૂતી અમીચંદને આપી દીધી. એમાં નવાબના ખજાનામાંથી પાંચ ટકા આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું, સફેદ કાગળની સમજૂતીમાંથી અમીચંદનું નામ જ કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું.

બાલાજી રાવનો પત્ર સાચો કે નકલી?

પરંતુ આના માટે મીર જાફરને વિશ્વાસમાં લેવાનો હતો. કંપનીની સિલેક્ટ કમિટી અમીચંદને ખોટો દસ્તાવેજ આપવાની હતી, તેની જાણ મીર જાફરને કેમ કરવી? એ તો નવાબ વતી પલશી (પ્લાસી) પાસે લાવલશ્કર સાથે ગોઠવાયેલો હતો. એના સુધી કંપનીનો કોઈ માણસ પહોંચે તો જાસુસો નવાબ સુધી વાત પહોંચાડી જ દે. આમાંથી સંજોગોવશાત્‍ એક રસ્તો નીકળી આવ્યો.

એવું બન્યું કે મરાઠા સરદાર બાલાજી રાવનો એક પત્ર લઈને ગોવિંદ રાવ નામનો માણસ અંગ્રેજ અધિકારીઓ પાસે પહોંચ્યો. પત્રમાં બાલાજી રાવે અંગ્રેજો જો સિરાજુદ્દૌલા પર હુમલો કરે તો પોતે પણ હુમલો કરશે એવી તૈયારી દેખાડી હતી. વૉટસન, ક્લાઇવ વગેરે રાજી તો થયા પણ પત્ર લાવનાર ગોવિંદ રાવ સાચો માણસ છે કે કોઈ જાસૂસ, તે કેમ નક્કી થાય? કદાચ સિરાજુદ્દૌલાએ જ અંગ્રેજોનો ઇરાદો જાણવા માટે આ નકલી પત્ર મોકલ્યો હોય! એમણે આ પત્રનો કંઈ જવાબ ન આપ્યો. તેમ છતાં આ પત્ર એમને અણીના સમયે કામ આવ્યો.

ક્લાઇવે સ્ક્રેફ્ટન નામના એક ઑફિસર સાથે એ પત્ર સિરાજુદ્દૌલાને મોકલી આપ્યો અને એ પણ લખ્યું કે અંગ્રેજો એની સાથે શાંતિથી રહેવા માગે છે, પણ નવાબે જે લશ્કર ગોઠવ્યું છે તે વેપારમાં આડે આવે છે. સિરાજુદ્દૌલા માની ગયો કે મરાઠા એના પર હુમલો કરશે અને તે વખતે અંગ્રેજો મરાઠાઓની વિરુદ્ધ એને સાથ આપશે.

આ સાથે સિરાજુદ્દૌલા ક્લાઇવે સૂચવ્યું હતું તેમ પ્લાસી પાસેથી મીર જાફરના સૈન્યને હટાવવા તૈયાર થઈ ગયો. આ સંદેશ મળતાં મીર જાફર નવાબને મળવા આવ્યો. સ્ક્રેફ્ટન એને એ જ દિવસે બપોરે મળ્યો પણ મીર જાફર ડરના માર્યા એકાંતમાં ન મળ્યો એટલે દસ્તાવેજો તો દેખાડવાનું તો બની ન શક્યું.

હવે આ ચંડાળ ચોકડીનું કામ નવાબને લડાઈમાં જોતરવાનું હતું. આખા ભારત પર અંગ્રેજોનો સકંજો કસાવાના દિવસો નજીક આવી ગયા હતા.

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. An Advanced History of India, R. C. Mazumdar, H. C. Raychaudhuri, Kalikinkar Datta 3rd Edition, 1973, Macmillan India (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

3. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 | Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 20

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૨૦: કલકતા પાછું અંગ્રેજોના હાથમાં

બજ બજનો કિલ્લો

૧૭૫૬ની ૨૯મી ડિસેમ્બરની રાતે ક્લાઇવની સરદારી હેઠળની અંગ્રેજી ફોજે બજ બજના કિલ્લાનો કબજો લઈ લીધો. આમ તો સવારે છ વાગ્યાથી જ લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ હતી અને સિરાજુદ્દૌલાને વફાદાર દળોએ કિલ્લાના બચાવ માટે જોરદાર તોપમારો કરીને દુશ્મનને દૂર રાખ્યો હતો. પરંતુ તે પછી કિલ્લામાંથી તોપમારો બંધ થઈ ગયો. અંગ્રેજ ફોજે માન્યું કે હવે હુમલો કરવામાં વાંધો નથી. રાતના અંધરામાં હુમલો કરવાનું નક્કી થયું અને બધા બે-ત્રણ કલાક આરામ કરવાની તૈયારી કરતા હતા ત્યાં તો કિલ્લાની આસપાસ ગોઠવાયેલી ક્લાઇવની ફોજમાંથી આનંદની કીકિયારીઓ ઊઠી કે કિલ્લો સર થઈ ગયો!

થયું એવું હતું કે એક નાવિક દારુના નશામાં કિલ્લાની દીવાલ સુધી પહોંચી ગયો અને ત્યાં એણે એક ગાબડું જોયું. એના વાટે એ નશામાં જ ઉપર ચડી ગયો. ત્યાં થોડા સૈનિકો બેઠા હતા એમની સાથે એની લડાઈ થઈ. પણ એને જોઈને બીજા બે નાવિક પણ અંદર ઘૂસી આવ્યા હતા. ભારે હોહા થતાં લશ્કરના માણસો પણ કશા જ હુકમ વિના ઘૂસ્યા. સામે પક્ષે કિલ્લાના ચોકિયાતોની સંખ્યા બહુ ઓછી હતી એટલે ભાગ્યા. આમ બજ બજનો કિલ્લો તો તદ્દન નસીબજોગે જ અંગ્રેજોના હાથમાં પડ્યો. પરંતુ આ ધમાચકડીમાં અંગ્રેજોની ફોજનો એક કૅપ્ટન ડૂગલ કૅમ્પ્બેલ એના જ માણસોના હાથે માર્યો ગયો.

કલકત્તામાં પણ કંપનીની જીત

૧ જાન્યુઆરી ૧૭૫૭ના રોજ કૅપ્ટન કૂટની આગેવાની હેઠળ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનાં જહાજોએ કલકત્તાને ઘેરો ઘાલ્યો. બીજી બાજુથી જમીન માર્ગે ક્લાઈવ પણ આવી પહોંચ્યો હતો.

જહાજો પર કિલ્લામાંથી સવારના ૧૧ વાગ્યા સુધી ભારે તોપમારો થયો પણ તે પછી તોપો ગરજતી બંધ થઈ ગઈ. કૂટ કિલ્લામાં પહોંચ્યો અને કબજો સંભાળી લીધો.

વૉટસન અને ક્લાઇવ વચ્ચેની સ્પર્ધા એટલી તીવ્ર હતી કે ઍડમિરલ તરીકે વૉટસને કૂટને કલકતાનો કબજો લેવા માટે મોકલતી વખતે એને ગવર્નર તરીકેના બધા અધિકારો આપી દીધા હતા.

દરમિયાન ક્લાઈવ ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે કૂટે એને વૉટસન તરફથી મળેલો અધિકાર પત્ર દેખાડ્યો. ક્લાઇવ રોષે ભરાયો અને એણે કૂટ જેવા જૂનિયર અધિકારીને ગવર્નર માનવાનો ઇનકાર કરી દીધો. એણે કહ્યું કે વૉટસનને આવા જૂનિયર ઑફિસરને ગવર્નર બનાવવાનો હક જ નહોતો. એણે કૂટને કહી દીધું કે કિલ્લાનો ગવર્નર પોતે જ છે અને કૂટ એમાં આડે આવશે તો એ એની ધરપકડ કરી લેશે. કૂટે પણ ક્લાઇવને એવી જ ધમકી આપી. અંતે, વૉટસનને સંદેશો મોકલવાનું કૂટનું સુચન ક્લાઇવે માની લીધું.

વૉટસને ક્લાઇવને ફરી હુકમ મોકલ્યો કે એ કમાંડ છોડી દે પણ ક્લાઇવે સાફ ના પાડી દીધી. ફરી વૉટસને બીજા એક ઑફિસરને મોકલ્યો. ક્લાઇવે એને કહ્યું કે વૉટસન જાતે આવીને કમાંડ સંભાળશે તો એને કંઈ વાંધો નથી. બીજા દિવસે વૉટસન જાતે કિલ્લામાં ગયો અને સત્તાવાર રીતે કૂટને બદલે મૂળ ગવર્નર ડ્રેકના હાથમાં કિલ્લાની ચાવીઓ સોંપી દીધી. ક્લાઇવ એ સમયે માની ગયો. તે પછી કંપનીના કલકત્તાની હકુમતે અને ઇંગ્લૅન્ડના રાજા વતી વૉટસને સત્તાવાર રીતે સિરાજુદ્દૌલા સામે યુદ્ધની ઘોષણા કરી દીધી. તે પછી હુગલીની ફૅક્ટરી પાછી લેવામાં પણ અંગ્રેજોને વાર ન લાગી.

૧૭૧૭માં મોગલ બાદશાહે કંપનીને ‘ફરમાન’ આપ્યું હતું. એના હેઠળ વેપારની બાબતમાં કંપનીને ઘણા અધિકારો મળ્યા હતા. બંગાળના નવાબોને આ ફરમાન કદીયે પસંદ નહોતું આવ્યું અને એમણે એનો કદી પૂરો ઉપયોગ થવા નહોતો દીધો. સિરાજુદ્દૌલા મચક આપવા તૈયાર નહોતો.આ માટેની વાટાઘાટો પણ ચાલતી જ હતી. એ અરસામાં ક્લાઇવની ફોજ ચિતપુર પાસે હતી અને સિરાજુદ્દૌલાએ પણ એની પાસે જ પડાવ નાખ્યો.

ક્લાઇવ પાસે બે હજારની ફોજ હતી, જ્યારે નવાબની ફોજમાં ચાળીસ હજાર ઘોડેસવારો અને સાઠ હજાર સૈનિકો હતા. ક્લાઇવે એ જોઈને હુમલો ન કર્યો પણ બે દિવસ રાહ જોઈને એક રાતે એણે નવાબના પડાવ પર હુમલો કરવા સેના તૈયાર કરી. ક્લાઇવની રીત એ હતી કે સામો પક્ષ તૈયાર ન હોય ત્યારે, ખાસ કરીને રાતે અને એની ભારે જમાવટ હોય તેના પર સખત તીખો હુમલો કરવો. રાતના અંધારા અને ધુમ્મસમાં એને રસ્તો દેખાડનારા આડી વાટે ચડી ગયા અને ફોજ નવાબના પડાવથી બહુ દૂર નીકળી ગઈ. આ લડાઈ થઈ હોત તો સિરાજુદ્દૌલા શબ્દશઃ ઊંઘતાં ઝડપાયો હોત કારણ કે એના માટે એ તૈયાર નહોતો. ઉલટું, સવારે ધુમ્મસ વિખેરાયું ત્યારે અંગ્રેજ ફોજ હજી પણ સિરાજુદ્દૌલાના તોપદળનું નિશાન બને એ જ સ્થિતિમાં હતી. નવાબના તોપગોળાઓએ અંગ્રેજી ફોજના સત્તાવન સૈનિકોને મારી નાખ્યા. ક્લાઇવે બડાશ મારતાં આ ઘટનાને “નવાબના પડાવમાં ફરવા ગયા” જેવી ગણાવી પણ તે સાથે એ પણ કબૂલ્યું કે “આવી સૌથી વધારે ગરમ સેવા” એણે પહેલાં કદી નહોતી કરી!

અંગ્રેજ ફોજમાં આ દુઃસાહસ માટે ક્લાઇવની આકરી ટીકા થઈ પણ બીજી બાજુ સિરાજુદ્દૌલા પણ ડરી ગયો અને એને અંગ્રેજો સાથે ‘અલીનગરની સમજૂતી’ કરી (કલકત્તાનું નામ બદલીને એણે અલીનગર કરી નાખ્યું હતું તે આપણે પહેલાં જોઈ લીધું છે). આના પછી સિરાજુદ્દૌલા ઢીલો પડતો ગયો.

નંદ કુમારને લાંચ?

દરમિયાન, ઇંગ્લૅન્ડ અને ફ્રાન્સ વચ્ચે ‘સાત વર્ષનું યુદ્ધ’ ફાટી નીકળ્યું. ચંદ્રનગર પર ફ્રાન્સની કંપનીનું રાજ હતું. યુરોપમાં ચાલતા યુદ્ધને પગલે અંગ્રેજ ફોજે ચંદ્રનગર પર કબજો જમાવવાની તૈયારી કરી. સિરાજુદ્દૌલા બન્નેને પોતાની રૈયત માનતો હતો. એણે કહ્યું કે એની જ પ્રજાના બે વર્ગો વચ્ચે અથડામણ થાય તે ન ચાલે. પરંતુ, ખરેખર ચંદ્રનગરને બચાવવામાં એણે ફ્રેન્ચ લશ્કરને કંઈ મદદ ન કરી. માર્ચ ૧૭૫૭માં અંગ્રેજોએ ચંદ્રનગર જીતી લીધું. એ વખતે નવાબનું સૈન્ય હુગલીના ફોજદાર નંદ કુમારની સરદારી નીચે નજીકમાં જ હતું, પરંતુ કોઈ કારણસર ત્યાંથી હટી ગયું. નંદ કુમારની ફોજ ત્યાં જ હોત તો ચંદ્રનગર સર ન થયું હોત. ક્લાઇવે નંદ કુમારને લાંચ આપી હોય એવી શક્યતા પણ ઘણા ઇતિહાસકારોએ દેખાડી છે.

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. An Advanced History of India, R. C. Mazumdar, H. C. Raychaudhuri, Kalikinkar Datta 3rd Edition, 1973, Macmillan India (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

3. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 | Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 19

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૯: બ્લૅક હોલ

સિરાજુદ્દૌલાના ભયથીકલકતાની ફૅક્ટરીમાંથી બધાએ છૂટવાની કોશિશ કરી પરંતુ માત્ર ત્રણ જ જણ દૂર લાંગરેલાં જહાજ સુધી પહોંચી શક્યા. આ જહાજના સૈનિકો કાયર નીકળ્યા. એમણે ફૅક્ટરીને બચાવવા માટે કશા જ પ્રયત્ન નહોતા કર્યા. જે લોકોને સ્ત્રીઓ અને બાળકોને સલામત લઈ જવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી તે પાછા જ ન આવ્યા અને જહાજો પણ મેદાન છોડીને ભાગી છૂટ્યાં હતાં.

સાંજે સિરાજુદ્દૌલા, એના સિપહસાલાર મીર જાફર અને બીજા સરદારો સાથે કિલ્લામાં પ્રવેશ્યો અને એણે તરત કૃષ્ણદાસ અને બીજા વેપારી અમીચંદને હાજર કરવા હુકમ કર્યો. એ બન્ને આવ્યા ત્યારે સિરાજુદ્દૌલાએ એમની સાથે સારો વર્તાવ કર્યો તે પછી પોતાનો દરબાર ભર્યો અને હૉલવેલને બોલાવ્યો. કિલ્લો બાંધવા માટે હૉલવેલે આપેલાં બધાં જ બહાનાંનો એણે ઇનકાર કર્યો અને કંપનીનો માલ કબજામાં લઈ લેવાનો આદેશ આપ્યો. આખા દિવસની મહેનતના અંતે માત્ર પચાસ હજાર રૂપિયાનો માલ હાથ લાગ્યો હતો. સિરાજુદ્દૌલાને આ વાતનો ગુસ્સો હતો અને એણે ગમે ત્યાંથી બધો માલ કાઢી આપવા હૉલવેલને તાકીદ કરી.

બ્લૅક હોલ

દુઃખી હૉલવેલ પાછો ફર્યો ત્યારે એના સાથીઓ સખત પહેરા નીચે હતા. ચારે બાજુ આગ ભડકે બળતી હતી. કિલ્લામાં જેટલા લોકો હતા એમના માટે છુપાવાની જગ્યા નહોતી. ગાર્ડોને એક ભંડકિયા જેવી જગ્યા મળી. આ જ બ્લૅક હોલ!

આ ભંડકિયામાં ગાર્ડોએ ઠાંસીઠાંસીને ૧૪૬ જણને ભરી દીધાં, એમાં સ્ત્રીઓ અને બાળકો પણ હતાં. માણસો સમાય તેમ નહોતાં, તે એટલી હદે કે છેલ્લા માણસને ઘુસાડ્યા પછી દરવાજો માંડમાંડ બંધ થયો. ૧૪૬ શરીરો એકબીજાં સાથે ઘસાતાં હતાં. વાતાવરણમાં ભેજને કારણે ભારે બફારો હતો. થોડી વારમાં તો આખા ભંડકિયામાં પરસેવાની ગંધ ભરાઈ ગઈ. શ્વાસ લેવાનું કપરું થઈ પડ્યું. હોલવેલ બારીમાં ગોઠવાયો હતો. એણે એક ગાર્ડને પાણી માટે કહ્યું. પેલાને દયા આવી અને જેટલું મળ્યું તેટલું પાણી મશકોમાં ભરીને લઈ આવ્યો. પાણી પીવા માટે કંઈ નહોતું. લોકો પોતાની હૅટોમાં પાણી લઈને પીવા લાગ્યા. તે સાથે જ ભારે ધમાચકડી મચી ગઈ. લોકો એકબીજાના મોઢામાંથી હૅટ ખેંચવા લાગ્યા. તરસ મટાડવા લોકો પોતાનાં કપડાંનો જ પરસેવો ચૂસવા લાગ્યા અને કોઈએ તો પોતાનો જ પેશાબ પી લીધો. લોકો માત્ર પાણી માટે જ નહીં, હવા માટે પણ તરસતા હતા. પણ દયામાયાએ સૌના મનમાંથી વિદાય લઈ લીધી હતી. ગરમી, ધક્કામુક્કીને કારણે વાત મારામારી પર પહોંચી. એમાં કેટલાય ચગદાઈ મૂઆ. રાતના બે વાગ્યે ૧૪૬માંથી માંડ પચાસેક જીવતા બચ્યા હતા, પણ આ ભંડકિયાની હવા આટલા લોકો માટે પણ પૂરતી નહોતી. મળસ્કે કંપનીના મુખ્ય લશ્કરી માણસો આવ્યા અને દરવાજો ખોલાવ્યો ત્યારે માત્ર ૨૩ જણ મરવાની હાલતમાં જીવતા હતા. હૉલવેલ પોતે બેભાન હાલતમાં મળી આવ્યો.

સવારે હૉલવેલને સિરાજુદ્દૌલા પાસે લઈ ગયા ત્યારે એણે એને ખજાના વિશે પૂછ્યું પણ ખજાનો તો પહેલાં જ બહાર કાઢી લેવાયો હતો. હૉલવેલના જવાબથી સિરાજુદ્દૌલાને સંતોષ ન થયો અને એણે એને કેદ કરી લીધો. બીજા ચારને છોડી મૂક્યા પણ એક સ્ત્રી હતી એને મીર જાફરે રાખી લીધી.

આ બાજુ સિરાજુદ્દૌલાએ કલકતાના ધનાઢ્યો પર હુમલા કર્યા પરંતુ એ કલકત્તા પર હુમલો કરશે એવા સમાચાર કોઈ જાસૂસે સૌને આપી દીધા હતા એટલે અમીચંદ શાહુકારની મિલકત સિવાય સિરાજુદ્દૌલાના હાથમાં બહુ ધન ન આવ્યું. આ સમય દરમિયાન કંપનીએ કોઈ માલ લંડન મોકલ્યો નહોતો અને લંડનથી કોઈ જહાજ આવ્યું નહોતું એટલે કંપનીને એ દૃષ્ટિએ બહુ નુકસાન ન થયું.

આ બાજુ લંડનમાં બ્લૅક હોલના સમાચાર પહોંચ્યા તેનાથી લોકો ખળભળી ઊઠ્યા. સામાન્ય રીતે લોકો ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે સારા શબ્દોમાં ન બોલતા પણ આ ઘટનાએ સામાન્ય લોકોમાં કંપનીના માણસો માટે સહાનુભૂતિ પેદા થઈ. જો કે કંપનીએ પોતે આ બનાવને બહુ મહત્ત્વ ન આપ્યું. એને એટલો જ સંતોષ હતો કે જાનનું તો નુકસાન ભલે થયું પણ માલનું બહુ નુકસાન ન થયું! પરંતુ પછી નિરદ ચૌધરી વગેરે ઇતિહાસકારોએ એવું સ્થાપિત કર્યું કે બ્લૅક હોલની ઘટનાએ ક્લાઇવને ખુન્નસથી ભરી દીધો.

સિરાજુદ્દૌલા જુલાઈની બીજી તારીખે કલકત્તામાં ૩૦૦૦ની ફોજ છોડીને પોતાની રાજધાની મુર્શીદાબાદ તરફ નીકળી ગયો. એણે કલકતાનું નામ પણ બદલીનેઅલીનગર કરી નાખ્યું હતું. બીજી બાજુ, કંપનીની મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સીમાંથી કુમક આવવી શરૂ થઈ ગઈ અને કેટલાંય જહાજો સહિત ૪૫૦ સૈનિકો એકત્ર થઈ ગયા. એમણે હુગલીના કાંઠે ફલ્તા ગામ પાસે જહાજો લાંગર્યાં. આ સ્થળ મુર્શીદાબાદથી દૂર હોવાથી અંગ્રેજોને વિશ્વાસ હતો કે સિરાજુદ્દૌલા આટલે દૂર લડાઈ માટે આવશે નહીં.

ક્લાઇવ આવે છે!

આપણે આગળ જોઈ ગયા છીએ કે ક્લાઇવ અને વૉટ્સન ગેરિયાનો કિલ્લો જીતી લીધા પછી બીજાપુર તરફ આગળ વધ્યા હતા પરંતુ કલકત્તા કંપનીના હાથમાંથી છૂટી ગયાના સમાચાર મળતાં એમને બંગાળ તરફ જવાનો હુકમ મળ્યો હતો. નીકળતાં પહેલાં જ ક્લાઇવ, વૉટ્સન અને બીજાઓ વચ્ચે કમાંડ કોણ સંભાળે તેનો ઝઘડો થયો હતો. એમાં જ બે મહિના નીકળી ગયા હતા. અંતે કર્નલ ક્લાઇવને યુદ્ધ અને વ્યૂહનું સુકાન સોંપવાનો નિર્ણય લેવાયો. પહેલાં તો એને માત્ર લશ્કરી વડા તરીકે જ સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી પણ પછી બધી સત્તા એને સોંપી દેવાઈ. એમનો નૌકા કાફલો ગેરિયાથી ગોવા, મદ્રાસ અને સિલોન (શ્રીલંકા)ના માર્ગે ડિસેમ્બરમાં ફલ્તા પહોંચ્યો.

બીજી બાજુ, સિરાજુદ્દૌલાએ માની લીધું હતું કે હવે કંપની તરફથી કોઈ ભય નથી એટલે એ ઑક્ટોબરમાં એના જૂના હરીફ, પૂર્ણિયાના ફોજદાર પર ચડાઈ લઈ ગયો. ક્લાઇવ સિરાજુદ્દૌલા માટે દખ્ખણના મોગલ સૂબા સલાબત ખાન, આર્કોટના નવાબ અને મદ્રાસના પ્રેસીડેન્ટના પત્રો લઈ ગયો હતો. પરંતુ એને આદેશ મળ્યો હતો કે નવાબ સંધિ માટે તૈયાર ન થાય તો એની રાજધાની મુર્શીદાબાદ પર જ હુમલો કરતાં અચકાવું નહીં. સિરાજુદ્દૌલા આ રીતે અંધારામાં જ રહી ગયો.

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. A HISTORY OF THE MILITARY TRANSACTIONS OF THE BRITISH NATION IN INDOSTAN, FROM THE YEAR MDCCXLV TO WHICH IS PREFIXED A DISSERTATION ON THE ESTABLISHMENTS MADE BY MAHOMEDAN CONQUERORS IN INDOSTAN. By ROBERT ORME, Esq. F. A. S.VOL. II.SECTI ON THE FIRST, A NEW EDITION, WITH CORRECTIONS BY THE AUTHOR. LONDON: 1861. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

3. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

4. http://www.kronoskaf.com/syw/index.php?title=1756_-_Siraj_Ud_Daulah_expedition_against_Calcutta


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


 

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 18

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૮: કાસિમબજારનો કિલ્લો સિરાજુદ્દૌલાના હાથમાં

કંપનીએ હિંદુસ્તાનમાં વેપાર કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી જ કિલ્લેબંધીનું પણ ધોરણ રાખ્યું હતું. આવા કિલ્લાઓમાં, કે એની બહાર વણકરો બેસતા અને કાપડ વણી આપતા. આમાં એમનો માલસામાન પણ સલામત રહેતો. બંગાળમાં પણ એમણે એવું જ કર્યું હતું પરંતુ શરૂઆતથી જ બંગાળના નવાબોને એમની સામે વાંધો રહ્યો. કંપની આમ તો એવું દેખાડતી હતી કે ફ્રેન્ચ કંપનીના હુમલા સામે બચાવ માટે કિલ્લા બનાવવાની જરૂર હતી, પણ અલીવર્દી ખાને આ બહાનું માન્યું નહોતું.

અલીવર્દી ખાનના અંતિમ દિવસોમાં સિરાજુદ્દૌલા જ બધો વહીવટ સંભાળતો હતો અને એને અંગેજોનો ગઢ આંખના કણાની માફક ખૂંચતો હતો. તેમાં એમણે કિલ્લા પર તોપો પણ ગોઠવી હતી. સિરાજુદ્દૌલાને અલીવર્દી ખાને પોતાનો વારસ જાહેર કર્યો તે એના પિતરાઈ નવાજિશ મહંમદને પસંદ ન પડ્યું. નવાજિશનો દીવાન હુસેન કુલી ખાન બહુ હોશિયાર હતો અને એનો પુત્ર ઢાકાનો હાકેમ હતો. સિરાજુદ્દૌલાએ મારાઓ મોકલીને એને મરાવી નાખ્યો. નવાજિશે પોતાના બચાવ માટે તૈયારી કરી પણ એકંદરે શાંતિ રહી. ત્યાં તો સિરાજુદ્દૌલાએ નવાજિશના દીવાનને જ ધોળે દિવસે મરાવી નાખ્યો. નવાજિશ અને એનો ભાઈ હામિદ હવે એક થઈ ગયા પરંતુ અલીવર્દી પ્રત્યેના માનને કારણે એમણે કંઈ લશ્કરી પગલું ન લીધું.

૧૭૫૬માં નવાજિશ અને હામિદ, બન્ને ભાઈઓ બીમારીમાં મૃત્યુ પામ્યા. પરંતુ નવાજિશની વિધવા, ઘસિટી બેગમ અલીવર્દીની જ પુત્રી હતી. એણે સિરાજુદ્દૌલાને ગાદી સોંપવાના બાપના નિર્ણયને પડકારવાનું નક્કી કર્યું. એ દસ હજારનું સૈન્ય લઈને નીકળી પડી અને મોતી ઝીલ સુધી પહોંચી ગઈ. આમાં એને પોતાના પતિના નવા દીવાન રાજા બલ્લભનો સાથ મળ્યો. પણ હવે રાજા બલ્લભને ડર લાગ્યો કે સિરાજુદ્દૌલા એના પણ કુલી ખાન જેવા હાલ કરશે એટલે એણે પોતાના કુટુંબને માલમિલકત સાથે ઢાકા મોકલી દીધું. ત્યાં પણ એને સલામતી ન લાગતાં એણે પોતાના પુત્ર કૃષ્ણદાસને જગન્નાથ પુરી ચાલ્યા જવા કહ્યું.

એ પુરી જવા નીકળ્યો તો ખરો પણ રસ્તામાં હુગલી આવ્યો અને કલકત્તામાં કંપનીના કિલ્લામાં આરામ કરવા રોકાયો. કંપનીના ગવર્નરે સિરાજુદ્દૌલાની દૃઢતાનો બરાબર કયાસ ન કાઢ્યો અને નવાજિશની બેગમ જીતશે અને સિરાજુદ્દૌલાને ગાદી નહીં મળે એવી ધારણાથી કૃષ્ણદાસને કિલ્લામાં આવવા દીધો. સિરાજુદ્દૌલા માટે આ મોટું અપમાન હતું. પરંતુ અલીવર્દી ખાને પોતાના અંગ્રેજ ડૉક્ટરને પૂછીને જાણ્યું કે આવું કંઈ બન્યું નથી. બીજી બાજુ સિરાજુદ્દૌલા સાબીત કરી દેવા તૈયાર હતો. એણે કહ્યું કે અંગ્રેજ કંપની ઘસિટી બેગમને મદદ કરે છે.

અંગ્રેજોને નોટિસ

અલીવર્દી ખાનના મૃત્યુ પછી સિરાજુદ્દૌલાને ગાદી નહીં મળે એમ અંગ્રેજો માનતા હતા, તેમ છતાં, જ્યારે એને ખરેખર ગાદી મળી ગઈ તો પણ એમની અક્કલ ઠેકાણે ન આવી. એ વખતે હુગલી, પદ્મા અને જલંગી નદીઓના ત્રિકોણમાં આવેલા ટાપુ કાસિમ બજાર પર અંગ્રેજોની કિલ્લેબંધ ફૅક્ટરી હતી. સિરાજુદ્દૌલાએ તરત જ કાસિમ બજારની ફૅક્ટરીના ગવર્નર વૉટ્સને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખ્યું કે એ લોકો અહીં માત્ર વેપારી તરીકે નહીં રહે તો એમણે બંગાળ છોડવું પડશે. ત્રણ હજાર સૈનિકોએ કાસિમ બજારને ઘેરો ઘાલ્યો. થોડા જ દિવસમાં સિરાજુદ્દૌલા પોતે પણ ત્યાં પહોંચી ગયો.

નવાબની ફોજને જોઈને વૉટ્સે તાબે થવાનું મુનાસિબ માન્યું. સિરાજુદ્દૌલાએ કિલ્લાનો કબજો લઈ લીધો અને વૉટ્સના બધા સાથીઓને કેદ પકડી લીધા. આમાં વૉટ્સનો એક ૨૪ વર્ષનો મદદનીશ પણ હતો જે પાછળથી બ્રિટિશ હકુમત જામી ગઈ ત્યારે હિંદુસ્તાનનો પહેલો ગવર્નર જનરલ બન્યો. એનું નામ વૉરન હેસ્ટિંગ્સ.

કલકત્તાના કિલ્લા પર હુમલો

સિરાજુદ્દૌલાએ કલકતાની ફૅક્ટરીના ગવર્નરને પણ લખ્યું કે તમને માત્ર વેપારની છૂટ મળી છે એટલે વેપાર ભલે કરો પણ કિલ્લેબંધી કરો તે નહીં ચાલે. એણે કલકત્તાનો કિલ્લો તોડી નાખવા અને કૃષ્ણદાસને સોંપી દેવા લખ્યું. પત્ર લઈને એક દૂત ગયો પણ કંપનીના ગવર્નર ડ્રેકને લાગ્યું કે આ સિરાજુદ્દૌલાનો આ પત્ર નથી અને એ દૂત માત્ર દમ મારે છે, કારણ કે નવાજિશની વિધવા સિરાજુદ્દૌલા સામે પોતાનો અધિકાર સ્થાપિત કરવા લાવલશ્કર સાથે નીકળી પડી હતી. સિરાજુદ્દૌલા પણ એની સામે ફોજ લઈને રાજમહલ સુધી પહોંચ્યો પણ ઘસિટી બેગમની માએ – અલીવર્દીની વિધવા બેગમે – વચ્ચે પડીને સિરાજુદ્દૌલાને વારસ માની લેવા ઘસિટી બેગમને સમજાવી લીધી હતી. કાસિમ બજારની ફૅક્ટરીના પ્રેસીડેન્ટ વૉટ્સે કલકત્તાને જાણ કરી હતી કે ઘસિટી બેગમવાળી લડાઈ એમ જ ઠંડી પડી ગઈ હતી.

સિરાજુદ્દૌલાનો દૂત કલકતાની ફૅક્ટરીમાં પહોંચ્યો અને એને પત્ર આપ્યો ત્યારે ગવર્નર ડ્રેકે જવાબ આપ્યો કે કલકત્તાનો કિલ્લો ફ્રેન્ચો સામે રક્ષણ માટે બનાવ્યો હતો એટલે તોડી ન શકાય. એણે દૂતને બહુ તોછડાઈથી કાઢી મૂક્યો. કંપનીએ બીજું એક કામ પણ કર્યું. એને ખબર મળ્યા કે કોઈ જાસુસે અમીચંદ નામના મોટા વેપારીને કહી દીધું હતું કે કોઠી પર હુમલો થાય તે પહેલા એ માલમતા સાથે ત્યાંથી ભાગી જાય. કંપનીએ અમીચંદને પણ ઓઠા તરીકે વાપરવા કિલ્લામાં બોલાવી લીધો હતો.

ડ્રેકનો જવાબ મળ્યો ત્યારે સિરાજુદ્દૌલા રાજમહલ પાસે હતો. પત્ર મળતાં જ એ ધૂઆંફૂઆં થઈ ગયો અને તરત મુર્શિદાબાદ તરફ કૂચ કરવા ફોજને હુકમ આપ્યો.

૧૬મી જૂને સિરાજુદ્દૌલા કલકત્તા પહોંચી ગયો. ફોર્ટ-વિલિયમની નજીકની બજાર સળગાવી દીધી અને કિલ્લાને ઘેરી લીધો. સિરાજુદ્દૌલાનાં દળોએ ચારે બાજુથી હુમલા કર્યા અને અંગ્રેજો પાસે એનો જવાબ નહોતો. ફોર્ટની અંદર પોર્ચુગીઝો પણ હતા. હુમલાને ધ્યાનમાં રાખીને સ્ત્રીઓ અને બાળકોને નૌકાઓમાં મોકલી દેવાનો નિર્ણય લેવાયો પણ ભયભીત લોકોના ધસારાને કારણે નૌકાઓ ડૂબવા લાગી અને એમાં ઘણાના જાન ગયા. એમની સાથે કાંઠા પરના સંત્રીઓ પણ ભાગી છૂટ્યા. જે થોડાઘણા સંત્રીઓ કે સૈનિકો બચ્યા હતા એમનો કમાંડ હૉલવેલને સોંપી દેવાયો.

ગવર્નરને લશ્કરી કાર્યવાહીનો અનુભવ નહોતો અને હિંમત પણ નહોતી. એણે છેક બપોર પછી મોરચાની મુલાકાત લીધી ત્યારે એને એક સમાચાર તો એ મળ્યા કે સિરાજુદ્દૌલાનાં દળો અંદર ઘૂસવાની તૈયારીમાં છે. બીજા સમાચાર એ મળ્યા કે એમનો પોતાનો દારૂગોળો ભેજથી હવાઈ ગયો છે.

બ્લૅક હોલની ઘટના વિશે આવતા પ્રકરણમાં.

0-0-0

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. A HISTORY OF THE MILITARY TRANSACTIONS OF THE BRITISH NATION IN INDOSTAN, FROM THE YEAR MDCCXLV TO WHICH IS PREFIXED A DISSERTATION ON THE ESTABLISHMENTS MADE BY MAHOMEDAN CONQUERORS IN INDOSTAN. By ROBERT ORME, Esq. F. A. S.VOL. II.SECTI ON THE FIRST, A NEW EDITION, WITH CORRECTIONS BY THE AUTHOR. LONDON: 1861. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.

 

 

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 17

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૭: બંગાળ ગુલામીના માર્ગે

ગેરિયાનો કિલ્લો જીત્યા પછી ઍડમિરલ વૉટ્સન લંડન પાછો જવા માગતો હતો અને ગ્રેટ બ્રિટનના રાજાએ એના માટે પરવાનગી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ લંડનથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ સંદેશો મોકલાવ્યો કે ફ્રેન્ચ કંપનીનો પ્રેસીડેન્ટ દુપ્લે પોતાની જાળ ફેલાવવાની કોશિશ કરે છે અને એને કારણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો વેપાર જોખમાશે. દુપ્લે ગોલકોંડા પર હુમલો કરવાની તૈયારીમાં છે, એ સંજોગોમાં વૉટ્સન લંડન પાછો ન જાય તે સારું છે. કંપની ગોલકોંડાને ફ્રાન્સ સામે મદદ કરવા તૈયાર હતી. વૉટ્સનને આ સંદેશ મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સી તરફથી મળ્યો કે એ લંડન ન જાય અને મદ્રાસ આવી જાય. એને પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ હિલચાલ પર ધ્યાન રાખવાની મદ્રાસના ગવર્નરે વિનંતિ કરી.

વૉટ્સને લંડન જવાનું રદ કર્યું. એના હિસાબે પોંડીચેરી પર નજર રાખવા માટે ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ સૌથી સારી જગ્યા હતી. એટલે એ વિજયદુર્ગથી સેન્ટ ડેવિડ ગયો. પણ મદ્રાસનો ગવર્નર એને ગોલકોંડા મોકલવા માગતો હતો. દુપ્લેએ ગોલકોંડાનો કબજો લેવા માટે મોટી ફોજ ઊભી કરી હતી.

અહીં વૉટ્સનને આશા હતી કે એ ગોલકોંડાના નવાબ સલાબત ખાનને એના અણગમતા મહેમાન, ફ્રેન્ચ સામે મદદ કરશે, બધી તૈયારી થઈ ગઈ હતી. અંગ્રેજ સ્ક્વૉડ્રન ગોલાકોંડા પહોંચીને સલાબત ખાનની ફોજ સાથે મળીને ફ્રેન્ચોને ભગાડવા તલપાપડ હતી પણ એવું કંઈ થઈ શક્યું નહીં.

સમાચાર મળ્યા કે બંગાળમાં સિરાજુદ્દૌલાએ મુર્શીદાબાદ પાસે કાસિમ બજારમાં અંગ્રેજોનો કિલ્લો કબજામાં લઈ લીધો છે, અને કલકત્તામાં ફોર્ટ વિલિયમ સુધી પહોંચવાની ઘડીઓ ગણાય છે. થોડા જ કલાકોમાં બીજો અહેવાલ મળ્યો કે એણે કલકતા સર કરી લીધું છે અને ફોર્ટ વિલિયમમાં એક કોટડીમાં ભરાઈ ગયેલા લગભગ બધા ગુંગળાઈને માર્યા ગયા. (આ ઘટના ‘બ્લૅક હોલ’ તરીકે ઓળખાય છે).

પરંતુ, આ ઘટનાઓના ઊંડાણમાં ઊતરીએ તે પહેલાં સિરાજુદ્દૌલા વિશે જાણવું જરૂરી છે.

સિરાજુદ્દૌલાનો ઇતિહાસ

૩જી માર્ચ ૧૭૦૭ના ઔરંગઝેબનું મૃત્યુ થયું. એણે વસીયતનામું લખીને પોતાના ત્રણેય પુત્રોને

????????????????????????????

સામ્રાજ્યના જુદા જુદા પ્રદેશ આપી દીધા હતા પણ માત્ર ત્રણ મહિનામાં મુખ્ય ગાદી માટે ત્રણેય વચ્ચે યુદ્ધ થયું. બે માર્યા ગયા અને મુઅઝ્ઝિમ સિંહાસને બેઠો. એણે પોતાનું નામ શાહ આલમ પહેલો રાખ્યું. ૧૭૧૨માં એ મૃત્યુ પામ્યો, તે પછી એનાયે ચાર પુત્રો વચ્ચે જંગ ખેલાયો, એમાં જહાંદાર શાહ જીત્યો અને શહેનશાહ બન્યો. એક જ વર્ષમાં એને એના ભત્રીજા ફર્રુખસિયરે લાલ કિલ્લામાં જ ગળે ટૂંપો દઈને મારી નાખ્યો અને પોતે શહેનશાહ બની બેઠો. એને બે સૈયદ ભાઈઓએ મદદ કરી હતી. એમાંથી એકને એણે વજીર બનાવ્યો અને બીજાને લશ્કરનો સિપહસાલાર.

ફર્રુખસિયર પહેલાં બંગાળમાં રહી ચૂક્યો હતો અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની સાથે એના સારા સંબંધો હતા. કંપનીને આશા હતી કે હવે એમને વેપાર માટે ‘ફરમાન’ મળશે. એમણે પોતાનો દૂત પણ મોકલ્યો. ફરમાન અનેક કાવાદાવા પછી મળ્યું. (પણ ફર્રુખસિયર પોતે એટલો નબળો હતો કે એક દિવસ સૈયદ ભાઈઓએ એને તખ્તે તાઉસ પરથી નીચે પટક્યો અને આંધળો કરી નાખ્યો. આના પછી સૈયદ ભાઈઓ મરજી પડે તેને ગાદીએ બેસાડતા અને મોતના મુખમાં ધકેલી દેતા. પરંતુ એક જહાં શાહ એમને ભારે પડ્યો. એણે દખ્ખણના નિઝામ ઉલ મુલ્કની મદદથી સૈયદ હસન અલીને જ મરાવી નાખ્યો).

જહાં શાહે નિઝામ ઉલ મુલ્કને વજીર બનાવ્યો પણ એને એ કામમાં મઝા ન આવી અને એ દખ્ખણ પાછો ચાલ્યો ગયો. ત્યાં જતાં જ એણે મોગલ શહેનશાહનું નામ તો રાખ્યું પણ હકીકતમાં સ્વતંત્ર થઈ ગયો.

એ જ રીતે બંગાળ પણ સ્વતંત્ર થતું ગયું. મોગલ સામ્રાજ્યમાં બંગાળ સમૃદ્ધ ગણાતું. ઔરંગેઝેબે હાકેમ તરીકે મુર્શીદ કુલી ખાનને નીમ્યો હતો. કુલી ખાન જન્મે ઓડિશાનો બ્રાહ્મણ હતો પણ એને બાળપણમાં જ એક ફારસી સરદારે ગુલામ તરીકે ખરીદી લઈને મુસલમાન બનાવ્યો હતો. એણે કુલી ખાનને વહીવટી અને લશ્કરી તાલીમ આપીને સત્તાને લાયક બનાવ્યો. ૧૭૧૭થી એ સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર થઈ ગયો, મોગલ સલ્તનતનું નામ દેખાવ પૂરતું રહ્યું. ૧૭૨૭માં એના મૃત્યુ પછી એનો જમાઈ શુજાઉદ્દીન ખાન (શુજાઉદ્દૌલા) આવ્યો. એના મૃત્યુ પછી એનો પુત્ર સરફરાઝ ખાન ગાદીએ બેઠો પણ એક લડાઈમાં એ માર્યો ગયો. એના પછી ૧૭૪૧માં પટનાના શાસક અલીવર્દી ખાને બંગાળની સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી.

પરંતુ અલીવર્દી ખાનને સંતાન નહોતું એટલે એણે પોતાના દૌહિત્ર સિરાજુદ્દૌલાને દત્તક લીધો. અલીવર્દી ખાનના મૃત્યુ પછી એ ૧૮ વર્ષની ઉંમરે બંગાળનો નવાબ બન્યો (વિકીપીડિયા). કલકતા અને મુર્શીદાબાદની રાજધાની, બન્ને એના હસ્તક હતાં.

બંગાળના નવાબોને કદીયે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પસંદ નહોતી આવી. છેક ૧૬૯૦થી ઔરંગઝેબની મહેરબાનીથી કંપનીને બંગાળમાં વેપાર કરવાની છૂટ મળી હતી તે સાથે મહેસૂલ વસૂલ કરવાનો અધિકાર પણ મળ્યો હતો. આમ કંપની જમીનદાર બની ગઈ હતી. (જૂઓ પ્રકરણ ૧૨). આમાં નવાબને નુકસાન થતું હતું પણ એમને એ સ્વીકારવું પડ્યું હતું. નવાબી ખાનદાનની અંદરોઅંદર સત્તાની સાઠમારી ચાલતી રહી પણ શુજાઉદ્દૌલાનો કંપની સાથે ઝઘડો ચાલતો રહ્યો. ઔરંગઝેબે કંપનીને ‘દસ્તક’ આપ્યા હતા એટલે કે કંપનીને જકાત વિના માલસામાન વેચવા-ખરીદવાનો અધિકાર હતો. કંપનીના અધિકારીઓ અંગત વેપાર પણ કરતા અને એ પણ કંપનીના નામે ચડાવી, જકાત ભરવામાંથી બચી જતા. શુજાઉદ્દૌલા આને ચોરી માનતો હતો. અંતે એણે શાહી ફરમાનની પરવા કર્યા વિના અંગ્રેજોનો વેપાર બંધ કરાવી દીધો. છેવટે કંપનીએ એને નજરાણું આપીને સમાધાન કર્યું. અલીવર્દી ખાન તો કબજાખોર હતો, એ અંગ્રેજોને હેરાન નહોતો કરતો પણ એમને નિયમો પાળવાની ફરજ પાડતો.

સિરાજુદ્દૌલા સત્તા પર આવ્યો ત્યારે આ જ સંયોગો એને વારસામાં મળ્યા હતા અને એ અંગ્રેજો સાથે સખતાઈમાં માનતો હતો. એના દુશ્મનો પણ ઘણા હતા, જેમાં એક હતો મીર જાફર ખાન ! આનો લાભ ક્લાઇવે લીધો.

એની હકુમતનો ગાળો બહુ ટૂંકો રહ્યો પણ ભારતના ઇતિહાસ માટે મહત્વનો છે, જેની ચર્ચા હવે પછીના પ્રકરણમાં કરશું.

૦-૦-૦

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2 A HISTORY OF THE MILITARY TRANSACTIONS OF THE BRITISH NATION IN INDOSTAN,FROM THE YEAR MDCCXLV TO WHICH IS PREFIXED A DISSERTATION ON THE ESTABLISHMENTS MADE BY MAHOMEDAN CONQUERORS IN INDOSTAN.By ROBERT ORME, Esq. F. A. S.VOL. II.SECTI ON THE FIRST, A NEW EDITION, WITH CORRECTIONS BY THE AUTHOR. LONDON: 1861. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.

 

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 16

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૬ : મરાઠા સત્તાના નૌકાદળનું પતન

છત્રપતિ શિવાજીએ નૌકાશક્તિનો વિકાસ કર્યો અને એમના મૃત્યુ પછી પણ મરાઠા સત્તામાં નૌકાદળનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો. આમાં કોલાબાના કોળીઓના મુખી કાન્હોજી આંગ્રે (જૂનું નામ અંગ્રિયા)નું નામ અચૂક લેવું પડે એમ છે. એ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે એટલી હદે માથાનો દુખાવો બની ગયા હતા કે એ વખતના બ્રિટિશ દસ્તાવેજોમાં એમનો ઉલ્લેખ ‘ચાંચિયા’ તરીકે મળે છે.

રાજારામે ગાદી સંભાળી તે પછી ૧૬૯૮માં એમણે મરાઠા નૌકાદળમાં સુબેદારનું પદ સંભાળ્યું હશે, કારણ કે મરાઠા નૌકા દળે કારવાર પર હુમલો કર્યો તેમાં કાન્હોજી અંગ્રિયાએ સરદારી લીધી હોવાનું પોર્ચુગીઝ દસ્તાવેજો કહે છે. તે પછી મુંબઈના ગવર્નરે સૂરતમાં પ્રેસીડેન્ટને મોકલેલા પત્રમાં કાન્હોજીના નામનો સીધો ઉલ્લેખ મળે છે. કાન્હોજીએ દાંડા રાજપુર પર હુમલો કરીને કેટલાક વેપારીઓને પકડી લીધા અને વીસ હજાર રૂપિયાનું વચન મેળવ્યું. પદ્માદુર્ગમાં એમણે બે વેપારીઓને કેદમાં બાન તરીકે રાખ્યા અને બીજા વેપારીઓ સાથે પૈસા વસૂલ કરવા ગયા ત્યારે મુંબઈના અંગ્રેજ સત્તાવાળાઓએ બે મરાઠા દૂતોને પકડી લીધા અને મરાઠા સરકાર માટે મીઠું લઈને આવતાં બે જહાજોને પણ આંતરી લીધાં. કાન્હોજીએ આથી અંગ્રેજો સાથે સમાધાન કરી લીધું.

૧૭૦૧માં ઝંઝીરાના સીદી હાકેમે હુમલો કર્યો અને અંગ્રેજો પર કાન્હોજીને મદદ કરવાનું આળ ચડાવ્યું. પણ લડાઈમાં કાન્હોજીએ એને સખત હાર આપી.

હવે કાન્હોજીએ એક ડચ જહાજ પર કબ્જો કરી લીધો. કાન્હોજીને અંગ્રેજો સાથે થયેલી સંધિથી સંતોષ નહોતો એટલે એમણે મુંબઈ જતાં જહાજોને આંતરવાનું શરૂ કરી દીધું. મુંબઈમાં આ કારણે ભારે અન્નસંકટ પેદા થયું. કંપનીએ એના એક ઑફિસરને કાન્હોજી પાસે મોકલ્યો. એને હુકમ હતો કે એ કાન્હોજી સાથે ધાકધમકી ન વાપરે અને શાંતિથી કામ લે. ઓફિસરે એમને સિવાજી અને રાજારામ સાથે કંપનીના સારા સંબંધોની યાદ આપીને કહ્યું કે શિવાજી તો કંપનીનાં જહાજો સાથે છેડછાડ નહોતા કરતા. જવાબમાં કાન્હોજીએ રોકડું પરખાવી દીધું કે શિવાજીએ તો ઘણાં સારાં કામ કર્યાં પણ અંગ્રેજો તો હંમેશાં ફરી જતા હતા; મરાઠાઓ તલવારથી જીવ્યા છે અને જીત્યા છે એટલે એમના પાસપોર્ટ વિના કોઈ જહાજ મુંબઈ નહીં આવી શકે. એમણે અંગ્રેજોનું એક જહાજ કબજે કરીને ૭૦ હજાર રૂપિયાનો માલ પડાવી લીધો. તે પછી એમણે કેટલીયે વાર અંગ્રેજોને લૂંટ્યા. એ કાન્હોજી સામે લાચાર હતા.

૧૭૧૩માં અંગ્રેજ કંપનીએ મરાઠાઓ સાથે સમજૂતી કરી પણ કાન્હોજી આંગ્રે આ સમજૂતી માનવા તૈયાર નહોતા અને એમણે મુંબઈ આવતાંજતાં નાનાં જહાજોને પકડી લેવાનું ચાલુ રાખ્યું. ૧૭૧૬માં તો કાન્હોજી અને કંપની વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. કાન્હોજી આ દરમિયાન ‘સરખેલ’ (ઍડમિરલ) બની ગયા હતા અને નૌકાદળ આખું એમની સરદારી નીચે હતું. ૧૭૨૯માં એમનું અવસાન થયું પરંતુ લડાઈ તો છેક ૧૭૫૬ સુધી ૪૦ વર્ષ ચાલતી રહી.

ક્લાઇવની ચડતી

આપણે ૧૫મા પ્રકરણના અંતમાં જોયું તેમ ફ્રાન્સ અને ઇંગ્લૅન્ડ વચ્ચે સમજૂતી થઈ જતાં લડાઈનો સવાલ જ નહોતો. એટલે ક્લાઇવને ૧૭૫૫ના નવેમ્બરમાં મુંબઈ પ્રેસીડેન્સીમાં મોકલી દેવાયો. એ અરસામાં કંપનીના ઍડમિરલ વૉટ્સનની નોકરીમા ઍડવર્ડ આઇવ્ઝ નામનો એક ડૉક્ટર પણ આવ્યો હતો. એણે લખ્યું છેઃ

(ઍડમિરલ વૉટ્સન, મુંબઈના ગવર્નર બુર્ચિયર અને કર્નલ ક્લાઈવને લાગ્યું કે એમણે મરાઠાઓ સાથે મળીને અંગ્રિયાની ચાંચિયાગીરીને નેસ્તનાબૂદ કરી નાખવી જોઈએ કારણ કે એ માત્ર એમના પાડોશી મરાઠાઓને માટે જ નહીં પણ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની અને આખા મલબાર કાંઠા માટે પણ જોખમ રૂપ બની ગઈ છે.)

કાન્હોજીના મૃત્યુ બાદ એમના કબજા હેઠળના કિલ્લાઓ એમના બે પુત્રોમાં વહેંચાઈ ગયા હતા અને એમના વચ્ચે પણ વેર બંધાયું. છત્રપતિ શાહુએ નાનાસાહેબ પેશવાની મરજી વિરુદ્ધ કાન્હોજીના પુત્ર તુલાજીને સરખેલ બનાવ્યો. તુલાજી વિજયદુર્ગમાંથી હકુમત ચલાવતો હતો. મુંબઈ અને ગોવાની વચ્ચેના સમુદ્રમાં એની આણ હતી અને એણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનાં અસંખ્ય જહાજો લૂંટ્યાં હતાં. અંગ્રેજોને તુલાજીના નામથી ફડકો પડતો હતો. એની સમુદ્રી તાકાત એટલી હતી કે નાનાસાહેબને એ પોતાના ઉપર માનવા તૈયાર નહોતો. એટલે અંગ્રેજો સાથે મળીને તુલાજીને પરાસ્ત કરવાની પેશવાની તૈયારી હતી.

અંગ્રેજી ફોજના સરદારોમાં મતભેદ

કોઈ પણ લડાઈમાં અંગ્રેજી ફોજના નેતાઓ પોતાનો અંગત લાભ પણ જોતા. ગેરિયાના કિલ્લા પર હુમલાની તૈયારી થઈ ગઈ હતી ત્યારે રાજાની સ્ક્વૉડ્રનના સરદાર ઍડમિરલ વૉટસને બ્રિટનના રાજાની સેના અને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની સેનાની ભૂમિ પાંખ અને નૌકા પાંખની એક બેઠક બોલાવી. એનો ઉદ્દેશ એ હતો કે ધારો કે આ હુમલામાં જીત મળે તો જે દલ્લો હાથ લાગે તેના કેમ ભાગ પાડવા! વૉટસને નક્કી કર્યું કે જે કંઈ મળે તેના આઠ ભાગ ગણવા. આ આઠમા ભાગનો બે-તૃતીયાંશ વૉટ્સનને અને એક-તૃતીયાંશ રીઅર ઍડમિરલ પોકૉકને મળશે. રાજાના નૌકા કાફલાના કૅપ્ટનોને જે રકમ મળે તેટલી જ રકમ ક્લાઇવને મળશે.

આ નિર્ણય તો લેવાઈ ગયો પણ ક્લાઇવને સંતોષ નહોતો. એ કાંઠાના ભૂમિદળનો કમાંડર હતો. એણે વૉટ્સનને મળીને કહ્યું કે લશ્કર આ નિર્ણયથી ખુશ નથી; એણે રિઅર ઍડમિરલ જેટલો ભાગ માગ્યો. વૉટ્સન આના માટે તૈયાર ન થયો પણ એણે જે કંઈ ઓછું પડે તે પોતાના ભાગમાંથી આપવાની તૈયારી દેખાડી.

તુલાજી પર હુમલો

૧૭૫૬ની ૭મી ફેબ્રુઆરીએ શાહી અને કંપનીના કાફલા મુંબઈથી રવાના થયા અને ૧૧મીએ વિજયદુર્ગની પાસે પહોંચી ગયા. અહીં પેશવાનાં નાનાંમોટાં ૪૦-૫૦ જહાજ પણ સજ્જ હતાં.

૧૭૫૬ના ફેબ્રુઆરીની ૧૩મીએ વિજયદુર્ગ (ગેરિયા)ના કિલ્લાનું પતન થયું પણ તુલાજી ભાગી ગયો હતો. કંપનીને અઢળક ધન મળ્યું અને આખો પ્રદેશ મળ્યો. આ વિજયમાં ક્લાઇવની વ્યૂહરચના અને સમયસૂચકતાનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો. અંગ્રેજ કંપની હવે એના સાર્વભૌમત્વ હેઠળની મુંબઈ પ્રેસીડેન્સીમાં બધા હરીફો કરતાં સબળ પુરવાર થઈ હતી. મરાઠાઓના પ્રભુત્વના અંતની શરૂઆત થઈ અને માત્ર સમુદ્ર પર વેપાર કરનારી કંપની જમીન પર પણ મજબૂત બની. વિજયદુર્ગ પરના વિજયના પડઘા દૂર દૂર સુધી – ભૂગોળ અને ઇતિહાસમાં પણ ઝિલાયા.

સંદર્ભઃ

(1) Early Caree of Kanhoji Angira and other Papers, Surendra Nath Sen, Published by the University of Calcutta, 1941.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(3) https://kolistan.blogspot.in/2017/10/

 

ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


 

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 15

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૫: દુપ્લે અને ક્લાઇવ

૧૭૪૮માં ઑસ્ટ્રિયામાં હૅબ્સબર્ગ વંશના રાજા ચાર્લ્સ ચોથાનું અવસાન થયું. વારસામાં ગાદી કોને મળે એ વિવાદ થયો, પણ રાજકુમારી મારિઆ થેરેસાએ ગાદી સંભાળી. એનો વિરોધ થયો કે સ્ત્રી વારસદાર ન બની શકે. આમાંથી મોટું યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને યુરોપના ઘણા દેશો એમાં સંડોવાયા. ગ્રેટ બ્રિટને થેરેસાને ટેકો આપ્યો પણ ફ્રાન્સ અને પ્રશિયા એની વિરુદ્ધ લડ્યાં.

અહીં હિંદુસ્તાનમાં આ અરસામાં પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ કંપની સ્થાયી થવા લાગી હતી, તો બીજી બાજુ મદ્રાસમાં લંડનની કંપની જામવા લાગી હતી. આ ગાળા દરમિયાન બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે સારા સંબંધો હતા, કારણ કે ત્રીજી હૉલૅંડની (ડચ)કંપની આ બન્નેની હરીફ હતી, પરંતુ ઑસ્ટ્રિયન ગાદી વારસની લડાઈમાં બ્રિટન અને હૉલૅંડ એક પક્ષે હતાં જ્યારે ફ્રાન્સ સામે પક્ષે હતું. પોંડીચેરીની ફ્રેન્ચ કંપની માટે આ સ્થિતિ સારી નહોતી. એના સ્થાપક અને ગવર્નર ફ્રાન્સ્વા માર્તીંએ મદ્રાસના ગવર્નર થોમસ પિટને સમજાવી લીધો કે યુરોપની લડાઈ અહીં હિંદુસ્તાનમાં એમના વેપારને આડે ન આવવી જોઈએ. આથી બન્ને કંપનીઓએ સમજૂતી કરી લીધી. તે પછી જ્યારે ડચ કંપનીએ પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ કંપની પર હુમલો કર્યો ત્યારે માર્તીંએ ફ્રેન્ચ કંપનીનો માલ ઇંગ્લૅંડની કંપનીની ફૅક્ટરીઓમાં સાચવવા મોકલી દીધો.

દુપ્લે ફ્રેન્ચ ગવર્નર જનરલ

૧૭૨૦ આવતાં ફ્રેન્ચ કંપનીનું પોંડીચેરીમાં વર્ચસ્વ વધવા લાગ્યું અને વેપાર પણ જામી ગયો. જોસેફ ફ્રાન્સ્વા દુપ્લે ૨૩ વર્ષની વયે બંગાળમાં કંપનીની ગવર્નિંગ કાઉંસિલનો સભ્ય બન્યો, હિંદુસ્તાનના રાજાઓમાં સતત વારસા માટે જે ખટપટો ચાલતી તેમાં એને ફ્રેન્ચ કંપની માટે એક તક જોવા મળી અને એ રાજાઓ સાથે સંબંધો વધારવા લાગ્યો. ભારતવાસીઓ જેવાં જ વસ્ત્રો ધારણ કરવાનો પણ એને શોખ હતો. એણે દેશી ‘સિપાઇઓની ફોજ પણ ઊભી કરી. મૈસૂરનો હૈદર અલી, ટીપુનો પિતા, પણ દુપ્લેની ફોજમાં જ હતો. (વીકિપીડિયા )

દુપ્લેને પોંડીચેરી પાસે ચંદ્રનગરની ફૅક્ટરીનો કારભાર સોંપાયો અને એ હિંદુસ્તાનની બધી ફ્રેન્ચ કંપનીઓનો પ્રેસીડેન્ટ બન્યો. ૧૭૨૫માં માહે (ફ્રેન્ચ) અને તેલિશેરી (ઇંગ્લિશ)ની કંપનીઓ સામસામે આવી ગઈ. ૧૭૩૬ના એક દસ્તાવેજ પ્રમાણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની હવે ફ્રેન્ચ કંપનીને પહેલા નંબરની દુશ્મન માનવા લાગી હતી.

૧૭૪૪માં બન્ને વચ્ચે હરીફાઈ પણ વધી ગઈ હતી, તે એટલી હદ સુધી કે ફ્રેન્ચ કંપનીએ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું કામ કરતા વણકરોને લલચાવીને એમની પાસેથી પોતાનું કામ કરાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. બન્ને વચ્ચે જે સમજૂતી હતી તે પ્રમાણે ઑસ્ટ્રિયાની લડાઈમાં ભલે બ્રિટન અને ફ્રાન્સ લડાઈમાં સામસામે હોય, હિંદુસ્તાનના વેપારમાં બન્ને કંપનીઓ સહકારથી રહેવાનું હતું પણ દુપ્લેને આની કોઈ પરવા નહોતી.

લંડનની કંપનીએ પણ આ સમજૂતી માની તો લીધી પણ એની ઇચ્છા એવી હતી કે આપણે અહીં હિંદુસ્તાનમાં તો ફ્રેન્ચ કંપની સાથે કરારથી બંધાયેલા છીએ પણ જો બ્રિટનથી એક નૌકા કાફલો આવે અને ફ્રાન્સનાં જહાજોને લૂંટે તો કંપનીની સમજૂતી અકબંધ રહે અને તેમ છતાં ફ્રેન્ચ કંપનીનો માલ એના હાથમાં આવી જાય! બીજી બાજુ, ફ્રાન્સમાં પણ એવી જ ચાલ ગોઠવાતી હતી. આમ એક અંગ્રેજી નૌકા કાફલો આવ્યો અને ફ્રેન્ચ કંપનીનાં જહાજોમાં ભારે લૂંટફાટ ચલાવી. દુપ્લેએ ૨૦ વર્ષમાં પોતાનું સારું એવું ધન એકઠું કર્યું હતું તે પણ ગયું. દુપ્લેએ અંગ્રેજ કંપની પાસે નુકસાનીનું વળતર માગ્યું પણ એ શાના આપે? ઇંગ્લૅંડની કંપનીએ કહી દીધું કે જહાજ એમણે તો લૂંટ્યાં નથી તો વળતર શાનું ચુકવવાનું!

હવે દુપ્લેએ લંડનની કંપનીનાં મથકો પર કબ્જો કરી લેવાની ધમકી આપી પણ એવામાં તો બ્રિટનના નૌકા કાફલાએ પોંડીચેરીને ઘેરી લીધું. નેગાપટમ (હવે નાગપટ્ટિનમ, તમિળનાડુ) પાસે બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે લડાઈ ફાટી નીકળી તેમાં ફ્રાન્સની કંપનીને જાનમાલનું બહુ નુકસાન થયું. એનાં કેટલાંયે મોટાં જહાજો પર ગોળાઓ પડતાં આગ લાગી ગઈ હતી. આમાં આર્કોટનો નવાબ બહારથી તો બન્ને કંપનીઓને સમભાવથી જોતો હતો પણ અંદરખાને એ અંગ્રેજો સાથે હતો. ફ્રાન્સની કંપનીએ જ્યારે ફરી વાર મદ્રાસને ઘેરવાની કોશિશ કરી ત્યારે આર્કોટના નવાબે એમને ધમકી આપી કે લડાઈમાં જો મહેલને નુકસાન થશે તો એ એમને પોંડીચેરીમાંથી કાઢી મૂકશે.

૧૭૪૬માં મદ્રાસમાં અંગ્રેજ કંપની પર ફ્રેન્ચ કંપનીએ હુમલો કર્યો ત્યારે ત્યાં અંગ્રેજો બહુ નબળા હતા. માત્ર ૩૦૦ સૈનિકો હતા. એ બધા એક પોર્ચુગીઝ ચર્ચમાં ઘૂસી ગયા. ચર્ચ પર તોપગોળા પડ્યા તેમાં ત્યાં દારુનું ગોદામ હતું એ પણ ધરાશાયી થયું. અંગ્રેજ સૈનિકો તો લડવાને બદલે દારુ પીને છાકટા થઈ ગયા અને લડવાની સ્થિતિમાં ન રહ્યા. બીજા દિવસે બધાએ ફ્રેન્ચ સેનાપતિની શરણાગતી સ્વીકારી લીધી. મદ્રાસની બ્રિટિશ વસાહત ફ્રાન્સની કંપનીના કબજામાં આવી ગઈ અને બધા કેદીઓને પોંડીચેરીમાં સેંટ ડેવિડ કિલ્લામાં મોકલી દેવાયા. આમાંથી ચાર કેદીઓ સંત્રીની નજર બચાવીને ભાગી છૂટ્યા અને કડલૂરુની બ્રિટિશ વસાહતમાં પહોંચ્યા. આ ચારમાં એક હતો રૉબર્ટ ક્લાઇવ.

ક્લાઇવ

૧૭૪૪માં ક્લાઈવના પિતાને મદ્રાસપટનમની ફોર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ રેસીડન્સીમાં ફૅક્ટર (એજન્ટ) તરીકે નોકરી મળી. ૧૯ વર્ષનો રૉબર્ટ પણ પિતા સાથે મદ્રાસ આવ્યો અને કંપનીમાં હિસાબનીસ જેવી નાની નોકરીમાં રહી ગયો. સેન્ટ ડૅવિડના કિલ્લામાંથી ભાગીને આવ્યા પછી એણે સેનામાં દાખલ થવાનું નક્કી કર્યું અને એની હિંમત, અગમચેતી અને શત્રુને અચંબામાં નાખીને જીતવાની શક્તિને કારણે એ આગળ વધતો ગયો. ક્લાઇવના સીનિયર અધિકારીઓ એના હાથ નીચે કામ કરવા તૈયાર નહોતા પણ એની સરદારી નીચે અંગ્રેજ કંપનીએ આર્કોટ અને તાંજોર (હવે તંજાવ્વૂર)માં ફતેહ મેળવી. તે પછી એ બીમાર પડ્યો અને લંડન ચાલ્યો ગયો. ત્યાં એ પાર્લમેન્ટનો સભ્ય પણ બન્યો અને દસેક વર્ષે ૧૭૫૪માં ભારત પાછો આવ્યો. એની સફળતાઓએ એને લંડનમાં બહુ પ્રસિદ્ધિ અપાવી હતી. ૧૭૫૫માં એને બોમ્બે પ્રેસીડેન્સીમાં મોકલવામાં આવ્યો.

ઇંગ્લૅંડથી કંપનીની નોકરીમાં આવેલો એક ડોક્ટર ઍડવર્ડ આઇવ્સ લખે છેઃ

 

ક્લાઈવનું ભારત આવવું એ એક રીતે ઇતિહાસના નવા વળાંક જેવું છે. ભારતમાં અંગ્રેજોનું રાજ સ્થપાયું તેમાં એની મુખ્ય ભૂમિકા છે.

સંદર્ભઃ Dupleix and Clive: The Beginning of the Empire by Henry Dodwell: Publishers: Meethuen & Co.Ltd. 1920. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.

India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 14

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૪શિવાજી અને કંપની ()

૧૬૬૩ના અંતમાં શિવાજી નાસિકની યાત્રાએ નીકળ્યા હોવાના સમાચાર વહેતા થયા. એ જ અરસામાં મોરોપંત ત્ર્યંબકે કેટલાક કિલ્લાઓ સર કરી લીધા હતા અને શિવાજી એમની પણ મુલાકાત લેવાના હતા. પણ યાત્રાનું બહાનું હતું. ખરેખર તો એમણે સૂરત પર છાપો મારવાની યોજના બનાવી હતી અને એમણે ચાર હજાર ઘોડેસવારો સાથે ઝડપભેર સૂરત તરફ કૂચ કરી દીધી.

સૂરતની લૂંટ

૧૬૬૪નું વર્ષ શરૂ જ થયું હતું. ભારે વરસાદ પડતો હતો અને પાંચમી જાન્યુઆરીએ સમાચાર આવ્યા કે શિવાજી સૂરતથી બસ્સો માઇલ દૂર છે. થોડી જ વારે સમાચાર મળ્યા કે એમની ફોજ માત્ર દસ માઇલ દૂર હતી અને એક-બે કલાકમાં જ સૂરત પહોંચી આવશે.

હજી વરસાદ બંધ થયો જ કે તે સાથે શિવાજીના સૈનિકો (કંપનીના દસ્તાવેજોમાં શિવાજીના સૈનિકોનો ઉલ્લેખ Sevagys – શિવાજીઓ – તરીકે જોવા મળે છે). સૂરતની ભાગોળે પહોંચી આવ્યા હતા. સૂરતની ફરતે એ વખતમાં કિલ્લેબંધી નહોતી એટલે સૂરતમાં ઘૂસી જવામાં કંઈ તકલીફ નહોતી. મરાઠા ફોજે તરત જ શહેરનો કબજો લઈ લીધો. મોગલોનો હાકેમ ૨૦ હજાર સૈનિકો હોવા છતાં કિલ્લામાંથી બહાર ન નીકળ્યો. મોગલાઈની આ નામોશીભરી હાર હતી. શિવાજીએ એક બાજુથી મોગલ સામ્રાજ્ય સામે અને બીજી બાજુથી બીજાપુર રાજ્ય સામે બાથ ભીડી હતી એટલે એમને ધનની બહુ જરૂર રહેતી. આમાં જાહોજલાલીથી છલકાતા સૂરત પર એમની નજર ન જાય એ કેમ બને? સૂરત પરનો હુમલો સૌથી વધારે લાંબો ચાલ્યો અને બહુ જ સાહસ માગી લે તેવો હતો.

શિવાજીએ સૌથી પહેલાં તો શહેરના ત્રણ સૌથી ધનવાન આગળપડતા શેઠિયાઓ પર નિશાન તાક્યું: મિર્ઝા ઝાહિદ બેગ, વીરજી વોરા અને હાજી કાસમ. કંપનીના ગવર્નર ઑક્ઝેન્ડેને ૨૮મી જાન્યુઆરીએ લંડન મોકલેલા પત્રમાં જણાવ્યું છે તે પ્રમાણે ઝાહિદ બેગના મકાન અને ફૅક્ટરીના મકાનની એક દીવાલ સહિયારી હતી. રિપોર્ટ કહે છે કે શિવાજીઓ આખી રાત બેગના ઘરમાં રહ્યા અને ઝરઝવેરાત, હીરામોતી, રોકડ બધું ગાંસડીઓમાં એકઠું કરતા રહ્યા. કોઈ પણ ઘડીએ કંપની પર પણ હુમલો કરે એવી દહેશત હતી. કંપનીએ એનાં જહાજો પરથી પણ શસ્ત્રો અને સૈનિકોને બોલાવી લીધા હતા. ઇંગ્લિશ અને ડચ કંપનીઓએ પોતાનો બચાવ સારી રીતે કર્યો. શિવાજીની ફોજે કંપની પર હુમલો કરવાની ભારે કોશિશ કરી પણ સફળતા ન મળી. આ દરમિયાન એક ઍન્થની સ્મિથ સુવાલીથી સૂરત આવ્યો એને ‘શિવાજીઓ’એ પકડી લીધો અને એની પાસેથી સાડાત્રણસો રૂપિયા વસૂલ કરી લીધા અને એને પોતાના માણસ સાથે ફૅક્ટરીમાં મોકલી દીધો અને નજરાણું માગ્યું પણ કંપની મચક આપવા તૈયાર નહોતી. કંપનીએ સ્મિથને તો રોકી લીધો અને મરાઠા સૈનિકને પાછો મોકલવાની સાથે ચેતવણી આપી કે શિવાજી બીજી વાર પોતાનો દૂત મોકલશે તો એની લાશ પાછી મોકલાશે.

શિવાજીને આ લૂંટમાંથી જે રકમ મળી તેના આંકડા જુદા જુદા પત્રોમાં એકસરખા નથી, પરંતુ એક કરોડ રૂપિયા મળ્યા હોવાનો અંદાજ છે. ઇંગ્લિશ કંપનીનો માલ પણ જો એમના હાથમાં આવ્યો હોત તો આ આંકડો બહુ જ મોટો હોત કારણ કે કંપનીની ફૅક્ટરીમાં અઢળક માલ હતો.

સૂરત ફરી વાર ૧૬૭૦ની ૩જી ઑક્ટોબરે શિવાજીનો ભોગ બન્યું. લૂંટમાં બહુ જ મત્તા મળી. પરંતુ કંપનીને સપ્ટેમ્બરની અધવચ્ચે જ સમાચાર મળી ગયા હતા કે એમણે ગુજરાતને મોગલો પાસેથી ઝુંટવી લેવા માટે મુંબઈ પાસે મોટું સૈન્ય તૈયાર કર્યું છે. આથી કંપનીએ સાચું અનુમાન કર્યું કે સૂરત પર ફરી વાર હુમલો કરશે. આ કારણે આ વખતે કંપની પહેલાં કરતાં પણ વધારે તૈયાર હતી અને વધારે મજબૂતીથી પોતાનો બચાવ કર્યો.

શિવાજીની છાપામાર લડાઈઓને કારણે કાયમ અનિશ્ચિતતાનું વાતાવરણ રહેતું. કંપની આનાથી થરથરતી હતી. શિવાજી પોતાના જીવનકાળમાં જ કથોપકથનનું પાત્ર બની ગયા હતા. સૂરતના હુમલા પછી ૧૬૬૪ની ૨૪મી જૂને ઑક્ઝિન્ડેને લખેલો એક પત્ર રસપ્રદ છેઃ

હુબ્બળીમાં લૂંટ

સૂરતમાં કંપની અને શિવાજી સામસામે આવી ગયાં હોવા છતાં શિવાજીના નિશાન પર કંપની નહોતી. ૧૬૭૩ના માર્ચમાં એમણે બીજાપુરનું સમૃદ્ધ શહેર હુબ્બળી લૂંટી લીધું અને અઢળક ધન મેળવ્યું આ વખતે એમણે વિદેશી કંપનીઓને પણ ન છોડી. જે કંઈ બાકી રહી ગયું તે બીજાપુરની ફોજે લૂંટ્યું. મુંબઈનો ગવર્નર ઑન્જિયર નુકસાનીના વળતર માટે સતત શિવાજી પર તકાજો કરતો રહ્યો પરંતુ, શિવાજીનો એક જ જવાબ હતો કે એમની ફોજે હુબ્બળીમાં અંગ્રેજોનું નુકસાન નથી કર્યું.

આમ શિવાજી અને કંપની વચ્ચેના સંબંધોમાં તડકીછાંયડી આવતી રહી. આમ તો પહેલી લૂંટ પછી ઔરંગઝેબે પણ કંપનીને અને સૂરતના વેપારીઓને કસ્ટમમાં રાહત આપી હતી, પરંતુ મુંબઈમાં શાંતિથી રહેવા માટે શિવાજી સાથે સંબંધો સારા રાખવાનું જરૂરી હતું.

શિવાજીનો રાજ્યાભિષેક અને કંપની સાથે સંધિ

કંપનીએ ૧૬૭૩માં જ શિવાજી સાથે સંધિ કરવાની ઑફર કરી હતી પણ શિવાજીએ એનો જવાબ નહોતો આપ્યો. ૧૬૭૪ના માર્ચમાં શિવાજીએ સંધિની વાતચીત આગળ વધારવાની મંજૂરી આપતાં હેનરી ઑક્ઝિન્ડેનને (જ્યૉર્જ ઑક્ઝિન્ડેનનું મૃત્યુ થઈ ગયું હતું).મોકલવામાં આવ્યો. શિવાજી એ વખતે રાયરીમાં હતા (રાયરીને ૧૬૫૬માં શિવાજીએ જીતી લીધું તે પછી એને રાયગઢ નામ આપ્યું અને ત્યાં પોતાની રાજધાની બનાવી). મે મહિનાની ૧૯મીએ ઑક્ઝિન્ડેન રાયરી પહોંચ્યો પણ શિવાજી રાજ્યાભિષેક માટેની તૈયારીઓમાં વ્યસ્ત હતા એટલે ૨૬મીએ એમને મળ્યા. તે પછી છઠ્ઠી જૂને રાજ્યાભિષેક થયો. ઑક્ઝિન્ડેને કંપની વતી એમને ત્રણ હજાર રૂપિયાનું ઝરઝવેરાત નજરાણા તરીકે ભેટ આપ્યું.

તે પછી સંધિ પ્રમાણે રાજપુરીની લૂંટમાં કંપનીની ફૅક્ટરીને થયેલા નુકસાનનું વળતર આપવા શિવાજી સંમત થયા. ૧૧મી જૂને સમજૂતીઓ પર સહીસિક્કા થયા. એના હેઠળ રાજાપુર, કલ્યાણ અને બીજી બે જગ્યાએ ફૅક્ટરીઓ બનાવાવાની કંપનીને છૂટ મળી. બન્નેના હકુમતોના સિક્કા બન્નેના પ્રદેશમાં ચલણ તરીકે સ્વીકાર્ય બન્યા.

શિવાજીનું મૃત્યુ

રાજ્યગાદી સંભાળ્યા પછી શિવાજીને સંધિવાની તકલીફ વધવા લાગી. એમના એક ઘૂંટણ પર સોજો ચડી આવ્યો, પરિણામે સખત તાવ આવ્યો અને ૧૬૮૦ની પાંચમી એપ્રિલે એમનું અવસાન થયું.

સંદર્ભઃ

(1) THE ENGLISH FACTORIES IN INDIA: 1661-1664 BY WILLIAM FOSTER, C.I.E.: PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF HIS MAJESTY’S SECRETARY OF STATE FOR INDIA IN COUNCIL. -OXFORD, AT THE CLARENDON PRESS. 1921 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(2) History of the Maharattas, James Grant Duff, Vol. I, Indian Reprint – Exchange Prints, Fort, Bombay, 1863. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

(3)THE ENGLISH FACTORIES IN INDIA: 1670-1677 (new Series) BY Charles Fawcett, IAS (Retired) , PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF HIS MAJESTY’S SECRETARY OF STATE FOR INDIA IN COUNCIL – OXFORD, AT THE CLARENDON PRESS. 1936 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


(4)ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.