India: Slavery and struggle for freedom : :Part 1: Slavery :: Chapter 10

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૧૦: મુંબઈમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની

પ્રકરણ ૬માં આપણે જોયું કે મિડલટન ૧૬૧૨માં સૂરત આવ્યો ત્યારે ત્યાં કંપનીની ફેક્ટરી પર મોગલ હાકેમે તાળાં મારી દીધાં હતાં. મિડલટન ત્યાંથી નીકળ્યો પણ રાતા સમુદ્રમાં એણે હિન્દુસ્તાની જહાજો લૂંટી લીધાં.તે પછી એ દાભોળ અને બીજાપુર ગયો. નજીકમાં ‘બોન બાઇયા’ (બોન એટલે ટાપુ)ની પોર્ચુગીઝ વસાહત પણ હતી. એ કોઈને આકર્ષે એવું સ્થાન તો નહોતું પણ આ ટાપુ ઇતિહાસમાં દાભોળ અને બીજાપુર કરતાં વધારે મહત્વનો બની ગયો. પોર્ચુગીઝો એને ‘બોમ્બાઇમ’ કહેતા. આ બોન બાઇયા ટાપુ એ જ આપણું જાણીતું ‘બૉમ્બે’!

૧૫૩૪થી ૧૬૬૧ સુધી સાત ટાપુઓનો સમૂહ, બોન બાઇયા, પોર્ચુગીઝોના હાથમાં હતો. ચૌદમી સદીથીએ એ ગુજરાતના મુસ્લિમ શાસકો પાસે ૧૫૩૪ સુધી રહ્યો. પરંતુ મોગલ બાદશાહ હુમાયુંનું જોર વધતું હોવાથી સુલતાન બહાદુર શાહે ડરના માર્યા વસાઈની સંધિ કરીને આ ટાપુસમૂહ અને વસાઈ પોર્ચુગીઝોને આપી દીધાં.  History_Bombay_Portuguese). પોર્ચુગીઝો ત્યાં ૧૬૬૧ સુધી રહ્યા.

૧૬૬૨માં ઇંગ્લૅંડના રાજા ચાર્લ્સ બીજાએ પોર્ટુગલની રાજકુમારી કૅથેરાઇન (કૅથેરાઇન ઑફ બ્રૅગાન્ઝા) સાથે લગ્ન કર્યાં ત્યારે પોર્ટુગલના રાજા જ્‍હોન ચોથાએ મુંબઈ (બોન બાઇયા) ટાપુ ચાર્લ્સને દાયજામાં આપી દીધો.

રાજામહારાજાઓના વિવાહ સંબંધોમાં રાજકારણ પણ હોય જ છે. ઇંગ્લૅંડ અને પોર્ટુગલ બન્ને રોમન કૅથોલિક દેશો હતા. આજે પણ મુંબઈમાં પોર્ચુગીઝોએ બનાવેલાં રોમન કૅથોલિક ચર્ચો જોવા મળે છે. હિંદુસ્તાનના તેજાના અને મસાલાઓ અને કાપડના વેપારમાં ઇંગ્લૅંડ, પોર્ટુગલ અને ડચ (નૉર્વેની) ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીઓ હતી. ડચ રોમન કૅથોલિક નહોતા એટલે ઇંગ્લૅંડ અને પોર્ટુગલે સંતલસ કરીને ડચ કંપનીને દૂર રાખવાની સમજૂતી પણ કરી. પોર્ટુગલે મુંબઈ સોંપ્યું ત્યારે ‘વ્હાઇટહૉલબોમ્બે સંધિ થઈ એમાં એક ગુપ્ત શરત એ પણ હતી કે બ્રિટન ભારતમાં પોર્ટુગલની વસાહતોનું પણ રક્ષણ કરશે.

આમ, ભારતમાં મુંબઈ સૌથી પહેલો બ્રિટિશ પ્રદેશ બન્યું. પરંતુ સંધિ પ્રમાણે જ્યારે રાજાના પ્રતિનિધિઓ મુંબઈનો કબજો લેવા ગયા ત્યારે માથાફોડ થઈ. પોર્ટુગલનો વાઇસરોય પણ એમની સાથે હોવા છતાં મુંબઈના પોર્ચુગીઝ ગવર્નરે ગોવામાં એના ઉપરી અધિકારીઓને પૂછ્યા વિના મુંબઈ સોંપવાની ના પાડી દીધી. બીજી બાજુ પોર્ચુગીઝ વાઇસરૉયે પણ સવાલ ઊભો કર્યો કે માત્ર મુંબઈ જ આપવાનું હતું કે સમુદ્ર પૂરીને બનાવેલી જમીન પણ? બ્રિટને પોર્ટુગલની વસાહતોનું રક્ષણ પણ કરવાનું હતું એટલે બ્રિટિશ સૈનિકો પણ રાખવાના હતા. કબજો લેવા જનારા સાથે ૪૦૦ સૈનિકો હતા. પણ મુંબઈનું કંઈ ઠેકાણું પડતું નહોતું એટલે એમણે સૂરત પાસે સુવાલી ગામે જહાજ લાંગર્યું, પણ મોગલોએ એમને ત્યાંથી ભગાડ્યા. ગોવાની પાસે અંજેદિવા નામના વેરાન ટાપુ પર એમણે ધામા નાખ્યા પણ ત્યાં સ્કર્વી ફેલાયો અને ૪૦૦માંથી માત્ર ૯૭ સૈનિકો જીવતા બચ્યા. આમ, ચાર્લ્સ બીજાને મુંબઈ મળ્યું તો ખરું પણ એને સાચવવું એ ઘરમાં સફેદ હાથી બાંધ્યા જેવું હતું. વીસેક માઇલના આ વિસ્તારમાં જમીન કરતાં પાણી વધારે હતું.

મુંબઈ લીલામમાં

૧૬૬૮માં ચાર્લ્સે મુંબઈથી પીછો છોડાવવાનું નક્કી કરતાં એની જાહેર ચડાખડી થઈ. બોલી બોલનારામાં કંઈક સધ્ધર અને ખરેખર રસ હોય તેવા લોકો તો ભાગ્યે જ હતા, પરંતુ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની આગળ આવી. મુંબઈ એને પટ્ટેથી મળ્યું. દર વર્ષે ૩૦મી સપ્ટેમ્બરે કંપનીએ રાજાની તિજોરીમાં ૧૦ પૌંડની કિંમતનું સોનું પટ્ટાના ભાડા તરીકે ચુકવવાનું હતું. આ કાયમી પટ્ટો હતો. હવે, કંપની ભવિષ્યના ‘બ્રિટિશ ઇંડિયા’ની આદિ કસ્ટોડિયન – સંરક્ષક – બની. બધી કાનૂની કાર્યવાહી કરનારા કંપનીના એક નોકર જેરલ્ડ ઑન્જિયરને મુંબઈનો સ્થાપક માનવામાં આવે છે. એ સૂરતની ફૅક્ટરીનો પ્રેસીડેન્ટ હતો અને એ દાવે મુંબઈનો ગવર્નર પણ બન્યો.

જો કે, આટલું કર્યા પછી પણ કંપનીને લાગતું હતું કે વેપાર કરવો અને એક પ્રદેશનો વહીવટ કરવો, એ બે એક વાત નહોતી. મુંબઈ લઈને માથાનો દુખાવો વહોરી લીધો હતો. સૂરતમાં તો ફૅક્ટરી હતી. ભરચક્ક ગોડાઉનો હતાં, શહેરના બગીચાઓમાં પિકનિક પણ કરી શકાતી. વેપાર માટે પણ મુંબઈ અનુકૂળ નહોતું. આબોહવા એવી ખરાબ કે ક્યારે માણસ બીમાર પડી જાય અને રામશરણ થઈ જાય તે જ નક્કી નહોતું. યુરોપિયનોની બચવાની શક્યતા બે-ત્રણ ચોમાસાથી વધારે નહોતી. કંપનીના ડૉક્ટર ફ્રાયરે કહ્યું કે કંપનીના માણસો પોર્ચુગીઝોએ જેલીફિશમાંથી બનાવેલો દારૂ પીને અને એમની ઊતરતી કક્ષાની સ્ત્રીઓની સંગત કરીને મરી જાય છે! એટલે ઇંગ્લૅંડથી સ્ત્રીઓ મોકલવાનું શરૂ થયું. એમને બે જોડી કપડાં અને મફત ખાવાપીવાનું અપાતું. જો કે એની બહુ જરૂર ન પડી કારણ કે ત્યાં રહેનારા એમને પરણી જવા લાગ્યા હતા!

મુંબઈનો વિકાસ

મુંબઈનો એક મોટો લાભ હતો. અહીં બ્રિટનના કબજામાં જમીન હતી, જ્યારે સૂરતની ફૅક્ટરીનું ભાડું ચુકવવું પડતું. સૂરતમાં તો મોગલો નારાજ ન થઈ જાય તેનું ધ્યાન રાખવું પડતું. એટલે બ્રિટનથી આવીને મુંબઈમાં વસતા લોકો અહીં ઘર બાંધવા લાગ્યા. ઘર સાથે નાળિયેરીની વાડીઓ પણ બની. આમ મને-કમને મુંબઈનો વિકાસ થવા લાગ્યો. ૧૬૬૮માં કંપનીએ કબજો સંભાળ્યો ત્યારે આ ટાપુની વસ્તી દસેક હજારની હતી. એમાં મુખ્યત્વે તો માછીમારી પર ગુજરાન ચલાવનારા કોળીઓ હતા (આજે પણ છે). પરંતુ ૧૬૮૮માં, એટલે કે વીસ જ વર્ષમાં, વસ્તી વધીને સાઠ હજાર પર પહોંચી ગઈ અને એમાં અંગ્રેજોની મોટી સંખ્યા હતી.

જેરલ્ડ ઑન્જિયર ૧૬૬૯થી ૧૬૭૭ સુધી સૂરતનો પ્રેસીડન્ટ અને મુંબઈનો ગવર્નર રહ્યો. તે પછી મુંબઈ સૂરતની ફૅક્ટરીના પ્રેસીડન્ટ જ્‍હૉન ચાઇલ્ડને અધીન હતું. ચાઇલ્ડ મુંબઈમાં કંપનીનો ગવર્નર પણ હતો.એણે મુંબઈમાં નાગરિક સરકાર જેવી વ્યવસ્થા પણ કરી. સૌ પહેલાં તો એણે મૅજિસ્ટ્રેટ કોર્ટો પર પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપ્યું અને એમના ઉપર એક ‘સુપ્રીમ કોર્ટ’ બનાવી અને પહેલી વાર ભારતમાં જ્યૂરી પદ્ધતિ અમલમાં આવી. ચાઇલ્ડે સુપ્રીમ કોર્ટના જજને આદેશ આપ્યો એ પોતાના પદનું ગૌરવ જાળવી રાખે અને પક્ષપાત ન કરે; તેમ જ લેભાગુ વકીલોને દૂર રાખે. આ સાથે ન્યાયતંત્ર અને વહીવટીતંત્ર, બન્ને પાંખોને અલગ પાડવાનું જરૂરી બની ગયું. મોગલો હસ્તકના પ્રદેશો કરતાં આ સાવ જુદું હતું.

મુખ્ય સંદર્ભઃ

1. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom :: Part 1: Slavery :: Chapter – 9

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૯ : કંપની ફડચામાં અને નવી કંપનીની રચના

રાજાની સંડોવણી સાથે ચાંચિયાગીરી!

પોર્ટુગલ સાથેની સમજૂતીથી લાભ તો થયો જ હતો અને મૅથવૉલ્ડનો વિશ્વાસ સાચો પડે એમ લાગતું હતું. ૧૬૩૬ના ઍપ્રિલ મહિનાની છઠ્ઠી તારીખે મૅથવૉલ્ડ સુવાલી ગયો ત્યાં પાંચસો ટનનું જહાજ ફારસ, સિંધ અને મચિલીપટનમથી ગળી અને કાપડ ભરીને લંડન જવા રવાના થવાની તૈયારીમાં હતું. એ પાછો સૂરત આવ્યો ત્યારે ઊડતી ખબર મળી કે એક અંગ્રેજ જહાજે સૂરતના ‘તૌફિકી’ અને દીવના ‘મહેમૂદી’ જહાજોમાં ભરેલો ૧૦,૦૦૦ પૌંડનો માલ લૂંટી લીધો હતો. ઘટના તો આગલા વર્ષના સપ્ટેમ્બરમાં બની હતી પણ સૂરત સુધી ખબર પહોંચતાં છ મહિના લાગી ગયા હતા. મૅથવૉલ્ડને ખાતરી હતી કે કોઈ અંગ્રેજ જહાજ આવું કરે જ નહીં; કોઈ ડચ જહાજે અથવા ફ્રાન્સના કોઈ ખાનગી ચાંચિયાએ આ કામ કર્યું હશે. એટલે એ જાતે જ હાકેમ પાસે ગયો. એણે મેથવૉલ્ડને કેદમાં નાખવામાં આવ્યો પણ એ અંગ્રેજી જહાજનું કામ હશે એમ માનવા તૈયાર નહોતો. પરંતુ તૌફિકીનો કપ્તાન નૂર મહંમદ હાજર થયો અને એણે જુબાની આપી કે લૂંટ કરનારા અંગ્રેજ હતા. એણે કોઈ સોલોમન નામના માણસનું નામ આપ્યું તોય મૅથવૉલ્ડ માનવા તૈયાર નહોતો. અંતે નૂર મહંમદે ચાંચિયાએ આપેલો પત્ર એને દેખાડ્યો: ચાંચિયાએ લખ્યું હતું કે અમે આ જહાજ લૂંટ્યું છે એટલે હવે બીજા કોઈ એને કનડે નહીં! (સંદર્ભ, પૃષ્ઠ ૨૩૬૨૩૯).

આ ચાંચિયાગીરી તો ઇંગ્લૅંડના રાજા ચાર્લ્સ પહેલાની મહેરબાનીથી જ થઈ હતી! હિંદુસ્તાની જહાજોને લૂંટનારાં બ્રિટિશ જહાજ ‘રીબક’ ને ‘સમરીતાન’ રાજા ચાર્લ્સ પહેલાની પરવાનગીથી જ આવ્યાં હતાં. જો કે વેપાર પર ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો ઇજારો હતો એટલે બીજો કોઈ વેપાર ન કરી શકે એટલે ચાર્લ્સે આ જહાજોના માલિક એક આગળપડતા વેપારી વિલિયમ કોર્ટીનને દુનિયામાંથી માલસામાન લાવવાની છૂટ આપી, પણ વેપારની તો વાત જ નહીં. આનો ચોખ્ખો અર્થ એ જ થયો કે એમને ચાંચિયાગીરીની છૂટ હતી! એટલે જ એના કપ્તાને બેફિકર થઈને તૌફિકીના નાખુદાને પત્ર આપ્યો હતો! મૅથવૉલ્ડ આઠ અઠવાડિયાં કારાવાસમાં રહ્યો તે દરમિયાન કોર્ટીન ચાંચિયાગીરી માટે બીજું મોટું જહાજ મોકલવાની તૈયારી કરતો હતો!

અધૂરામાં પૂરું, કંપનીના વેપાર અંગે પણ ચણભણ શરૂ થઈ ગઈ હતી. કંપની લંડનમાં બનેલો માલ તો વેચી શકતી નહોતી, માત્ર વિલાસી માલસામાનની આયાત કરતી હતી. એ દેશનું બધું ધન હિંદુસ્તાન અને બીજા એશિયાઈ દેશોમાં વેડફી નાખે છે, એવી છાપ હતી. હિંદુસ્તાનનું કાપડ બ્રિટનમાં આવે તેની ખરાબ અસર તો દેશના ધંધારોજગાર પર પડતી જ હતી. થોમસ રો હજી પાછો જ ગયો હતો. એના રિપોર્ટ પણ કંપનીના સૂરતના વેપારની વિરુદ્ધ જતા હતા.

ગોવામાં લંડન અને પોર્ટુગલ વચ્ચે સમજૂતી થઈ એ જાણીને મોગલ બાદશાહ તો રાજી થયો જ, પણ ચાર્લ્સ પહેલો વધારે રાજી થયો. એના આશીર્વાદથી હવે કોર્ટીને કંપનીને અપાયેલા પરવાનાની તદ્દન અવગણના કરીને ૧૯૩૬માં એક અનુભવી સાગરખેડૂ વેપારી પીટર વેડલને જહાજો સાથે મોકલ્યો. કંપનીએ આની સામે સખત વાંધો લીધો અને બીજાં વીસ વર્ષ વાંધો લેતી રહી! કોર્ટીન સાથેના કરારમાં કારણ એ અપાયું કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ હિંદુસ્તાનમાં પાકી કિલ્લેબંધી કરીને પોતાની ફૅક્ટરીઓ નથી બનાવી; આથી ઇંગ્લૅન્ડના માણસોની સલામતી નથી રહેતી. આમ કંપનીએ લાઇસન્સનો ભંગ કર્યો છે અને પોતાનો ઈજારો ખોઈ દીધો છે વેડલની હરીફાઇ જોરદાર હતી પણ કંપનીનાં સદ્‌ભાગ્યે વેડલનાં બધાં જહાજો તોફાનમાં સપડાઈને ડૂબી ગયાં.

ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું લીલામ

કોર્ટીને જો કે, મલબાર કાંઠેથી મરી મોકલવામાં ઠીક કામ કર્યું પણ તેય ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની સૂરતની ફૅક્ટરીની મદદ લઈને જ થઈ શક્યું. એ જ રીતે, હુગલીને કિનારે પણ વેપાર વધવાના અણસાર હતા. આથી બન્ને જૂથોએ ભારતમાં જ રહીને સાથે મળીને કામ કરવા માટે સહિયારી કંપની બનાવી.

આ બાજુ ઇંગ્લૅન્ડમાં રાજાના તરફદારો અને પાર્લમેન્ટવાદીઓ વચ્ચે ગૃહ યુદ્ધ છેડાઈ પડ્યું. ચાર્લ્સ પહેલાનો શિરચ્છેદ થયો અને ક્રોમવેલે સત્તા સંભાળી લીધી. કંપનીમાં બન્ને પક્ષના માણસો હતા. એકંદરે વેપારને નામે મોટું મીંડું હતું ત્યાં આ નવી આફત આવી પડી હતી.

આથી કંપનીએ નફો દેખાડવા હિંદુસ્તાનમાં જ રહીને આંતરિક બજારમાં માલની લે-વેચ શરૂ કરી. આમ પહેલી વાર કંપની દેશના આંતરિક વેપારમાં આવી. હજી માલ લંડન જતો હતો પણ હવે લંડનના કોઈ માણસને નહીં પણ કોઈ રઝળતો ભટકતો અંગ્રેજ હિંદુસ્તાનમાં જ મળે તેને નોકરીએ લઈ લેવાનું વલણ વધ્યું કારણ કે હવે એમના માટે સવાલ વેપારનો નહોતો પણ કોઈ રીતે હિંદુસ્તાનમાં પોતાની હાજરી ટકાવી રાખવાનો હતો!

લંડનમાં કંપની તૂટવાને આરે હતી. એના નોકરોના પગારોમાં કાપ મુકાયો, ધનના અભાવે જહાજો બાંધવાનું બંધ કરીને ભાડે રાખવાનું શરૂ થયું. હજી વેપાર ચાલતો હતો પણ એ વ્યક્તિગત હતો. કંપનીની કોઈ પરવા નહોતું કરતું.

છેવટે ૧૬૫૭ની ૧૪મી જાન્યુઆરીએ કંપનીએ દેવાળું ફૂંક્યું. માત્ર ૧૪૦૦૦ પૌંડમાં કંપની વેચી નાખવાની જાહેરાત કરી દેવાઈ. લીલામના નિયમ મુજબ એક ઇંચની મીણબત્તી આખી બળી જાય ત્યારે જે છેલ્લી બોલી બોલાય તે ભાવ મળે. પણ બોલી જ ન આવી! આમ પણ લીલામ તો સરકારનું નાક દબાવવા માટે હતું એમ સૌ માનતા જ હતા. ખરેખર. કંપનીમાં નવું ચેતન રેડાયું અને છઠ્ઠી ફેબ્રુઆરીએ કંપનીએ જૉઇંટ સ્ટૉક કંપની તરીકે ફરીથી કામ કરવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯મી ઑક્ટોબર ૧૬૫૭ના રોજ નવી કંપની અસ્તિત્વમાં આવી. થોડા જ વખતમાં ૭,૮૬,૦૦૦ પૌંડની મૂડી એકઠી થઈ ગઈ અને માત્ર છ મહિનામાં ૧૩ જહાજો વેપાર માટે નીકળ્યાં પુલાઉ રુન અને સેન્ટ હેલેના ટાપુ ફરી કંપનીના હાથમાં આવ્યા, પરંતુ કંપનીને ખરો રસ તો હવે આ ટાપુઓમાં નહીં પણ સૂરત અને મુંબઈમાં અડ્ડો જમાવવામાં હતો!

આ નવી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ જ ભારત પર રાજકીય અંકુશ જમાવીને ૧૮૫૮ સુધી રાજ કર્યું. પરંતુ ૧૮૫૮ તો હજી બસ્સો વર્ષ દૂર છે!

મુખ્ય સંદર્ભઃ

1. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. The English Factories in India – 1634-1636 by Wiliam Foster, Oxford, 1911(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


 

India: Slavery and struggle for freedom :: Part – 1: Slavery ::Chapter – 8

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૮: દુકાળનાં વર્ષો

૧૬૨૦માં કંપનીનો વેપાર ધમધોકાર ચાલી નીકળ્યો હતો. સૂરત એનું મુખ્ય કેન્દ્દ્ર હતું. સૂરતની ફૅક્ટરીના મુખ્ય અધિકારીને ‘પ્રેસિડન્ટ’નું પદ અપાયું હતું અને સૂરત પ્રેસીડન્સી હેઠળ મલબારથી માંડીને રાતા સમુદ્રનાં બધાં વેપારી કેન્દ્રોને મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. એક પ્રેસીડન્ટ હેઠળ બસ્સો ફૅક્ટર હતા. ૧૬૨૦ સુધીમાં કંપનીએ ૩૦-૪૦ જહાજ મેળવી લીધાં હતાં, લંડનમાં એના પ્રમુખના ઘરમાંથી એનું કામકાજ ચાલતું હતું તેની જગ્યાએ નવી જગ્યા ખરીદી લીધી હતી. જો કે હજી એનું કામકાજ દરેક ખેપ માટે અલગથી શેરો વેચીને ચાલતું હતું પણ એમાં ભારે વધારો થયો હતો. ૧૬૧૩માં કંપની ૪,૧૮,૦૦૦ પૌંડ એકઠા કરી શકી હતી, તો ૧૬૧૭માં એ ૧૬ લાખ પૌંડના શેરો વેચી શકી હતી. લંડનની ઑફિસમાં કંપનીના સ્ટાફમાં પણ હવે પાંચને બદલે અઢાર માણસો કામ કરતા હતા!

જહાંગીરનું મૃત્યુ અને શાહજહાં ગાદીનશીન

૧૬૨૭ની ૨૮મી ઑક્ટોબરે શહેનશાહ જહાંગીરનું ૫૮ વર્ષની ઉંમરે મૃત્યુ થઈ ગયું. શાહજાદા શહરયારને સૌ ‘નકામા’ તરીકે ઓળખતા હતા અને શાહજાદા ખુર્રમ (પછી શાહજહાં) પર સૌની નજર હતી. પણ એ ગુજરાતમાં હતો. એ પહોંચે તે પહેલાં જહાંગીરની એક બેગમ નૂર મહલ સત્તા કબજે કરી લેવા માગતી હતી. ખુર્રમના ત્રણ પુત્રો, દારા, શૂજા અને ઔરંગઝેબ પણ એની પાસે હતા. જહાંગીરના ત્રણ ખાસ માણસોએ શહેરમાં અંધાધૂંધી ન ફેલાય તે માટે જહાંગીરના બીજા એક પુત્ર ખુશરોના પુત્ર બુલાકીને વચગાળા માટે સત્તા સોંપી. નૂર મહલની શાહી મહેલમાંથી હકાલપટ્ટી કરી અને ખુર્રમના ત્રણ પુત્રોને સંભાળી લીધા. ૧૬૨૮ની ૬ઠ્ઠી ફેબ્રુઆરીએ ખુર્રમ શાહજહાં નામ ધારણ કરીને ગાદીએ બેઠો.

૧૬૩૦નો ભયંકર દુકાળ

શાહજહાંનાં પહેલાં બે વર્ષમાં જુદા જુદા પ્રદેશો કબજે કરવાનું અને રાજ્યના વિદ્રોહીઓને દબાવવાનું ચાલુ રહ્યું. પણ ૧૬૨૯માં વરસાદ ન પડ્યો. ૧૬૩૦નું વર્ષ પણ કોરું રહ્યું. ગુજરાત ને દખ્ખણ ગોઝારા દુકાળમાં સપડાયાં. લોકો ભૂખથી ટળવળતાં હતાં પણ અનાજનો એક દાણો પણ નહોતો. ‘બાદશાહ નામા’નો લેખક અબ્દુલ હમીદ લાહોરી કહે છે કે લોકો રોટી માટે જાન લેવા કે દેવા તૈયાર હતા. (“જાને બા નાને– એટલે કે જાનના બદલામાં નાન). સ્થિતિ એટલી વણસી કે માણસ બીજાને મારીને એનું માંસ ખાવા લાગ્યો. બાળક હોય તો એને જોઈને માણસને પ્રેમ ન જાગતો પણ એના માંસ માટે લાલસા જાગતી. જ્યાં હરિયાળાં ખેતરો ઝૂમતાં હતાં ત્યાં ધૂળની ડમરીઓ ઊડતી હતી. બાદશાહે બુરહાનપુર, અમદાવાદ, સૂરત અને ઘણી જગ્યાએ લંગરો શરૂ કર્યાં. દુકાળની સૌથી ખરાબ અસર અમદાવાદમાં દેખાતી હતી. સલ્તનતે ૮૦ કરોડ રૂપિયા, એટલે કે બધી મહેસૂલી આવકમાંથી ૧૧મો ભાગ રાહત માટે ખર્ચ્યો. (સંદર્ભ૨ પૃષ્ઠ ૨૬૨૭).

તાજ મહેલ

આ દુકાળની આફત વચ્ચે શાહજહાંની આલિયા બેગમ (પટરાણી) મુમતાજ મહેલ (અર્ઝમંદ બાનુ બેગમ)નું ૧૪મા સંતાનને જન્મ આપતાં મૃત્યુ થયું. એણે બાદશાહને આઠ પુત્રો અને છ પુત્રીઓ આપી, તેમાં ત્રીજું સંતાન અને સૌથી મોટો પુત્ર દારા શિકોહ. ચોથો મહંમદ શુજા, છઠ્ઠો ઔરંગઝેબ અને દસમો મુરાદ બખ્શ હતો. બાદશાહને એ વહાલી હતી. (સંદર્ભ, પૃષ્ઠ ૨૯). શાહજાહાંને લાગ્યું કે આ દુકાળ અપશુકનિયાળ હતો અને એ જ કારણે એની બેગમનું મૃત્યુ થયું.એની યાદમાં એણે તાજમહેલ બનાવવાની શરૂઆત કરી અને લોકોની હાલત એ હતી કે કોઈ એમને પેટ ભરીને ખાવાનું આપે તો તાજ મહેલ તો શું જે માગો તે આપવા તૈયાર હતા!

આ બધાં કારણોની અસર કંપનીના વેપાર પર પણ પડી. ૧૬૧૧થી ૧૬૨૦ દરમિયાન કંપનીએ ૫૫ જહાજો મોકલ્યાં પણ તે પછીના દસકામાં ૧૬૩૦ સુધી ૪૬ અને તે પછી ૩૫ જહાજો મોકલી શકાયાં. નફો પણ પહેલા દાયકામાં ૧૫૫ ટકા હતો તે ઘટીને ૮૭ ટકા પર આવી ગયો. ૧૬૪૦ પછી માત્ર ૨૦ જહાજ આવ્યાં અને નફો ઘટીને ૧૨ ટકા જ રહ્યો. લંડનમાં કંપનીની અંદર ઘમસાણ પણ ચાલ્યું.

સૂરતમાં કંપનીના પ્રેસીડેન્ટ રાસ્ટેલ માટે પણ આ કપરો સમય હતો. એણે પારસ અને બીજાં સ્થળોએથી અનાજ, ચોખા વગેરે મંગાવવાનું શરૂ કર્યું.

નવેમ્બરમાં એક ફૅક્ટર પીટર મંડી સૂરતથી બુરહાનપુર જવા નીકળ્યો. એણે લખ્યું કે એક ગામની હાલત જોઈને આગળ વધો અને બીજે ગામ પહોંચો તો ત્યાં વધારે ખરાબ હાલત જોવા મળે. આખા રસ્તે સડતી લાશોની ગંધ ફેલાયેલી હતી. એ દોઢસો વણકરો અને કસબીઓને લઈને નીકળ્યો હતો પણ રસ્તામાં ગામો ખાલી થતાં હતાં અને જેટલા વણકર મળ્યા તે જોડાઈ જતા. આખી વણઝાર બુરહાનપુર પહોંચી ત્યારે પેટનો ખાડો પૂરવાની આશાએ સંખ્યા ૧૭૦૦ પર પહોંચી હતી. સૂરત પાસેના સુવાલીમાં અઢીસોથી વધારે કુટુંબો હતાં તેમાંથી માત્ર દસ-બાર મરવા વાંકે જીવતાં હતાં.

સૂરતમાંથી દરરોજ ૧૫ ગાંસડી કાપડ મળતું તેને બદલે મહિનામાં ૩ ગાંસડી રહી ગયું અમદાવાદ મહિને ૩૦૦૦ ગાંસડી ગળી આપતું તે ઘટીને માત્ર ૩૦૦ ગાંસડી જ રહ્યું. એકલા સૂરતમાં ૩૦ હજાર મોત થયાં. કંપનીની ફૅક્ટરીમાં ૨૧માંથી ૧૪ ફૅક્ટર મોત ભેગા થઈ ગયા હતા અને ખુદ પ્રેસીડેન્ટ રાસ્ટેલ પણ એમાં જ મરાયો. પીટર મંડી ૧૬૩૩માં સૂરત પાછો આવ્યો ત્યારે એણે લખ્યું કે સૂરતને બેઠા થતાં વીસ વર્ષ લાગી જશે.

સૂરતનો પડતીનો લાભ કંપનીની કોરોમંડલ અને મલબારને કાંઠે આવેલી ફૅક્ટરીઓને મળ્યો અને એમણે પહેલી વાર બંગાળમાં પ્રવેશ કર્યો. સિંધના લાહિરીબંદરમાં પણ એક ફૅક્ટરી શરૂ થઈ ગઈ. આ બાજુ રાસ્ટેલના મૃત્યુ પછી મૅથવૉલ્ડ સૂરતના પ્રેસીડેન્ટ તરીકે આવ્યો. પરંતુ સ્થિતિ એવી હતી કે સૂરતની ફૅક્ટરીને અધીન ચાલતી ભરૂચ, વડોદરા, ખંભાત અને અમદાવાદની ફૅક્ટરીઓ બંધ કરવી પડી. આ સંયોગોમાં કંપનીએ પોર્ટુગલની કંપની સાથે સમજૂતી કરવામાં શાણપણ માન્યું. ૧૬૩૫માં બન્ને વચ્ચે ગોવામાં કરાર થયા ત્યારે તો સ્થિતિ બહુ સુધરવા લાગી હતી. ૩૦ વર્ષ પછી લંડનની કંપનીના એજન્ટો સૂરતમાં પોર્ચુગીઝોના ડર વિના વેપાર કરી શક્યા.

૦-૦-૦

મુખ્ય સંદર્ભઃ

1. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. BADSHAH-NAMA OF ABDU-L HAMID LAHORI “SHAH JAHAN” The original of this book is in the Cornell University Library. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


 

India: Slavery and struggle for freedom :: Part – 1: Slavery :: Chapter – 7

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૭: થોમસ રો

૧૬૧૫માં રાજા જેમ્સે સર થોમસ રોને રાજદૂત તરીકે કંપનીને ખર્ચે મોકલ્યો. રોને વેપાર સાથે કંઈ સંબંધ નહોતો. એ ડિપ્લોમૅટ હતો, પાર્લમેન્ટનો પણ સભ્ય હતો. એ પોતાની યોગ્યતા વિશે બહુ સજાગ હતો. કંપનીએ એનો વાર્ષિક પગાર ૬૦૦ પૌંડ નક્કી કર્યો હતો. રોએ આ નીમણૂક સ્વીકારી તેનું કારણ એ હતું કે એ નાણાકીય ભીડમાં હતો અને ખાનગી રીતે એણે લગ્ન પણ કરી લીધાં હતાં. આ મુત્સદીગીરીનું કામ મળ્યું તે એના માટે એ ઈશ્વરકૃપા જેવું હતું. વળી રાજપુરુષ તરીકે કંઈક કરી દેખાડવાની એની મહેચ્છા પણ હતી. કંપની એના માણસોના ખાધાખોરાકીનો ખર્ચ પણ ભોગવવા તૈયાર હતી પણ શરત એક જ હતી કે એ પોતાનો વેપાર નહીં કરે અને કંપનીના વેપારમાં ફૅક્ટરોના કામકાજમાં માથું નહીં મારે. એ તૈયાર થઈ ગયો. એને વેપારમાં રસ પણ નહોતો અને પોતાને વિચક્ષણ રાજપુરુષ જ માનતો હતો.

હૉકિન્સ સાથે છેલ્લે જે વ્યવહાર થયો તે પછી મુકર્રબ ખાનને તો બદલી નાખ્યો હતો અને સૂરત હવે શાહજાદા ખુર્રમના વહીવટમાં હતું. એ બાદશાહને વહાલો હતો અને જહાંગીરના ઉત્તરાધિકારી તરીકે એ જ શાહજહાં નામ ધારણ કરીને ગાદીએ બેઠો.

હૉકિન્સ પછી જેટલા અંગ્રેજ પ્રતિનિધિઓ આવ્યા એમણે પોતાને રાજાના પ્રતિનિધિ ગણાવ્યા હતા અને પોતાનું માન જાળવ્યું નહોતું. એમાં એક ઍડવર્ડને તો મારીને કાઢી મૂક્યો હતો આમ બદલાયેલા સંયોગોમાં, મહત્ત્વાકાંક્ષાઓથી ભરેલો ૩૪ વર્ષનો યુવાન સર થોમસ રો જ્યારે સૂરતને કાંઠે ઊતર્યો ત્યારે મોગલ હાકેમને મન તો એ કશી વિસાતમાં નહોતો. રો મળવા ગયો ત્યારે હાકેમ બેઠો જ રહ્યો અને એને કસ્ટમની તપાસ, એની અંગતપાસ માટે કહ્યું. ત્યારે રો પોતાના બીજા કર્મચારીઓ સાથે તરત જહાજમાં જ પાછો પહોંચી જવા તૈયાર થઈ ગયો.

(એ વખતની અંગ્રેજી ભાષા વાંચવા માટે કેટલીક બાબતો જાણવી જરૂરી છે. જ્યાં શબ્દની વચ્ચે u જોવા મળે તેને v માનવો પણ જે શબ્દ u થી શરૂ થતો હશે ત્યાં u ને બદલે v હશે. બીજા શબ્દોના સ્પેલિંગ જુદા હશે પણ એ જ પ્રકારે ઉચ્ચાર કરવાથી આજે એ કેમ લખાય છે તે સમજી શકાશે).

એણે પાછળથી લખ્યું કે “હિન્દુસ્તાનીઓ મારી કદર કરવાનું જાણતા નથી (not sufficiently understand the rights belonging to my qualitye) અને મારા રાજાનું અપમાન કર્યું છે.”

થોમસ રોને પોતાના માટે બહુ ઘમંડ હતો. કંપની આમ તો ‘પોતાના જેવા’ માણસોને મોકલતી હતી પણ રો ‘એમનાથી’ જુદો હતો. એ વેપારીઓ કે એવા બીજા વર્ગના લોકોને કંઈ સમજતો નહોતો. હિંદુસ્તાનને પણ એ નીચી નજરે જોતો હતો.

એ પોતે જો કે જહાંગીરે આપેલા સન્માનથી બહુ પ્રભાવિત થયો હતો. એણે રાજદૂત તરીકે પોતાના અધિકારપત્રો રજૂ કર્યા ત્યારે જહાંગીરે એના પ્રત્યે અંગત ભાવ દેખાડ્યો. એના જ શબ્દોમાં વાંચીએઃ

અહીં એ કહે છે કે બાદશાહે તુર્કી, ફારસ કે બીજા કોઈ દેશના રાજદૂતને ન આપ્યું હોય એટલું એને માન આપ્યું. જહાંગીરે એની તબીયતના સમાચાર પણ પૂછ્યા અને પોતાનો Phisition (Physician) પણ મોકલવાની તૈયારી દેખાડી. બીજી જગ્યાએ પણ એ લખે છે કે જહાંગીરે એને જોતાંવેંત જ બોલાવી લીધો અને કહ્યું કે એણે નજીક આવવા માટે પરવાનગી લેવાની જરૂર નથી! (સંદર્ભ ૨- પૃષ્ઠ ૧૧૫).

એ જ નોંધમાં એ આગળ કહે છે કે, એ જહાંગીરને મળવા આવ્યો તે પહેલાં Amadauas/Amdavaz (અમદાવાદ)માં એણે કેટલાક અંગ્રેજોને કેદ પકડાયેલા જોયા હતા. એ બાદશાહ પાસે ફરિયાદ કરે છે. બાદશાહ ઘટતું કરવાની ખાતરી આપે છે.

સૂરત શહેરની બાંધણીથી એ પ્રભાવિત છેઃ

૧૭મી જાન્યુઆરી ૧૬૧૫ના લૉર્ડ કેરી (Lord Carew) પરના પત્રમાં એની તુમાખી દેખાઈ આવે છે.એને લંડન પાછા જવું છે. એ લખે છે કે

હિંદુસ્તાન મેં જોયેલાં સ્થાનોમાં સૌથી વધારે નિર્જીવ અને અધમાધમ સ્થાન છે, જેના વિશે બોલતાં પણ મને કંટાળો આવે છે.” જો કે, ખરેખર છોડવાનું આવ્યું ત્યારે એણે કંપનીને લખ્યું કે “મારી qualityeને કારણે કાં તો તમારા દુશ્મનો પેદાથાય છે અથવા તમને વેઠવું પડે છે. તમારું કામ તો વરસના એક હજાર રૂપિયામાં કોઈ વકીલ રાખશો તે દસ રાજદૂતો વધારે સારી પેઠે કરી લેશે.”

મોગલ સત્તાના અધિકારીઓ માટે એનો અભિપ્રાય હતો કે જે લોકો નમતું જોખે એમના પર ફતેહ કરે પણ એમની સામે થાઓ તો નરમ ઘેંસ જેવા બની જાય. આવાં ઉચ્ચારણોમાંથી ભવિષ્યમાં અંગ્રેજી શાસકો કેવા ઉદ્દંડ અને ઘમંડી હોઈ શકે તેનો પહેલો અણસાર મળે છે.

પરંતુ એના ઘમંડના છાંટા માત્ર ભારતને જ નથી ઊડ્યા. એ અંગ્રેજી વેપારીઓ, એજન્ટો અને જહાજોના કાફલાના માણસોને પણ તુચ્છકારથી જોતો હતો. એ જ્યારે જહાંગીરને મળ્યો ત્યારે હિંદુસ્તાનમાં કામ કરતા કંપનીના માણસોની ઢગલાબંધ ફરિયાદો લઈને ગયો. પરંતુ એને એમાં ફૅક્ટરોનો વાંક દેખાતો હતો.

એણે જે વેપાર કરારનો દસ્તાવેજ જહાંગીર સમક્ષ રજૂ કર્યો તે માત્ર ઇંગ્લૅંડના પક્ષમાં એકતરફી હતો. જહાંગીર એની રીતભાતથી પ્રભાવિત થયો પણ એણે કરાર કરવા અંગે જરાયે ગંભીરતા ન દેખાડી.

થોમસ રો ત્રણ વર્ષ જહાંગીરના દરબારમાં રહ્યો પણ હૉકિન્સ વગેરે એના પહેલાં આવી ગયેલા કંપનીના કહેવાતા દૂતો જહાંગીરના મિત્ર અને અંગત વિશ્વાસુ બની ગયા હતા એવું એણે કંઈ ન કર્યું. એણે બાદશાહથી અંતર રાખ્યું અને એની કારકિર્દીનાં ત્રણ વર્ષ દરમિયાન એ રાજદુત તરીકે જ વર્તન કરતો રહ્યો. પરંતુ વેપારની વાત હોય તો જહાંગીરે એને જરાયે કોઠું ન આપ્યું. એ ખાલી હાથે જ પાછો ફર્યો.

રાજદૂત મોકલવાનો નિર્ણય સફળ ન રહ્યો, અને તે એટલે સુધી કે થોમસ રો પાછો ગયો તે પછી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ કે રાજાએ, અથવા બીજી બાજુ મોગલ બાદશાહે પણ બીજા રાજદૂત માટે પેરવી ન કરી.

એની કારકિર્દીને મૂલવવી હોય તો આ પૂરતું છે.

 

મુખ્ય સંદર્ભઃ

1. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
2. The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mogul 1615-1619 as narrated in his journal and correspondence. Edited from contemporary Records by William Foster. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


 

India: Slavery and struggle for freedom :: Part 1:: Slavery :: Chapter 6

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૬: થોમસ રોના આગમન પહેલાં

મિડલટન ૧૬૧૨ની શરૂઆતમાં સૂરત પહોંચ્યો ત્યારે એને ખબર નહોતી કે ત્યાં કંપનીનો કોઈ એજન્ટ નહોતો અને ફૅક્ટરી પણ બંધ થઈ ગઈ હતી. મકર્રબ ખાને એને બંદરેથી જ પાછો કાઢ્યો. લંડનમાં કંપનીને મિડલટનના શા હાલ થયા તે ખબર જ નહોતી! એટલે એણે ફરી પછી છ મહિને સપ્ટેમ્બરમાં થોમસ બેસ્ટને મોકલ્યો. કંપની પહેલાં તો સારા વેપારીને કપ્તાન બનાવીને મોકલતી કે જેથી એ ત્યાં જઈને વેપાર જમાવે. પણ સૂરત સુધી પહોંચવામાં બહુ મુશ્કેલીઓ પડતી હતી એટલે સારા નાવિકને કપ્તાન બનાવવાનો વિચાર કર્યો. પરંતુ એ વેપારમાં કંઈ જાણતો ન હોય! એટલે કંપનીએ રસ્તો કાઢ્યો. સારા સાગરખેડૂ અને સારા વેપારી પર એક ‘જનરલ’ નીમ્યો, જે બહુ સારો વેપારી કે નાવિક ન હોય તોય સારો નેતા હોય. થોમસ બેસ્ટ એમની નજરે આવો માણસ હતો.

૧૬૧૨ની સાતમી સપ્ટેમ્બરે બેસ્ટ તાપી નદીના મુખપ્રદેશમાં પહોંચ્યો.

(Voyage… પૃષ્ઠ૧૦૫)

અહીં એને મિડલટનનું શું થયું તે ખબર પડી. મુકર્રબ ખાને કંપનીના ફૅક્ટરોને પણ હાંકી કાઢ્યા હતા.

આ બાજુ મિડલટને રાતા સમુદ્રમાં મોગલોનાં જહાજો પર હુમલા કરીને બદલો લઈ લીધો હતો. બેસ્ટ માટે આ નવી મુસીબત હતી. હવે મોગલો સાથે વાત કરવાનું એને વધારે મુશ્કેલીભર્યું લાગ્યું. એ તો પાછો બેન્ટમ ટાપુ પર જવા માગતો હતો પણ એ સુરતના કાંઠે લાંગરે તેના બે દિવસ પહેલાં પાંચમી તારીખે કંપનીનો એક જાદુ ( voyage…માં Jadoa નામ છે) નામનો એક ફૅક્ટર અને એના સાથીઓ એને મળી ચૂક્યા હતા અને ખાતરી આપી હતી કે કંપની વેપાર કરી શકશે. એટલે બેસ્ટ રોકાયો અને અંતે બે દિવસ પછી સૂરત પહોંચ્યો. જાદુએ મુકર્રબ ખાનને મનાવી લીધો. મુકર્રબ ખાન તો લાંચિયો હતો જ. આમ બેસ્ટને વેપાર માટે હંગામી શાહી ‘ફરમાન’ મળી ગયું. ખાને ખાતરી પણ આપી કે જહાંગીર બાદશાહ પણ ચાળીસ દિવસમાં એના પર મંજૂરીની મહોર મારી દેશે. ખાને બેસ્ટને કહ્યું કે કંપની બાદશાહના દરબારમાં પોતાનો દૂત મોકલે અને મંજૂરી મેળવી લે.

થોડા જ દિવસોમાં રાજા જેમ્સના પત્ર અને મોંઘી ભેટો સાથે લૅન્સ્લૉટ કૅનિંગ સૂરત પહોંચી આવ્યો. લૅન્સ્લૉટ કૅનિંગ સંગીતકાર હતો અને એનો ભાઈ પોલ કૅનિંગ જહાજમાં વેપારી હતો. બન્ને ભાઈઓ આગરા ગયા અને ત્યાં જ પહેલાં લૅન્સ્લૉટ અને પછી પોલ, બન્ને મૃત્યુ પામ્યા. (એમનો એક ભાઈ જ્યોર્જ કેનિંગ પણ હતો જેના વંશમાં ચાર્લ્સ કેનિંગ થયો. એ ૧૮૫૭ના પહેલા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ભારતનો ગવર્નર જનરલ હતો. આમ કેનિંગ પરિવાર ભારત સાથે પહેલેથી જ સંકળાયેલો હતો!).

સુવાલીની લડાઈ

પરંતુ એના પહેલાં પોર્ચુગીઝ કંપનીએ બેસ્ટના ત્રણ માણસોને કેદ કરી લીધા હતા. બદલામાં બેસ્ટે એમને છોડાવવા માટે સૂરતથી દૂર સુવાલી ગામ પાસે પોતાના કાફલા સાથે હટી ગયો હતો. આ બાજુ રાતા સમુદ્રમાં મિડલટનના કબજામાંથી છૂટેલાં બે જહાજો સૂરતની નજીક પહોંચ્યાં. બેસ્ટ પોતાના માણસોને છોડાવવા માગતો હતો એટલે એણે સૂરતના મોગલ સત્તાવાળાઓ પર દબાણ કરવા એક જહાજને બાન તરીકે પકડી લીધું. શહેરના મહાજનો એને સમજાવવા ગયા તો એ માણસોને તો જવા દેવા તૈયાર થયો પણ જહાજનો કબ્જો ન મૂક્યો. એ પછી સૂરત પાસે સુવાલી ગામે ચાલ્યો ગયો.

સુવાલી પહોંચ્યો ત્યારે એને સમાચાર મળ્યા કે પોર્ચુગીઝ કંપની એના પર હુમલો કરવાની તૈયારી કરે છે. ચાર જહાજો સાથે પોર્ચુગીઝોએ હુમલો કર્યો પણ અંતે લંડનની કંપનીનાં જહાજોને ફતેહ મળી.

(Voyage પૃષ્ઠ ૧૩૬)

આ ક્ષેત્રમાં પોર્ટુગલની કંપનીની એકહથ્થુ સત્તા હતી અને એ કોઈને આવવા દેવા નહોતા માગતા પણ સુવાલીની લડાઈએ એમનું વર્ચસ્વ તોડ્યું અને ઇંગ્લૅંડની કંપની માટે માર્ગ ખુલ્લો થયો. થોમસ બેસ્ટે બે દિવસની લડાઈમાં આ સફળતા મેળવી હતી. બીજા દિવસની લડાઈ તો મોગલ નૌકા કાફલો કિનારેથી અહોભાવ પૂર્વક જોતો હતો. અંગ્રેજી કંપનીની ફતેહની મોગલો પર બહુ સારી અસર પડી. દરમિયાન, આગરામાં જહાંગીર પણ ભેટ તરીકે મળેલી ચીજવસ્તુઓથી પ્રસન્ન થયો કે વેપાર માટે તૈયાર થઈ ગયો, ગમે તે કારણે, એણે ફરમાન પર મંજૂરીની મહોર મારી દીધી.

સૂરતની ફૅક્ટરીનો પહેલો ફૅક્ટર થોમસ ઑલ્ડવર્થ સૂરતનો કાંઠો છોડીને જેમ બને તેમ જલદી બૅન્ટમ ટાપુ તરફ જવા માગતો હતો પણ એને એજન્ટોએ સમજાવ્યો અને બહુ માલ ભરીને સીધા સૂરતથી લંડન પહોંચનારું સૌ પહેલું જહાજ એનું જ હતું! એની પાસે બ્રિટનમાં બનેલું ઘણું કાપડ હતું એને એમ હતું કે એ લંડનના ટ્વીડને એશિયામાં લોકપ્રિય બનાવી દેશે પરંતુ એ માલ તો વેચાયો નહીં. થયું ઉલટું. એશિયામાં ટ્વીડની ધૂમ બોલાય તેને બદલે લંડનમાં હિંદુસ્તાનનું કાપડ – નૅપકીનો, ટેબલ ક્લોથ, બેડ શીટ્સ, ચાદરો, ફર્નિચર માટેનું નરમ કાપડ (અને ગંજી-જાંઘિયા પણ ખરા!) વગેરે મોટાં ધનાઢ્ય ઘરોની શોભા વધારવા લાગ્યાં અને હિંદુસ્તાનના શબ્દો – કેલિકો. કાશ્મીરી, ટાફ્ટા, મસલિન અંગ્રેજી ભાષામાં ઘૂસી ગયા!

જહાંગીરના દરબારમાં રાજદૂત!

૧૬૧૪માં હિંદુસ્તાનમાં કંપનીનો વેપાર જામી ગયો હતો. હવે કંપનીએ વિલિયમ કીલિંગને હિંદુસ્તાનના વેપારનો વહીવટ સંભાળવા મોકલ્યો. જુદા જુદા પ્રદેશોમાં એજન્ટો નીમવાની એને સત્તા આપી. થોમસ બેસ્ટની સફળતા પછી હવે વેપારને કાયમી ધોરણે સુદૃઢ કરવાનો હતો. હજી કોઈનેય કલ્પના નહોતી કે ભારતમાં અંગ્રેજી શાસનના પુલાઉ રુનમાં વવાયેલાં બીજના અંકુરો સૂરતને કાંઠે ફૂટી નીકળ્યા હતા.

બીજી બાજુ, અહીં જહાંગીર અને પોર્ચુગીઝ કંપનીના સંબંધો બગડ્યા હતા. હમણાં સુધી તો ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માત્ર વેપારીઓ કે નાવિકોને મોકલતી પણ પોર્ચુગીઝોના પ્રભાવને ખાળવાનું જરૂરી હતું. પોર્ટુગલની કંપનીને પાછળ રાખી દેવા માટે કંપનીના હોદ્દેદારોના મગજમાં વીજળી જેમ એક નવો વિચાર ચમક્યો. રાજા જેમ્સ જહાંગીરના દરબારમાં પોતાનો રાજદૂત નીમે તો કેવું?

રાજા જેમ્સને આ વિચાર તો ગમ્યો પણ વેપારીઓની વાતને એ મુત્સદીગીરીમાં બહુ મહત્ત્વ આપવા માગતો નહોતો. આથી કંપનીએ રાજદૂતનો બધો ખર્ચ ઉપાડી લેવાનું નક્કી કર્યું.

મુખ્ય સંદર્ભઃ

1. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
2. Voyage of Thomas Best –To the East Indies, 1612-1614. Edited by William Foster, Asian Educational Services -1995 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 5

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

:: ભાગ ૧: ગુલામી ::

પ્રકરણ ૫: દક્ષિણમાં કોરોમંડલ કાંઠે અને મદ્રાસમાં

૧૬૧૧માં કોરોમંડલ કાંઠે એટલે કે આંધ્રપ્રદેશ, તમિળનાડુ અને પોંડીચેરી (હવે પુદુચ્ચરિ)ના કાંઠે એમનું પહેલું જહાજ લાગર્યું. અને કોરોમંડલ નામ મૂળ તો ચોલવંશના રાજાઓને કારણે ‘ચોલમંડલ’ પરથી અથવા પળાવેરકાડુ (ડચ ઉચ્ચાર ‘પુલિકેટ’) સરોવરની ઉત્તરે શ્રીહરિકોટા ટાપુ પરના ગામ ‘કારિમનાલ’ પરથી પડ્યું હોવું જોઈએ, કારણ કે ત્યાં ડચ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું વેપાર મથક હતું. ડચ લોકો આ મથકને ‘પુલિકેટ મથક’ તરીકે ઓળખતા. (વિકીપીડિયા). અહીં એમણે એક ફૅક્ટર (અધિકારી કે એજન્ટ) પણ નીમ્યો.

કોરોમંડલમાં પણ વેપાર કરવાનું સહેલું નહોતું. પરંતુ એમના ફૅક્ટરો કામ કરતા હતા. એ ગોલકોંડા (પછી એ હૈદરાબાદ બન્યું) રાજ્યમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ચીન અને સિયામમાં ખરીદેલો માલ વેચીને એના બદલામાં ભારતીય કાપડ ભરતા જતા હતા. આમાંથી કંપનીને લંડનમાં સારો એવો નફો થયો. બીજી બાજુ જાપાનમાં શોગૂને વેપારનો પરવાનો તાજો કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો અને ઇંડીઝમાં બૅન્ટમના રાજાએ કંપનીનો હિસાબ તપાસવાનું શરૂ કરી દીધું હતું, આ બાજુ, ભારતમાં એમનો રસ વધતો જતો હતો. આથી એમણે ગોલકોંડામાં મસૂલીપટ્ટનમ (મચિલિપટનમ) અને પેટાપોલી (પેડ્ડપળ્ળી અને પછી નિઝામપટનમ)માં ઑફિસો બનાવી. જો કે, એમની નજરે મચિલિપટનમમાં બનાવેલી ઑફિસની સલામતીની સ્થિતિ સારી નહોતી. ઊંચી દીવાલો પણ નહોતી. એની સરખામણીમાં એમને પુલિકેટનું મથક પસંદ હતું કારણ કે ત્યાં પાકા કોટમાં વસવાની તક હતી. પણ ત્યાં ગયા પછી એમને સમજાયું કે એમને હજી કિલ્લાની અંદર રહેવાની પરવાનગી નહોતી મળી અને કિલ્લો તો ડચ કંપની માટે બંધાતો હતો. એમાં રહીને વેપાર કરવો હોય તો કિલ્લો બનાવવાનો અમુક ખર્ચ પણ એમણે ભોગવવાનો હતો!

અંતે એમણે ૧૬૨૬માં ફરી જગ્યા બદલી અને આ વખતે ‘આર્માગોન’ ગામ પસંદ કર્યું (મૂળ નામ હતું દુર્ગરાજપટનમ – દુગારાજપટમ – દુરાસપટમ). અહીં પહેલી વાર કંપનીની તોપો જહાજ છોડીને જમીન પર ઊતરી અને ફૅક્ટરીની કિલ્લેબંધી કરવામાં આવી. આ પછીનાં એમનાં વર્ષો મચિલિપટનમ પાછા ફરવામાં દુકાળો, ડચ કંપનીની હરીફાઈ અને ગોલકોંડા રાજ્ય અને એના પાડોશીઓ વચ્ચેની લડાઈઓમાં જ વીત્યો.

૧૬૩૩-૩૪માં કંપનીએ એમના ફૅક્ટરોને ઑડિશા મોકલ્યા. એમનું કામ હરિહરપુરા અને બાલાસોરમાં એજન્સીઓ શરૂ કરવા માટે ત્યાંના મોગલ હાકેમની પરવાનગી માગવાની હતી. બાલાસોર હુગલીની પશ્ચિમે છે. ત્યાંથી એમણે બંગાળમાંથી કોરોમંડલ કાંઠાનીની ફૅક્ટરીઓ માટે ચોખા, ખાંડ અને બીજી વસ્તુઓ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું.

કંપનીના કારોબારનો વિસ્તાર આમ ફેલાવા લાગ્યો હતો ત્યારે આર્માગોનની ફૅક્ટરીનો એજન્ટ ફ્રાન્સિસ ડે ૧૬૩૯માં કોરોમંડલ કાંઠેથી દક્ષિણમાં ગયો અને ત્યાં એક ટાપુ પર ઊતર્યો. ટાપુ ત્રણેક માઇલનો હતો. ત્યાં એણે સ્થાનિકના નાયક સાથે ત્યાં કંપની માટે કિલ્લો બનાવવા માટે જમીનનો સોદો કર્યો. એને આ ટાપુનું નામ શું તે ખબર નહોતી. પણ નાયકે નામ કહ્યું – મદ્રાસપટનમ!

આ જગ્યા એણે કેમ પસંદ કરી તે એ વખતમાં પણ વિસ્મયનો વિષય હતો કારણ કે એ ખુલ્લો ટાપુ હતો અને હિંદુસ્તાનના પૂર્વી કાંઠે વહાણવટા માટે જરાય યોગ્ય નહોતો. વળી પોર્ચુગીઝોનો કિલ્લો માત્ર પાંચ-દસ મિનિટ દૂર હતો. પરંતુ એક વાયકા એવી હતી કે ફ્રાન્સિસ ડે માટે આ જગ્યા અનુકૂળ હતી કારણ કે એની ‘mistris’ નજીકના ટાપુ ‘સાન થોમ’ પર જ રહેતી હતી! એને મળવાનું આ ટાપુ પરથી સહેલું બનતું હતું! કિલ્લાના બાંધકામ માટે ત્રણ હજાર પૌંડનો ખર્ચ થયો અને બંધાતાં ચૌદ વર્ષ લાગ્યાં. તે દરમિયાન, લંડનમાં કંપનીના ડાયરેક્ટરો એક એક પૌંડ મંજૂર કરવામાં જબ્બર કંજૂસાઈ કરતા હતા. પરંતુ, એક નોંધવા જેવી એ વાત બની કે કિલ્લો બનવાનું શરૂ થતાં જ કિલ્લાની દીવાલની બહાર વણકરો, દરજીઓ, માળીઓ, વેશ્યાઓ, શરાફોનાં ૩૦૦-૪૦૦ કુટુંબોએ ‘સાન થોમ’થી આવીને વસવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી.

બહુ જલદી ‘મદ્રાસપટનમ’ નામ ટૂંકું થઈ ગયું અને કંપનીના માણસો એને ‘મદ્રાસ’ કહેવા લાગ્યા. કિલ્લાને નામ આપ્યું ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ. ૧૬૪૦માં આર્માગોનની ફૅક્ટરી ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જમાં આવી ગઈ. આમ મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીનો જન્મ થયો.

૧૭મી સદીમાં ‘ઇંડિયા’ અને ઇંડીઝ’ વચ્ચે કંપની કંઈ અંતર જોતી નહોતી. એની નજરે મસાલાના ટાપુઓ ‘ઇંડિયા’માં હોય કે ગોવા ‘ઇંડીઝ’માં હોય, ‘ઇંડિયા’ની કોઈ રાજકીય એકીકૃત ઓળખ નહોતી. કંપનીનાં જહાજો માત્ર સાગરકાંઠો જોતાં હતાં. એ બધા વેપારના વિસ્તારો હતા – ભારતની પૂર્વમાં કોરોમંડલનો કાંઠો, (આંધ્ર પ્રદેશ, તમિળનાડુ અને પોંડીચેરી) પશ્ચિમમાં મલબારનો કાંઠો, (કેરળ) બંગાળના ઉપસાગરમાં કલકતા (અને આખું બંગાળ), ખંભાતનો અખાત (સૂરત), અરબી સમુદ્ર (મુંબઈ). બધા પ્રદેશો એકબીજાથી વેપારની જણસમાં અને બોલચાલ અને વ્યવહારમાં પણ જુદા પડતા હતા. સ્થાનિકના રાજાઓની એ પ્રદેશમાં મરજી ચાલતી. કોરોમંડલના કાંઠેથી જાકાર્તા સાથે સંપર્ક થઈ શકતો. કંપનીએ ઍડન જવું કે સૂરત, એ વિચાર્યા પછી. સૂરત પસંદ કર્યું કારણ કેએમણે ગુજરાતી જહાજોને જાવા અને સુમાત્રામાં કાપડ લઈને આવતાં જોયાં હતાં. આ જહાજો વળતી ખેપમાં તેજાના લાદીને જતાં. કંપનીના ડાયરેક્ટરોમાં મોટા ભાગના પહેલાં લેવાન્ત (સીરિયા,તુર્કી, ગ્રીસ વગેરે)ની કંપનીમાં હતા. એમણે રાતા સમુદ્રનાં બંદરોએ આવેલાં સૂરતનાં જહાજોનો માલ લઈ જતી ઊંટોની વણઝાર દમાસ્કસમાં પણ જોઈ હતી.

આ વર્ષોમાં કંપનીના માણસોને દેશની અંદર તરફ જોવાની ફુરસદ નહોતી. બધું ધ્યાન સમુદ્ર ઉપર કઈ દિશામાં પવન વાય છે અને ક્યાં જવા માટે સારું હવામાન છે તેના પર જ રહેતું. કંપનીનાં જહાજો પર શસ્ત્રસરંજામ રહેતો તે પણ ચાંચિયાઓ કે ડચ અને પોર્ચુગીઝો સાથે અથડામણ થાય ત્યારે કામમાં લેવા માટે હતાં. જમીન પર તો પહેલી વાર એમનો શસ્ત્રસરંજામ આર્માગોનમાં ઊતર્યો. સ્થાનિકના લોકોમાં માત્ર વેપારીઓ સાથે એમનો સંપર્ક હતો, શસ્ત્રોનું કામ નહોતું. પરંતુ, ભારતના નક્શા પર આપણે એમનાં વેપારી સંસ્થાનોની જગ્યાઓ જોઈએ તો સમજાય કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો ઉદ્દેશ ન હોય તો પણ આ કેન્દ્રોએ બ્રિટિશ રાજ સ્થાપવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. પણ હજી આપણે સર થોમસ રોને મળવાનું છે અને ત્યાંથી ફરી સૂરત જવાનું છે, વર્ષ હશે : ૧૬૧૫.

0-0-0

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay /Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 /
ISBN: 978-0-007-39554-5 /Copyright © John Keay 1991.

(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 4

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

:: ભાગ ૧: ગુલામી ::

પ્રકરણ ૪:  કંપની સૂરતમાં – વિલિયમ હૉકિન્સ

૧૬૦૩ પછી ૧૬૦૭ સુધી સાત ખેપ થઈ પરંતુ તે પછી, સદીનાં બાકીનાં વર્ષો લંડનની ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે ઇંડોનેશિયામાં લગભગ ખરાબ રહ્યાં. આ દરમિયાન ડચ કંપની સાથે લડાઈઓ થઈ. જો કે, ઇંગ્લૅન્ડના રાજા અને હૉલૅન્ડ વચ્ચે સંધિ થઈ ગઈ હતી પરંતુ બાંદાના ટાપુઓ પર આ સમાચાર પહોંચ્યા નહીં એટલે લડાઈઓ ચાલુ રહી; મોટા ભાગની લડાઈઓ તો સંધિ થયા પછી જ થઈ અને એમાં ડચ કંપનીએ લંડનની કંપનીના કેદ પકડાયેલા માણસો પર ગોઝારા અત્યાચારો કરીને મોતની સજાઓ પણ કરી. આમ આખી સત્તરમી સદી દરમિયાન પણ લંડનની કંપની તેજાનાના વેપારમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવી ન શકી, એટલું જ નહીં, છેક ૧૬૬૫માં પુલાઉ રુન પર ફરી કબજો કરવાનું કંપનીએ નક્કી કર્યું ત્યારે ટાપુ નિર્જન બની ગયો હતો અને જાયફળનાં ઝાડોનું નામ નહોતું રહ્યું.

બીજી સમસ્યા એ હતી કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની આયાત કરતી હતી, જ્યારે મૉસ્કો અને લેવાન્તની કંપનીઓ નિકાસ કરતી હતી. આથી, કંપનીએ સોનાનું રોકાણ મોટે પાયે કરવું પડતું હતું. શેરહોલ્ડરોની  માગણી હતી કે કંપનીનાં જહાજોએ સફરનો ખર્ચ કાઢવા ઇંગ્લૅન્ડમાં બનતું ગરમ કાપડ પણ વેચવા લઈ જવું જોઈએ. લૅંકેસ્ટરે પણ આ પહેલાં જ સાટાના વેપારમાં જોયું હતું કે એશિયામાં ભારતીય કાપડની બહુ માંગ હતી અને ભારતીય કાપડ રૂપે કિંમત ચૂકવી શકાય એમ હતું. આથી કંપનીએ વિચાર્યું કે સૂરત જવું જોઈએ કે જેથી સોનું બચાવી શકાય અને જાપાન કે સિયામ (થાઈલૅન્ડ)માં સોનાને બદલે ભારતીય કાપડથી કામ ચાલી જાય. જાપાનમાં ગરમ કપડાંની બહુ માંગ હોવાથી કંપનીને લાગ્યું કે જાપાનમાં ગરમ કાપડ વેચીએ, ત્યાંથી ચાંદી મળે તે જાવા અને મસાલાના બીજા ટાપુઓમાં ખર્ચીએ અને ત્યાંથી મસાલા લઈ આવીએ.

૧૬૧૧માં કંપનીએ જ્‍હૉન સારિસને જાપાનની સફરે મોકલ્યો. સારિસે જાપાન પહોંચવા માટે ગોવાના આર્ચબિશપે ગુપ્ત રીતે બનાવેલા નક્શાઓનો ઉપયોગ કર્યો. કંપનીના મસાલાના વેપારમાં આ નક્શાઓની ભૂમિકા બહુ મહત્ત્વની રહી. જાપાનમાં જહાજ પહોંચતાં જ એના પર એવી ભીડ જામી કે પગ મૂકવાની જગ્યા ન મળે. દરેક જણ કંઈક વેચવા માગતો હતો. કંપનીને તો દલ્લો હાથ લાગી ગયો અઢળક સામાન ભેગો થઈ ગયો. પરંતુ ઇંગ્લૅન્ડનું ગરમ કાપડ ખરીદવા માટે બહુ માંગ નહોતી. સારિસે પોતાના રિપોર્ટમાં લખ્યું કે લોકો ગરમ કપડાં ખરીદવા તૈયાર ન થયા, કારણ કે જહાજના માણસો પોતે તો એ કપડાં પહેરતા નહોતા! પરંતુ હૉલૅન્ડની કંપનીએ પોતાનો માલ પાણીના ભાવે બજારમાં ભરી દેતાં ત્યાં પણ લંડનની કંપનીનો ગજ બહુ વાગ્યો નહીં. સિયામ (થાઈલૅન્ડ)માં પણ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ પોતાની બે ઑફિસો શરૂ કરી હતી. ત્યાં પણ શરૂઆતમાં સિયામના રાજાને ચીન સામે હરીફાઈ કરે તેવા લોકો જોતા હતા, પણ એવું માત્ર શરૂઆતમાં જ રહ્યું પછી બધું ઠંડું પડી ગયું.

૧૬૦૮ની ૨૮મી ઑગસ્ટે હૅક્ટર જહાજ સૂરતને કાંઠે લાંગર્યું અને એનો કપ્તાન વિલિયમ હૉકિન્સ પોતાના સાથી અને ઉપકપ્તાન વિલિયમ ફિન્ચ

By Walters Art Museum:

સાથે કાંઠે ઊતર્યો ત્યારે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો ભાર (ફિન્ચની ડાયરીમાં – Mocareb Chan) માત્ર એમનાં જહાજની નહીં, એમની અંગત ઝડતી પણ લેતો અને ખિસ્સાં ખાલી કરાવી લેતો. જહાજમાં જે માલ હોય તેને પોતાનો ગણીને ઉપાડી જતો અને એમને દંડની બીક દેખાડીને ઉપરથી પૈસા પણ પડાવતો. ફિન્ચ એની ડાયરીમાં આ નામોશીનું વર્ણન કરતાં મકર્રબ ખાન માટે Dogge (Dog) શબ્દ વાપરે છે! વળી હૉકિન્સ કંઈ અરજી કે ફરિયાદ કરવા માગતો હોય તો એનો જવાબ પોતે આપવાને બદલે હજાર કિલોમીટર દૂર આગરા મોકલાવી આપતો!

પોર્ચુગીઝો સૂરતમાં સોએક વર્ષથી વેપાર કરતા હતા અને કોઈને ઘૂસવા દેતા નહોતા. આ બે દુશ્મનો સામે ઝઝૂમતો હૉકિન્સ ૧૬૦૯માં આગરા જવા નીકળ્યો ત્યારે પોર્ચુગીઝોના હુમલામાંથી માંડ માંડ બચ્યો. પરંતુ, આગરા પહોંચ્યો અને બાદશાહને મળ્યો તે સાથે જ ચિત્ર તદ્દન પલટાઈ ગયું, જહાંગીરે એને ઇંગ્લૅન્ડના રાજા જેમ્સના ‘Embassador’ (જૂનો સ્પેલિંગ) તરીકે સન્માન્યો. કંપનીને સૂરતમાં વેપાર માટેની ઑફિસ બનાવવાની પરવાનગી મળી એટલું જ નહીં, જહાંગીરે એને ‘ખાન’નું બિરુદ આપ્યું અને વાર્ષિક ૩૨૦૦ પૌંડનો પગાર બાંધી આપ્યો. જહાંગીર અને હૉકિન્સ વચ્ચે અંગત મિત્રતા પણ બની, તે એટલે સુધી કે જહાંગીરે પોતાની બાંદીઓમાંથી એક આર્મેનિયન ખ્રિસ્તી છોકરીને હૉકિન્સ વેરે પરણાવી દીધી.

પરંતુ મધ્ય આકાશે ચડેલા સૂર્યને નીચે તો ઢળવું જ પડે છે! સમાચાર મળ્યા કે કંપનીનું બીજું જહાજ ‘ઍસેન્સન’ ( Ascension) પણ સૂરત આવતું હતું પણ તોફાનમાં એ તૂટી પડ્યું હતું. જહાંગીરે હૉકિન્સ ખાતર એના સમારકામ માટે સગવડ આપી. પરંતુ બાદશાહ એક ખ્રિસ્તીની આટલી કાળજી લેતો હતો તે બીજાઓને ખૂંચ્યું. બાદશાહે મકર્રબ ખાનને  હૉકિન્સનો માલ પચાવી પાડવાની સજા તરીકે નીચી પાયરીએ ઉતારી મૂક્યો હતો અને એને માલ પાછો આપવાની ફરજ પાડી હતી. પણ મકર્રબ ખાને એક ચાલ ચાલી. એણે માલની કિંમત ઓછી આંકી. હૉકિન્સ એ સ્વીકારવા તૈયાર ન થયો એટલે બાદશાહના હુકમનો અનાદર કરવાનું એના પર આળ આવ્યું. બીજી બાજુ તૂટી પડેલા ‘ઍસેન્સન’ જહાજના એક નાવિકે તાડી અને દ્રાક્ષનો દારુ પીને એક વાછરડાની કતલ કરી. આથી સૂરતના બ્રાહ્મણો છંછેડાયા અને મારવા માટે એકઠા થયા. પણ એના સાથીઓએ જ એ માણસને મારીને અધમૂઓ કરી નાખ્યો અને સ્થિતિ સંભાળી લીધી. ફિન્ચ લખે છે કે અહીં માણસને મારવા કરતાં ગાયને મારવી એ મોટો અપરાધ છે.

આવી ઘટનાઓને કારણે આગરામાં વિલિયમ હૉકિન્સે જ્યારે પાછા જવાની વાત કરી ત્યારે જહાંગીરે એને રોકવાનો કોઈ પ્રયત્ન ન કર્યો. ૧૬૧૧માં કંપનીની આબરુને ધક્કો લાગી ચૂક્યો હતો. સ્થિતિ સુધરવામાં બીજાં ચાર વર્ષ લાગવાનાં હતાં.

 

 મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay
Harper Collins Publishers / EPub Edition © JUNE 2010 / ISBN: 978-0-007-39554-5 /
Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


India: Slavery and struggle for freedom : Part 1: Slavery Chapter 3

ભારતઃ ગુલામીઅને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૧: ગુલામી

પ્રકરણ ૩ભારત પહોંચતાં પહેલાં

પરંતુ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની શરૂઆતના એ દિવસો હતા.  ભારત એની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓમાં હતું પણ કંપનીએ હજી તો પહેલા પડાવે પહોંચવાનું હતું. હજી તો ફેબ્રુઆરી ૧૬૦૧ છે અને લૅંકેસ્ટર એના ‘રેડ ડ્રૅગન’ જહાજમાં વૂલવિચથી ઈસ્ટ ઇંડીઝ તરફ જવા નીકળી પડ્યો છે. ૬૦૦ ટનનું આ માલવાહક જહાજ યુદ્ધ જહાજ જેવું સજ્જ હતું. ૨૦૦ માણસો એમાં સહેલાઈથી સમાઈ શકતા અને ૩૮ તો તોપો હતી. એની સાથે બીજાં ત્રણ નાનાં જહાજો છેઃ હેક્ટર (Hector), સૂઝન (Susan) અને ઍસેન્સન (Ascension). ચારેય જહાજો પર ૪૮૦ ખલાસીઓ અને મજૂરો છે.

દક્ષિણ ઍટલાન્ટિક પ્રદેશ એ વખતે જીવલેણ સ્કર્વીના રોગના પ્રદેશ તરીકે નામચીન હતો. ૧૫૯૧માં લૅંકેસ્ટરને એનો ખરાબ અનુભવ હતો અને એ વખતે એણે લીંબુના રસનો અખતરો કર્યો હતો. દક્ષિણ ઍટલાન્ટિકમાં પ્રવેશતાં જ એણે પોતાના બધા માણસોને દરરોજ ત્રણ ચમચી લીંબુનો રસ આપવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. (૨૦૦ વર્ષ પછી એ જાણી શકાયું કે વિટામિન ‘સી’ની ઉણપથી સ્કર્વી થાય છે). પરિણામે, રેડ ડ્રૅગન પર તો બીમારી ન ફેલાઈ પણ સાથી જહાજોમાં હાલત ખરાબ હતી. કુલ ૧૦૫નો સ્કર્વીએ ભોગ લીધો. આમ પાંચમા ભાગનો કાફલો તો ક્યાંય પહોંચ્યા વિના જ સાફ થઈ ગયો.

આરામ માટે ક્યાંક રોકાવાની જરૂર હતી. આખરે છ મહિનાની હાલાકી પછી જહાજો કેપ ઑફ ગૂડ હોપની દક્ષિણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં કેપ ટાઉન પાસે‘ટેબલ બે’ (Table Bay)(આફ્રિકાન ભાષામાં નામઃ ‘તાફેલબાઈ’) પહોંચ્યાં. ખાધાખોરાકીનો સામાન પણ ખૂટી ગયો હતો. આફ્રિકનો યુરોપિયનોથી દૂર જ રહેતા અને એમની ભાષા આવડે નહીં. લૅંકેસ્ટરે ઘેટાંબકરાંની જેમ ‘બેં…”, અને ગાય-બળદ માટે “અમ્ભાં…” કર્યું ત્યારે લોકો સમજ્યા અને પોતાનાં ઘેટાંબકરાં, ગાય-બળદ વેચવા એમની પાસે ગયા. ગરીબ અને અણસમજ એટલા કે લોખંડના બે જૂના સળિયામાં લૅંકેસ્ટરે મોટો બળદ ખરીદી લીધો! હજારેક ઘેટાં અને ચાળીસેક બળદ અને એક પોર્ચુગીઝ નૌકા પર છાપો મારીને લૂંટેલાં વાઇન, ઑલિવ તેલ વગેરે બધો સામાન લઈને લૅંકેસ્ટરનું જહાજ આગળ વધ્યું પણ મુસીબત કેડો મૂકતી નહોતી. હવે એક પછી એકને ઝાડા થઈ ગયા અને મરવા લાગ્યા. લૅંકેસ્ટરની ડાયરી લખનાર લખે છે કે એક પાદરી, એક ડૉક્ટર અને ‘tenne [ten] other common men’ મૃત્યુ પામ્યા. (એ વખતની અંગ્રેજી ધ્યાન આપવા જેવી છે). આમ લૅંકેસ્ટર માડાગાસ્કર અને સુમાત્રા થઈને લંડનથી નીકળ્યા પછી ૧૬ મહિને આસેહ (ઇંડોનેશિયા) પહોંચ્યો. ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારની નોંધ ગુજરાતીઓને રસ પડે તેવી છેઃ “Here we found sixteen or eighteen sail of shippes [ships] of diverse nations – Gujeratis, some of Bengal, some of Calicut called Malibaris, some of Pegu [Burma] and some of Patani [Thailand] which came to trade here.”

આસેહના સુલતાન અલ્લાઉદ્દીન રિઆયત શાહે લંડનના વેપારી જહાજનું સ્વાગત કર્યું. અને લૅંકેસ્ટરના શબ્દોમાં ‘sixe [six] greate [great] ellifants [elephants] with many trumpets, drums and streamers’ એમને દરબારમાં લઈ ગયા.

લૅંકેસ્ટરે રાણીનો પત્ર શાહને આપ્યો અને શાહે બદલામાં વેપારની સમજૂતી સ્વીકારી, એમને રહેવાની જગ્યા આપી અને એમના સંરક્ષણની પણ વ્યવસ્થા પણ કરી. હવે બસ, કંપનીના જહાજોએ સુમાત્રાનાં મરીનો બહુ મોટો જથ્થો ભરીને ઇંગ્લૅન્ડ પાછા ફરવાનું હતું, પણ એક મોટી સમસ્યા આવી. મરીનો પાક નિષ્ફળ ગયો હતો. હવે શું કરવું? લૅંકેસ્ટર બે જહાજ સાથે મલાકાના અખાત તરફ ગયો અને પોર્ટુગલનું એક જહાજ હિંદુસ્તાનથી કાપડ, ‘બાટિક’ વગેરે સામાન ભરીને આવતું હતું તેને લૂંટી લીધું. ખાલી હાથે તો લંડન પાછા જવાય એવું નહોતું. અલ્લાઉદ્દીન શાહ એનાથી એટલો પ્રસન્ન હતો કે એણે આ લૂંટ તરફ આંખ આડા કાન કર્યા. હિંદુસ્તાની કાપડની માંગ હજી યુરોપમાં નહોતી. પરંતુ એશિયામાં એની લોકપ્રિયતા બહુ હતી અને નાણાને બદલે એનો ઉપયોગ સાટા તરીકે થતો. લૅંકેસ્ટર પાસે માલ ખરીદવા ૨૦,૦૦૦ પૌંડનું સોનું અને છ હજાર પૌંડ જેટલી લંડનના માલના બદલામાં મળેલી રકમ હતી. ભારતનું કાપડ લંડન લઈ જાય તો બહુ કમાણી થવાની નહોતી એટલે એણે પૈસા બચાવી લીધા અને અમુક પ્રમાણમાં ભારતીય કાપડ સાટામાં કિંમત તરીકે ચૂકવ્યું.

લૅંકેસ્ટર આસેહનું મહત્ત્વ સમજ્યો અને એણે ત્યાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની પહેલી ‘ફૅક્ટરી” સ્થાપી. તે પછી એ બૅન્ટમ થઈને જાયફળના ટાપુ પુલાઉ રુનમાં સ્થાપિત થયો.

જો કે લંડનમાં પહેલી સફરની કોઈ ખાસ અસર નહોતી. તેજાનાનો પુરવઠો મોટા વેપારને લાયક નહોતો.તે પછી કંપનીએ બે ખેપ કરી ત્યારે મરીનો બહુ મોટો જથ્થો હતો. તેમ છતાં, પરંતુ લંડન પહોંચ્યા પછી બહુ મોટો નફો કરવાની કંપનીની મુરાદ મનમાં જ રહી ગઈ.

આ બાજુ ૧૬૦૩ના અંતમાં રાજા જેમ્સે પણ કોઈ જહાજ પર હુમલો કરીને એનો બધો માલ લૂંટી લીધો હતો! એની પાસે મરીનો પુરવઠો એટલો બધો હતો કે એણે જ્યાંસુધી પોતાનો માલ વેચાય નહીં ત્યાં સુધી કંપનીના માલને બજારમાં ન મૂકવાનો હુકમ કર્યો. કંપનીએ એ હુકમ માનવાનો જ હતો. ડાયરેક્ટરોએ વાંધો લીધો અને શેરહોલ્ડરોને ડિવિડન્ડ તરીકે મરી આપ્યાં. આમ મરીનો મોટો સ્ટૉક બહાર આવી જતાં એના ભાવ અડધા થઈ ગયા! શેરહોલ્ડરો માટે મુસીબત ઊભી થઈ. આમ પણ નવી કંપનીમાં હજી નાણાં રોકતાં લોકો ગભરાતા હતા એટલે એક સફર માટે લોકો નાણાં રોકતા. જે મૂળ ૨૧૮ જણે કંપની શરૂ કરવા અરજી કરી હતી તે લોકોએ પણ માત્ર એક સફર માટે રોકાણ કર્યું હતું. દર વખતે નવી સફર માટે કંપનીએ ફરી ભંડોળ ઊભું કરવું પડતું. કંપનીનું માળખું પણ બરાબર નહોતું. એક ગવર્નર, એક ડૅપ્યુટી ગવર્નર અને ૨૪ ‘કમિટી’ (એટલે કે કમિટીના સભ્યો જે ‘કમિટી”ના નામે જ ઓળખાતા)થી કામ ચાલતું. કંપનીના નોકર તો માત્ર પાંચ હતા – એક સેક્રેટરી, એક કૅશિયર, એક સંદેશવાહક, એક સોલિસિટર અને એક જહાજની જરૂરિયાતોનો મૅનેજર!

૦-૦-૦

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay
Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5
Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


%d bloggers like this: