india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-57

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૭:  કૅબિનેટ મિશન(૫)

કોંગ્રેસનું વલણ

કૅબિનેટ મિશનના ૧૬મી મેના સ્ટેટમેંટ પછી બીજા જ દિવસે કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટીની મીટિંગ બોલાવી અને સ્ટેટમેંટ વિશે ચર્ચા કરી. તે પછી ૨૪મી તારીખે કોંગ્રેસે નિવેદન બહાર પાડ્યું. તે પહેલાં અને પછી પણ કોંગ્રેસે કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉય સાથે પત્રવ્યવહાર ચાલુ રાખ્યો, એમાં મિશનના સ્ટેટમેંટમાં કોંગ્રેસને સ્વીકાર્ય ન હોય તેવી ભલામણો અને વચગાળાની સરકારમાં જોડાવા બાબતમાં કેટલાયે મુદ્દા ઉપસ્થિત કર્યા અથવા ખુલાસા માગ્યા.

સૌથી પહેલાં તો કોંગ્રેસ પ્રમુખે ૨૦મીએ લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને પત્ર લખીને કહ્યું કે તમારા સ્ટેટમેંટમાં બંધારણ સભાની રચના કરવાનો ઉલ્લેખ છે. અમારી કમિટી માને છે કે આ બંધારણ સભાને બંધારણ બનાવવા માટે સાર્વભૌમ સત્તા હશે અને એમાં કોઈ બાહ્ય દરમિયાનગીરી માટે તક નહીં હોય. તે ઉપરાંત, બંધારણ સભાને કૅબિનેટ મિશને સૂચવેલી કાર્યપદ્ધતિમાં પણ ફેરફાર કરવાની સત્તા મળશે. બંધારણ સભા પોતે સાર્વભૌમ સંસ્થા હોવાથી એના નિર્ણયો પણ તરત લાગુ પડશે.

કોંગ્રેસ પ્રમુખે કહ્યું કે મિશને સૂચવેલા કેટલાક મુદ્દા કોંગ્રેસે સિમલા કૉન્ફરન્સમાં લીધેલા વલણથી વિરુદ્ધ છે. આથી અમને ભલામણોમાં જે ખામી જણાય છે, તે દૂર કરવા માટે અમે બંધારણ સભામાં પ્રયાસ કરશું, એટલું જ નહીં, અમે દેશની જનતા અને બંધારણ સભાને અમારું દૃષ્ટિબિંદુ સમજાવવાનો પ્રયાસ પણ કરશું. તે પછી એમણે બહુ મહત્ત્વનો મુદ્દો ઉપાડ્યો.

કૅબિનેટ મિશને ગ્રુપ બનાવવાં કે નહીં તે પ્રાંતો પર છોડ્યું. ગ્રુપમાં જોડાવાનું ફરજિયાત ન બનાવ્યું. તે સાથે જ એનાથી તદ્દન ઉલટી ભલામણ પણ કરી કે બંધારણ સભામાં પ્રાંતોમાંથી ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ ત્રણ જૂથમાં વહેંચાઈ જશે અને દરેક જૂથ પ્રાંતોનાં બંધારણ બનાવશે અને એ પણ નક્કી કરશે કે ગ્રુપનું બંધારણ હોવું જોઈએ કે નહીં. આ બે અલગ ભલામણો પરસ્પર વિરોધી છે. પહેલી ભલામણમાં પ્રાંતોને ગ્રુપમાં જોડાવું કે નહીં, તે નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા આપી છે, પણ બીજી ભલામણમાં ગ્રુપ બનાવીને બંધારણ બનાવવાની વ્યવસ્થા છે, જે ફરજિયાત જેવી છે. જેમને ગ્રુપમાં જોડાવું જ ન હોય તેમની પણ ગ્રુપમાં આવીને બંધારણ બનાવવાની ફરજ બની જાય છે. એ રીતે જોઈએ તો, વિભાગ ૨ (પંજાબ, વા.સ. અને સિંધ) અને વિભાગ ૩(બંગાળ, આસામ)માં એક પ્રાંતની ભારે બહુમતી છે. બન્નેમાં નાના પ્રાંતોની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ગ્રુપનું બંધારણ બની શકે છે.

લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે એનો જવાબ આપ્યો કે અમારા ડેલીગેશને બે મુખ્ય પક્ષોના વિચારોને સમાવી લેવા માટે સૌથી નજીક રસ્તો દેખાયો તેની ભલામણો કરી છે. એટલે આ આખી યોજના છે, એનો અમલ સહકાર અને બાંધછોડની ભાવનાથી થાય તો જ એ ચાલી શકે. ગ્રુપિંગ શા માટે કરવાં પડે છે, તે તમે જાણો છો; એ જ આ યોજનાનું મુખ્ય ઘટક છે. એમાં ફેરફાર કરવો હોય તો બન્ને પક્ષોની સમજૂતી જરૂરી છે. બંધારણ સભા રચાઈ ગયા પછી એના કામમાં માથું મારવાનો દેખીતી રીતે જ કોઈ વિચાર નથી. નામદાર સમ્રાટની સરકાર પણ સ્ટેટમેંટમાં જણાવેલી બે શરતોના આધારે જ ભારતીયોના હાથમાં સત્તા સોંપશે. વળી, અમારી સરકાર ઇચ્છે છે કે સત્તા સોંપણીનો ગાળો લંબાઈ ન જાય. તમે સમજી શકશો કે જ્યાં સુધી નવું બંધારણ લાગુ ન પડે ત્યાં સુધી સ્વતંત્રતા પણ ન આપી શકાય.

જિન્નાનું નિવેદન

કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયના ૧૬મી મેના સ્ટેટમેંટ પર ૨૨મીએ મુસ્લિમ લીગ વતી વિગતવાર ટિપ્પણી કરી. એમને લાગ્યું કે કૅબિનેટ મિશને પાકિસ્તાનની માગણીને હુકરાવી દીધી છે અને કોંગ્રેસને પસંદ આવે તે રીતે યોજના તૈયાર કરી છે. એમણે સિમલા કૉન્ફરન્સમાં લીગે શા માટે સામેલ થવાનું નક્કી કર્યું તે સમજાવતાં કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશને કૉન્ફરન્સમાં જોડાવા આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે લખ્યું હતું કે કેન્દ્રમાં સંઘની એક સરકાર હશે, જે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર સંભાળશે. તે ઉપરાંત પ્રાંતોના ભાગ કરીને બે ગ્રુપ બનાવાશે – એક ગ્રુપમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો હશે. પ્રાંતોને જે વિષયો સમાન રીતે લાગુ પડતા જણાય તે ગ્રુપને સોંપાશે અને બાકીની બધી સત્તા પ્રાંતો હસ્તક રહેશે. કોંગ્રેસનું સૂચન હતું કે વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર ઉપરાંત ચલણ, કસ્ટમ, ટૅરીફ જેવા વિષયો પણ સંઘ સરકાર હસ્તક રહેવા જોઈએ. કોંગ્રેસે ગ્રુપના વિચારને ફગાવી દીધો હતો.

મુસ્લિમ લીગનું કહેવું હતું કે(૧) ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામ, અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલુચિસ્તાનને સ્વાધીન રાષ્ટ્ર તરીકે પાકિસ્તાન ઝોનમાં મૂકવા અને એ વિના વિલંબે લાગુ કરવાની ખાતરી આપવી; (૨) પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાન માટે બે અલગ બંધારણ સભાઓ બનાવવી; (૩) પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનમાં લઘુમતીઓ માટે પૂરતા રક્ષણની જોગવાઈ કરવી; (૪) લીગની માગણીનો તરત સ્વીકાર થાય એ કેન્દ્રમાં વચગાળાની સરકારમાં જોડાવાની પૂર્વશરત હશે, અને (૫) લીગે બ્રિટિશ સરકારને ચેતવણી આપી કે અવિભાજિત ભારત પર એકમાત્ર ફેડરલ બંધારણ અથવા કેન્દ્રમાં વચગાળાની સરકાર ઠોકી બેસાડવાનો કોઈ પણ પ્રયાસ થશે તેનો મુસ્લિમ ભારત મુકાબલો કરશે.

આ મંત્રણાઓ પડી ભાંગી. લીગનું કહેવું હતું કે સંઘ હસ્તક સંરક્ષણ માટે જરૂરી હોય તેટલો જ સંદેશવ્યવહાર રાખવો જોઈએ. સંઘની અલગ ધારાસભા હોવી જોઈએ કે નહીં, તે પણ બન્ને ગ્રુપોની બંધારણ સભાઓ સંયુક્ત રીતે નક્કી કરશે. સંઘને નાણાકીય સાધનો કેમ પૂરાં પાડવાં તે પણ આ સંયુક્ત બંધારણ સભાઓ જ નક્કી કરશે.

જિન્નાએ સમજાવ્યું કે હવે કૅબિનેટ મિશને પોતાની યોજના જાહેર કરી છે તેમાં બે ગ્રુપને બદલે ત્રણ ગ્રુપ છે, એટલે કે પાકિસ્તાનને બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યું છે. તે ઉપરાંત ત્રણેય ગ્રુપોની ઉપર એક સંઘ સરકાર પણ છે અને એની ધારાસભા પણ છે. બંધારણ સભા પણ બે નહીં, એક જ રહેશે. આમ મિશને લીગની માગણીઓની સદંતર અવગણના કરી છે. આપણી માગણી હતી કે પાકિસ્તાન ગ્રુપને શરૂઆતનાં દસ વર્ષ પછી સંઘમાંથી હટી જવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ – અને કોંગ્રેસને પણ આવી શરત સામે ગંભીર વાંધો નહોતો – તેમ છતાં એ માંગ મિશનના સ્ટેટમેંટમાં કાઢી નાખવામાં આવી છે. સંઘની બંધારણ સભામાં પ્રાંતોના ૨૯૨ પ્રતિનિધિઓ હશે, એમાં માત્ર ૭૯ મુસલમાનો હશે. બીજી બાજુ, રજવાડાંઓના ૯૩ પ્રતિનિધિ હશે જે મોટા ભાગે હિન્દુ હશે. આમ મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ વધારે પાતળું થઈ જશે.

હવે આ યોજના સ્વીકારવી કે નહીં તે લીગની વર્કિંગ કમિટીએ નક્કી કરવાનું છે.

કૅબિનેટ મિશનની ટિપ્પણી

૨૫મીએ કૅબિનેટ મિશને આ બન્ને નિવેદનો પર ટિપ્પણી કરી. એમણે કહ્યું કે લાંબી ચર્ચાઓ છતાં બન્ને પાર્ટીઓના નેતાઓ સમાધાન નથી કરી શક્યા. તે પછી, મિશનના સભ્યોએ બન્ને પક્ષોની રજૂઆતોમાંથી સૌને નજીક લાવે એવાં તત્ત્વો એકઠાં કરીને પોતાની યોજના રજૂ કરી છે. એના કેટલાક મુદ્દા તો સ્પષ્ટ છે, જેમ કે, બંધારણ સભાની સત્તાઓ અને કાર્યોમાં દખલ કરવાનો કોઈ વિચાર નથી. નામદાર સમ્રાટની સરકાર માત્ર બે બાબતો માટે આગ્રહ રાખે છેઃ લઘુમતીઓ માટે પૂરતા રક્ષણની વ્યવસ્થા અને સત્તાની સોંપણીની પ્રક્રિયામાં ઊભી થતી બાબતો માટે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સમજૂતી કરવાની તૈયારી. તે ઉપરાંત સ્વતંત્ર ભારતની સરકારની ઇચ્છા વિના ભારતની ભૂમિ પર બ્રિટિશ સૈન્યો રાખવાનો પણ સવાલ નથી, પરંતુ વચગાળામાં, બ્રિટિશ પાર્લામેંટની બધી જવાબદારી હોવાથી હમણાં તો બ્રિટિશ સૈન્યો અહીં જ રહેશે.

નહેરુ અને વેવલ વચ્ચે પત્રવ્યવહાર

વર્કિંગ કમિટીની બેઠક ૨૪મીએ ઠરાવ પસાર કરીને મોકૂફ રખાઈ અને ફરી નવમી જૂને મળી પણ તે દરમિયાન જવાહરલાલ નહેરુએ વાઇસરૉય લૉર્ડ વેવલ સાથે પત્રવ્યવહાર કર્યો. નહેરુએ લખ્યું કે કોંગ્રેસની શરૂઆતથી જ એ માંગ રહી છે કે વચગાળાની સરકારને ખરા અર્થમાં રાષ્ટ્રીય સરકારનો દરજ્જો આપવા માટે કાયદાકીય અને બંધારણીય સુધારા જરૂરી છે. વર્કિંગ કમિટી માને છે કે ભારતની સમસ્યાના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે એ મહત્ત્વનું છે. જો કે, આપ અને લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે ખાતરી આપી છે કે બંધારણીય સુધારા માટે અમુક સમય લાગશે, પણ તે દરમિયાન વચગાળાની સરકાર વ્યવહારમાં ખરેખર રાષ્ટ્રીય સરકાર હશે. તે ઉપરાંત, હમણાંની સ્થિતિ મુજબ સરકાર સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીથી સ્વતંત્ર છે, પણ આપણે નવી પરંપરા શરૂ કરવી જોઈએ કે સરકારનું અસ્તિત્વ સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીનો વિશ્વાસ ટકાવી રાખવા કે ગુમાવવા પર આધારિત રહેશે. આ બે મુદ્દા પર સંતોષકારક પગલાં લેવાય તો બીજા જે પ્રશ્નો છે તેનું આપણે નિરાકરણ લાવી શકીશું.

વેવલે જવાબમાં કહ્યું કે “બહુ જ ઉદાર ઇરાદા હોય તે પણ કાગળ પર ઉતારતાં ઔપચારિક ભાષામાં એ ઓળખાય તેવા નથી રહેતા.” એણે ઉમેર્યું કે એક વાત સ્પષ્ટ છે કે મેં તમને એવી ખાતરી નથી આપી કે વચગાળાની સરકારને ડોમિનિયન સરકાર જેવી જ સત્તાઓ મળશે; પરંતુ મેં કહ્યું છે કે બ્રિટિશ સરકાર વચગાળાની સરકારને ડોમિનિયન સરકાર જેવી જ માનશે અને શક્ય હોય તેટલી વધુમાં વધુ સ્વતંત્રતા આપશે.

આમ છતાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠક નવમી જૂને મળી તે પછી ૧૩મીએ કોંગ્રેસ પ્રમુખે વેવલને લખ્યું કે જવાહરલાલ નહેરુએ એમના પત્રવ્યવહાર વિશે ચર્ચા કરી છે અને અમે એવા તારણ પર પહોંચ્યા છીએ કે વચગાળાની સરકાર ‘સમાનતા’ (કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના સભ્યોની એકસરખી સંખ્યા)ના આધારે બનાવવાની છે પણ અમે એવી સરકાર બનાવી શકીએ તેમ નથી. ૧૯૪૫માં તમે સિમલામાં કૉન્ફરન્સ બોલાવી હતી તેની ફૉર્મ્યુલા એ હતી કે ‘સમાનતા’ સવર્ણ હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે રાખવાની હતી. એ વખતે લીગ માટે મુસ્લિમ સીટો અનામત નહોતી રાખી, અને મુસ્લિમ સીટો પર બિન-લીગી મુસલમાનને પણ લેવાની વ્યવસ્થા હતી. હવે મુસ્લિમ સીટો લીગ માટે અનામત છે, એટલે બિન-લીગી મુસલમાન પણ ન આવી શકે. આથી હિન્દુઓ સાથે અન્યાય થાય છે. અમે આવી વ્યવસ્થા સ્વીકારી ન શકીએ. વળી મિશ્ર સરકારનો એક સહિયારો દૃષ્ટિકોણ હોવો જોઈએ. તે વિના સરકાર ચાલી જ ન શકે. આવી સરકાર બનાવવાની યોજનામાં આ વાતને તો તિલાંજલી આપી દેવાઈ છે. આથી મારી વર્કિંગ કમિટીને વિશ્વાસ નથી કે સરકાર ચલાવી શકાશે. ૧૪મીએ કોંગ્રેસ પ્રમુખે બીજો પત્ર લખ્યો. તે પહેલાં એ વેવલને મળી આવ્યા હતા. એ વખતે વેવલે એમને કહ્યું હતું કે મુસ્લિમ લીગે જે નામો આપ્યાં છે તેમાંથી એક વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતનો છે, જે હાલની ચૂંટણીમાં હારી ગયો હતો. મૌલાના આઝાદે એને સામેલ કરવા સામે પોતાના પત્રમાં વાંધો લીધો, પરંતુ વેવલે જવાબમાં કહ્યું કે કોંગ્રેસને લીગના પ્રતિનિધિ સામે વાંધો લેવાનો હક નથી. ૧૪મીએ મૌલાના આઝાદે ફરી પત્ર લખીને પોતાના વાંધાઓનું પુનરાવર્તન કર્યું.

પણ વેવલે કહ્યું કે વાતચીતમાં થોડા વિરામની જરૂર છે. એણે કહ્યું કે માત્ર રાજકીય પ્રતિનિધિઓની નહીં પણ અધિકારીઓની સરકાર બનાવવી પડશે.. તે પછી ફરી ઘટનાચક્ર ફર્યું. વાઇસરૉયે નવી જ જાહેરાત કરીને બન્ને પક્ષો સામે નવી સ્થિતિ ઊભી કરી દીધી. આના વિશે આવતા અઠવાડિયે વાત કરીશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-56

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫: કૅબિનેટ મિશન(૪)

આજના પ્રકરણ સાથે ચેસની ભાષામાં કહીએ તો આપણે આ શ્રેણીના End Gameના તબક્કામાં પહોંચીએ છીએ.

૧૬મી તારીખે કૅબિનેટ મિશનના સભ્યો અને વાઇસરૉયે નિવેદન બહાર પાડ્યું. નિવેદન મોટા ભાગે લીગના અલગ રાષ્ટ્રના દાવાની વિરુદ્ધ જાય છે અને કોંગ્રેસની રજુઆત સાથે એનો મેળ બેસે છે. સવાલ એ છે કે બ્રિટન સરકારની કૅબિનેટના ઉચ્ચ સત્તાધારી મંત્રીઓનું મિશન આમ કહેતું હોય તો પણ અંતે ભાગલા કેમ પડ્યા? મિશને એવી તે કઈ બારી ખુલ્લી રાખી કે દેશના ભાગલા પડ્યા? પરંતુ આપણે અહીં એ સવાલનો જવાબ શોધવા કરતાં કૅબિનેટ મિશન અને વાઇસરૉયના નિવેદનના મુખ્ય અંશો જોઈએ કારણ કે જવાબ એમાં જ છે.

૦-૦

એમણે નિવેદનમાં એ વાતની નોંધ લીધી કે બન્ને પક્ષોએ પોતાના વિચારો સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કર્યા અને શક્ય તેટલી બાંધછોડ કરવા પણ તૈયાર હતા. પરંતુ, સમજૂતી થઈ ન શકી એટલે મિશનની નજરે સારામાં સારો રસ્તો શું હોઈ શકે તે કહેવાનું એમને જરૂરી લાગ્યું. બ્રિટન સરકારની સંપૂર્ણ સહમતી સાથે એમણે આ નિવેદન બહાર પાડ્યું હોવાની પણ એમને સ્પષ્ટતા કરી. એનો અર્થ એ કે આ નિવેદન બ્રિટન સરકારના વિચારો જ ગણાય. આમ એક રીતે જોઈએ તો, કૅબિનેટ મિશને શરૂઆતમાં આ સૂચનો મૂક્યાં હોત તો એને ‘યોજના’ માનીને સત્તાવાર ચર્ચા થઈ હોત. હવે એમની ભલામણ મુદ્દાવાર, પણ સંક્ષેપમાં જોઈએ.

· આના અનુસંધાનમાં એમનો સૌ પહેલો નિર્ણય ભારતીયોની બનેલી વચગાળાની સરકારની રચના કરવાનો હતો. નવું બંધારણ પણ બનાવવાનું હતું, જેમાં સૌને ન્યાય મળે એવી વ્યવસ્થા હોય.

· મિશને કહ્યું કે એમની સમક્ષ ઢગલાબંધ પુરાવા રજૂ થયા છે, પણ એનું પૃથક્કરણ રજૂ ન કરતાં એમણે પોતાનું તારણ આપ્યું કે મુસ્લિમ લીગના ટેકેદારોને બાદ કરતાં બહુ જ મોટા વર્ગની ભાવના ભારતની એકતા ટકાવી રાખવાની છે.

· પરંતુ, મિશન કહે છે કે મુસ્લિમોની વાસ્તવિક અને તીવ્ર ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લઈને એમણે ભાગલાની શક્યતાનો પણ વિચાર કર્યો. મુસ્લિમોની બીક એટલી બધી જામી ગઈ છે કે માત્ર કાગળ ઉપર અમુક ખાતરીઓ આપી દેવાથી કામ ચાલે તેમ નથી. ભારતને એક રાખવું હોય તો મુસ્લિમોને એમની ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક બાબતોમાં એમનું પોતાનું સ્વતંત્ર નિયંત્રણ આપવું જ પડે તેમ છે.

· મિશન કહે છે કે, આથી અમે સૌ પહેલાં મુસ્લિમ લીગની માગણી પ્રમાણે સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ પાકિસ્તાન બનાવવા વિશે વિચાર કર્યો. આ પાકિસ્તાન બે ભાગમાં હશેઃ ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમે પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલુચિસ્તાન, અને ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામના પ્રાંતો. લીગ વાતચીતોના પાછળના ભાગમાં સરહદો અંગે બાંધછોડ કરવા તૈયાર થઈ, પણ એનો આગ્રહ એ હતો કે સ્વતંત્ર, સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સૌ પહેલાં સ્વીકાર કરવો જોઈએ. એમની બીજી માગણી એ હતી કે પાકિસ્તાન વહીવટી અને આર્થિક દૃષ્ટિએ ટકાઉ બની શકે તે માટે જ્યાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેવા ઘણા પ્રદેશો પણ એમાં જોડવા.

· ઉપર જણાવેલા છએ છ પ્રાંતોમાં બિનમુસ્લિમ લઘુમતીઓની સંખ્યા બહુ મોટી છેઃ ૧૯૪૧ની વસ્તી ગનતરીના આંકડા લઈને મિશને દેખાડ્યું કે પંજાબમાં ૧ કરોડ ૬૨ લાખ મુસ્લમાનોની સામે ૧ કરોડ ૨૨ લાખ બિનમુસ્લિમો હતા, સિંધમાં ૩૨ લાખ મુસલમાનોની સામે ૧૩ લાખ ૨૬ હજાર બિનમુસ્લિમો હતા. (બલુચિસ્તાન અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત મુખ્યત્વે મુસ્લિમ પ્રદેશો હતા, પણ વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત પાકિસ્તાન સાથે જવા તૈયાર નહોતો એ આપણે વાંચ્યું છે). ઉત્તર પશ્ચિમે ૬૨ ટકા કરતાં થોડા વધારે મુસલમાનો હતા અને લગભગ ૩૩૮ ટકા હિન્દુઓ અને શીખો હતા. બીજી બાજુ ઉત્તર-પૂર્વમાં બંગાળ અને આસામમાં લગભગ ૩ કરોડ ૬૪ લાખ મુસલમાનો હતા તો લગભગ ૩ કરોડ ૪૧ બિનમુસ્લિમો હતા. એટલે કે મુસલમાનો ૫૧.૬૯ ટકા હતા અને હિન્દુઓ અને અન્ય ૪૮.૩૧ ટકા હતા.

· મિશન જણાવે છે કે આ આંકડા સૂચવે છે કે મુસ્લિમ લીગની વાત માનીએ તો પણ સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ પાકિસ્તાન બનાવવાથી કોમી પ્રશ્નનો નિકાલ નહીં આવે. લીગની એ માગણી પણ ન સ્વીકારી શકાય કે મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હોય તેવા પ્રદેશો પણ પાકિસ્તાનમાં સામેલ કરવા, કારણ કે જે દલીલ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તારોને પાકિસ્તાનમાં સમાવવા માટે વપરાય છે તે જ દલીલ પંજાબ, બંગાળ અને આસામના બિનમુસ્લિમોની બહુમતીવાળા વિસ્તારોને પાકિસ્તાનમાં ન જોડવા માટે વાપરી શકાય છે. લીગની આ માંગની બહુ મોટી અસર શીખો પર પડે તેમ છે.

· આથી અમે એ વિચાર્યું કે માત્ર મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશો પૂરતું નાનું પાકિસ્તાન કદાચ બન્ને પક્ષો વચ્ચે સમાધાનનો આધાર બની શકે. મુસ્લિમ લીગને એ મંજૂર નથી કારણ કે એમાંથી આખું આસામ – સિલ્હટ જિલ્લા સિવાય – પાકિસ્તાનમાંથી નીકળી જાય. પશ્ચિમ બંગાળનો મોટો ભાગ પણ પાકિસ્તાનમાં ન જાય. કલકત્તામાં ૨૩.૬ ટકા વસ્તી મુસલમાનોની છે, એટલે એના પરનો લીગનો દાવો પણ નકારાઈ જાય. પંજાબમાં જલંધર અને અંબાલા માટે લીગની માગણી ન સ્વીકારી શકાય. અમે પોતે પણ માનીએ છીએ કે પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા પાડવાથી આ પ્રાંતોની બહુ મોટી વસ્તીને અસર થશે. બંગાળ અને પંજાબની પોતાની અલગ ભાષાઓ અને પરંપરાઓ છે. પંજાબમાં તો શીખોની મોટી વસ્તી બન્ને બાજુ વસે છે. ભાગલાથી શીખોના ભાગલા થશે. આથી અમે એવા તારણ પર પહોંચ્યા છીએ કે, પાકિસ્તાન, નાનું કે મોટું, કોમી સમસ્યાનો ઉપાય નહીં બની શકે.

· તે ઉપરાંત પણ, કેટલીયે વહીવટી. આર્થિક અને લશ્કરી દલીલો પણ છે, જે બહુ વજનદાર છે. દાખલા તરીકે દેશનો વાહન વ્યવહાર (રેલ્વે), તાર-ટપાલ સેવા સંયુક્ત ભારતના આધારે વિકસ્યાં છે. એને ખંડિત કરવાની બહુ જ ખરાબ અસર ભારતના બન્ને ભાગો પર પડશે. ભારતનાં સશસ્ત્ર દળો પણ અવિભાજિત ભારતનાં છે. એમને બે ભાગમાં વહેંચી નાખવાથી એક લાંબી પરંપરા પર ફટકો પડશે અને ભારતીય સેનાની ઉચ્ચ સ્તરની કાર્યક્ષમતા સામે મોટું જોખમ ઊભું થશે. નૌકાદળ અને હવાઈદળની અસરકારકતા પણ ઘટશે. વળી પાકિસ્તાનના પણ બે ભાગ છે, અને બન્ને ભાગ બહુ નાજુક સરહદો પર આવેલા છે. સફળ સંરક્ષણ માટે પાકિસ્તાનનો વિસ્તાર બહુ ટૂંકો પડશે.

· વળી દેશી રજવાડાં પણ વિભાજિત હિન્દુસ્તાન સાથે જોડાવામાં ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરશે.

· અને છેલ્લે, પાકિસ્તાનના બે ભાગ વચ્ચે સાતસો માઇલનું અંતર છે, બન્ને વચ્ચે સંપર્ક જાળવી રાખવા માટે યુદ્ધ કે શાંતિના કાળમાં હિન્દુસ્તાનની સદ્‍ભાવના પર પાકિસ્તાને આધાર રાખવો પડશે.

· આ કારણોસર અમે બ્રિટિશ સરકારને એવી સલાહ આપી શકવાની સ્થિતિમાં નથી કે અત્યારે બ્રિટીશ હકુમતના હાથમાં જે સત્તા છે તે બે સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ દેશોને સોંપી દેવી જોઈએ.

· આમ છતાં, અમે મુસલમાનોને ખરેખર દહેશત છે તેના તરફ આંખ મીંચતા નથી. એમની સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને રાજકીય અસ્મિતા સંપૂર્ણ એકતંત્રી હિન્દુસ્તાનમાં લુપ્ત થઈ જવાની એમની બીક વાજબી છે કારણ કે હિન્દુઓની જબ્બરદસ્ત બહુમતી છે. આના ઉપાય તરીકે, કોંગ્રેસે એક યોજના રજૂ કરી છે, તેમાં કેન્દ્ર હસ્તકના વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર જેવા અમુક વિષયોને બાદ કરતાં બધા વિષયોમાં પ્રાંતોને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવાનું સૂચન છે.

· આ યોજના અનુસાર પ્રાંતો મોટા સ્તરે આર્થિક અને વહીવટી આયોજનમાં ભાગ લેવા ઇચ્છતા હોય તો ઉપર જણાવેલા ફરજિયાત વિષયો ઉપરાંત પોતાને અધીન હોય તેવા અમુક વિષયો પોતાની મરજીથી કેન્દ્રને સોંપી શકે છે.

· પરંતુ અમને લાગે છે કે આ વ્યવસ્થામાં કેટલાક લાભ છે તો કેટલીક વિસંગતિઓ પણ છે. અમુક પ્રધાનો ફરજિયાત વિષયો પર કામ કરતા હોય અને અમુક પ્રધાનો વૈકલ્પિક વિષયો પર કામ કરતા હોય એ જાતની સરકાર કે ધારાસભા ચલાવવાનું બહુ કઠિન છે. અમુક પ્રાંતો વૈકલ્પિક વિષયો કેન્દ્રને સોંપી દે, આને કેટલાક ન સોંપે. આ સંજોગોમાં એવું થાય કે ફરજિયાત વિષયો પર કામ કરનારા પ્રધાનો આખા ભારતને જવાબદાર મનાશે, પણ વૈકલ્પિક વિષયો પર કામ કરનારા પ્રધાનો માત્ર એમને વિષયો સોંપનારા પ્રાંતોને જ જવાબદાર મનાશે. આવું કરીએ તો કેન્દ્રીય ધારાસભામાં તો વધારે મુશ્કેલી પડશે, કારણ કે એમાં જે પ્રાંતોએ કેન્દ્રને વિષયો ન સોંપ્યા હોય તેના પ્રતિનિધિઓ પણ હશે અને એમને સંબંધ ન હોય તેવા વિષય પર બોલતાં રોકવા પડશે.

· પરંતુ આ ઉપરાંત બીજો પણ મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. બ્રિટિશ ઇંડિયા આઝાદ થાય, તે પછી એ કૉમનવેલ્થમાં રહે કે ન રહે, દેશી રજવાડાંઓને આજે બ્રિટન સાથે જે પ્રકારના સંબંધો છે તેનો પણ અંત આવશે. બ્રિટિશ ઇંડિયા આઝાદ થાય તે પછી રજવાડાંઓ પર બ્રિટિશ તાજ પોતાની સર્વોપરિતા ટકાવી ન શકે, અને નવી સરકારને સોંપી પણ ન શકે. રાજાઓ નવી સ્વાધીન સરકારને સહકાર આપવા તૈયાર છે, પણ એ કઈ રીતે થાય એ મંત્રણઓનો વિષય છે, એટલે અમે અહીં માત્ર બ્રિટિશ ઇંડિયા માટે જ નીચે જણાવેલી યોજના રજૂ કરીએ છીએઃ

Ø ભારતનો સંઘ બનાવાશે જેમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યો હશે. વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર અને આ માટે જરૂરી નાણાં ઊભાં કરવાની સત્તા કેન્દ્રની સરકારના હાથમાં રહેશે.

Ø સંઘની સરકાર અને ધારાસભા હશે જેમાં બ્રિટિશ ઇંડિયા અને દેશી રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ હશે.

Ø કોઈ પણ કોમી પ્રશ્ન પર બન્ને કોમના હાજર અને મતદાન કરનારા પ્રતિનિધિઓની બહુમતી જરૂરી રહેશે જે આખા ગૃહની પણ બહુમતી હોવી જોઈએ.

Ø સંઘ સરકારના વિષયોને બાદ કરતાં, બીજા બધા વિષયો અને સત્તઓ પ્રાંતોના હાથમાં રહેશે.

Ø પ્રાંતો ઇચ્છે તો સાથે મળીને ગ્રુપ બનાવી શકે છે, એ ગ્રુપની પણ સરકાર અને ધારાસભા હશે અને પ્રાંતો નક્કી કરે તે ગ્રુપની સરકારના વિષય રહેશે.

Ø પહેલાં દસ વર્ષ પછી, અને તે પ્છી દર દસ વર્ષે કોઈ પણ પ્રાંત પોતાની ધારાસભામાં બહુમતીના નિર્ણય પ્રમાણે સંઘ અને ગ્રુપના બંધારણની ફેરવિચારણા કરવાની માંગ કરી શકશે.

Ø બંધારણસભા બનાવવા વિશે ભલામણ કરતાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી દેશની સમગ્ર પ્રજાને પ્રતિનિધિત્વ મળે તે માટે અમે સૂચવીએ છીએ કે પુખ્ત મતાધિકાર સૌથી સારો રસ્તો છે. પરંતુ હમણાં જ એ લાગુ કરવામાં ઘણો વખત બગડશે. આથી વ્યવહારરુ રસ્તો હમણાં જ ચુંટાયેલી પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓને ક મતદાન કરનારી સંસ્થાઓ માની લેવાનો છે.

Ø આમાં એક મુશ્કેલી એ આવે છે કે દરેક પ્રાંતમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં ઍસેમ્બ્લીમાં સભ્ય સંખ્યા એકસરખી નથી. દાખલા તરીકે આસામમાં એક કરોડની વસ્તી માટે ૧૦૮ સભ્યો છે, તો બંગાળમાં ૬ કરોડની વસ્તી માટે ૨૫૦ પ્રતિનિધિઓ છે. આમ બંગાળમાં ૫૫ ટકા વસ્તી મુસ્લમાનોની હોવા છતાં એમના માટે ૪૮ ટકા સીટો છે. આથી અમે નીચે પ્રમાણે સૂચવીએ છીએઃ

§ દરેક પ્રાંતને એની વસ્તીના પ્રમાણમાં સીટ ફાળવવી. દસ લાખની વસ્તીએ એક સીટ આપીએ.

§ બન્ને મુખ્ય કોમોની વસ્તી પ્રમાણે આ સીટોની ફાળવણી કરવી.

§ જે તે કોમના પ્રતિનિધિની ચૂંટણી ધારાસભાના એ જ કોમના સભ્યો કરશે.

§ મતદાર ત્રણ પ્રકારના હશેઃ ‘સામાન્ય’ મુસ્લિમ અને શીખ. ‘સામાન્ય’માં મુસ્લિમ કે શીખ ન હોય તે બધા જ ગણાઈ જશે.

§ આ રીતે નીચે પ્રમાણે પ્રતિનિધિઓ ચુંટાશેઃ

વિભાગ ૧ (૧૬૭ સામાન્ય, ૨૦ મુસ્લિમ, કુલ ૧૮૭. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– મદ્રાસ પ્રાંત…૪૫ સામાન્ય, ૪ મુસ્લિમ, કુલ ૪૯

– મુંબઈ પ્રાંત…૧૯ સામાન્ય, ૨ મુસ્લિમ, કુલ ૨૧

– યુક્ત પ્રાંત…૪૭ સામાન્ય, ૮ મુસ્લિમ, કુલ ૫૫

– બિહાર પ્રાંત…૩૧ સામાન્ય, ૫ મુસ્લિમ, કુલ ૩૬

– મધ્ય પ્રાંત…૧૬ સામાન્ય, ૧ મુસ્લિમ, કુલ ૧૭

– ઓરિસ્સા પ્રાંત…૯ સામાન્ય, ૦ મુસ્લિમ, કુલ ૯

વિભાગ ૨ (૯ સામાન્ય, ૨૨ મુસ્લિમ, ૪ શીખ, કુલ ૩૫. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– પંજાબ પ્રાંત… ૮ સામાન્ય, ૧૬ મુસ્લિમ, ૪ શીખ, કુલ ૨૮

– વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત…૦ સામાન્ય, ૩ મુસ્લિમ, ૦ શીખ, કુલ ૩

– સિંધ પ્રાંત… ૧ સામાન્ય, ૩ મુસ્લિમ, ૦ શીખ, કુલ ૪.

વિભાગ ૩ ( ૩૪ સામાન્ય, ૩૬ મુસ્લિમ, કુલ ૭૦. પ્રાંતવાર નીચે આપ્યા પ્રમાણે)

– બંગાળ પ્રાંત… ૨૭ સામાન્ય, ૩૩ મુસ્લિમ કુલ ૬૦

– આસામ પ્રાંત… ૭ સામાન્ય ૩ મુસ્લિમ, કુલ ૧૦.

બ્રિટિશ ઇંડિયામાંથી ૨૯૨, દેશી રાજ્યોમાંથી ૯૩ (વધારેમાં વધારે). કુલઃ ૩૮૫.

આ સાથે જ કૅબિનેટ મિશને પ્રાંતો, ગ્રુપો અને સંઘ માટેનાં બંધારણો બનાવવાની વ્યવસ્થા પણ સૂચવી, એટલું જ નહીં, માત્ર ભારતીયોની બનેલી વચગાળાની સરકાર બનાવવાની પણ જાહેરાત કરી.

કૅબિનેટ મિશનની આ યોજના પર કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના પ્રત્યાઘાત શું હતા? આવતા અઠવાડિયે એની વાત કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register – Jan-June 1946 Vol. I

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-48

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૪૮: સામ્યવાદીઓ અને ‘ભારત છોડો’ આંદોલન

મુસ્લિમ લીગે ૧૯૪૦માં પાકિસ્તાન ઠરાવ પસાર કર્યો ત્યારથી જ સામ્યવાદીઓમાં ગડમથલ શરૂ થઈ ગઈ હતી. મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના અધિકારને સામ્યવાદીઓ ટેકો આપતા થઈ ગયા હતા. આ એમના વૈચારિક ગોટાળાનું કારણ એ કે ભારતના સામ્યવાદીઓ માર્ક્સવાદનું ભારતની પરિસ્થિતિમાં અર્થઘટન કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા એટલે માર્ક્સના શબ્દો કે વિશ્લેષણ અથવા રશિયામાં લેનિને કરેલ પ્રયોગોને સીધા જ ભારતીય સંયોગોમાં લાગુ કરતા હતા. લેનિને જ્યારે ૧૯૧૭માં ઑક્ટોબર ક્રાંતિ કરી ત્યારે ઝાર હસ્તક ઘણા સ્વતંત્ર પદેશો હતા. એ બધા જ લેનિનના શાસન હેઠળ આવ્યા. લેનિને સોવિયેત સંઘ બનાવ્યો ત્યારે આ રાષ્ટ્રોને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર આપ્યો; એમને સાથે રહેવું હોય તો એમની મરજીથી, અને છૂટા પડવું હોય તો એમની મરજીથી. આવાં રાષ્ટ્રોમાં જુદી જુદી જાતિઓ હતી – ઉઝબેક, કઝાખ, તાજિક, આર્મેનિયન, યુક્રેનિયન, જ્યોર્જિયન વગેરે. જાતિ તરીકે એ રશિયનોથી જુદા હતા. આ સિદ્ધાંત સામ્યવાદીઓએ ભારતમાં પણ લાગુ કર્યો અને મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના અધિકારને માન્ય રાખ્યો, એમણે કહ્યું કે મુસલમાનો અલગ રાષ્ટ્ર છે એટલે એમને છૂટા પડવું હોય તો પડી શકે છે.

કોંગ્રેસ, અને ખાસ કરીને, ગાંધીજીનું વિશ્લેષણ એ હતું કે મુસલમાન અને હિંદુના વડવાઓ એક જ છે એટલે એ સોવિયેત સંઘ જેવી અલગ જાતિ નથી, ધર્મ બદલવા સાથે જાતિ નથી બદલી જતી. જે હિંદુઓની જાતિ છે તે જ મુસલમાનોની જાતિ છે. સામ્યવાદીઓએ ધર્મને જાતિ માની લીધી. જિન્નાના સિદ્ધાંત પ્રમાણે મુસલમાનો એક જાતિ (રાષ્ટ્ર) હતા. રાષ્ટ્ર માને તો જ બધાં રાષ્ટ્રોની સમાનતાનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે અને બરાબર ભાગ માગી શકાય. બીજી બાજુ, કોંગ્રેસ હિંદુ અને મુસ્લમાનોને એક જ રાષ્ટ્ર માનતી હતી પરંતુ મુસલમાનોને એક લઘુમતી માનતી હતી, એટલે એમના ધાર્મિક રિવાજો અને પૂજાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ એમ કહેતી હતી. ભારત જેવા દેશમાં કાં તો અનેક રાષ્ટ્રો માનો અને જુદા પડો અથવા બહુમતી જાતિ અને લઘુમતી જાતિ, એમ માનીને સૌને સમાન હકો આપીને, સૌની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરીને સાથે રહો. કોંગ્રેસની ૧૮૮૫માં સ્થાપના થઈ તે વખતથી જ એવો સ્પષ્ટ ખ્યાલ હતો કે યુરોપમાં રાષ્ટ્રની જે સંકલ્પના છે તે ભારતમાં ચાલે તેમ નથી. એમ કરવાથી દેશનું જ વિભાજન થઈ જશે. સામ્યવાદીઓ મુસ્લિમ લીગની માંગ તરફ વળી ગયા હતા.

બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને સામ્યવાદીઓનું હૃદયપરિવર્તન

બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે જર્મની આર્થિક મહાસત્તા બનવા માગતું હતું. હિટલરની પ્રદેશભૂખ પોતાનું સામ્રાજ્ય વિસ્તારવા માટે હતી. સંસ્થાનોનું શોષણ કરીને જ મહાસત્તા બની શકાય. બ્રિટનમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ થઈ તેમાં ભારતનું શોષણ કરીને લૂંટેલા ધનનો મોટો ફાળો રહ્યો. બ્રિટને એશિયા, આફ્રિકામાં પોતાનાં સંસ્થાનો બનાવ્યાં હતાં એટલે યુરોપમાં એની વગ સામે જર્મનીનો મોટો પડકાર હતો, તો એશિયામાં જાપાનની સામ્રાજ્યવાદી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ બ્રિટન સાથે ટક્કરમાં હતી. બ્રિટનના સામ્રાજ્યમાં કદી સૂરજ આથમતો નહોતો.

સામ્યવાદીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સામ્યવાદને અનુસરીને એમ કહેતા કે આ યુદ્ધ દુનિયામાં પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા માગતી બે મૂડીવાદી સત્તાઓની સ્વાર્થપૂર્તિનું યુદ્ધ છે. યુદ્ધની શરૂઆતમાં રશિયા અને જર્મની વચ્ચે ના-યુદ્ધ સંધિ થઈ હતી એટલે રશિયા યુદ્ધમાં તટસ્થ હતું. પરંતુ તે પછી હિટલરે સંધિ તોડીને રશિયા પર જ હુમલો કર્યો. સ્તાલિન જો કે, આના માટે તૈયાર હતો. એક મજૂર વર્ગનું રાજ્ય મૂડીવાદી-સામ્રાજ્યવાદી શક્તિ સાથે સંધિ કરે એ અંતર્વિરોધને સામ્યવાદીઓએ ‘સમય મેળવવા’ માટેનું પગલું ઠરાવ્યું પણ રશિયા પણ બ્રિટનને પક્ષે અને જર્મનીની વિરુદ્ધ જંગમાં કૂદી પડ્યું તે સાથે ભારતના સામ્યવાદીઓની સ્થિતિ કફોડી થઈ ગઈ. ત્યાં સુધી એ યુદ્ધમાં ભારતે સહકાર ન આપવો જોઈએ એમ કહેતા હતા પણ હવે બ્રિટન અને રશિયા મિત્ર બન્યાં હતાં.

જો કે બહુ ઘણા વખત સુધી તો સામ્યવાદીઓ કોંગ્રેસની લાઇન પર ચાલતા રહ્યા. પરંતુ, તે પછી બ્રિટનના સામ્યવાદીઓનું એમના પર દબાણ આવ્યું. આમ જૂઓ તો બ્રિટનના સામ્યવાદીઓ પણ મજૂરો કે લોકશાહી માટે નહીં પણ પોતાનો જ દેશ લડાઈમાં હોય ત્યારે જુદા ન પડી શકાય એમ રાષ્ટ્રવાદી દૃષ્ટિકોણથી વિચારતા હતા. રશિયા યુદ્ધમાં જોડાતાં એમના માટે રસ્તો સરળ થઈ ગયો. હવે બ્રિટનની વસાહતના સામ્યવાદીઓને પણ એમની લાઇન પર લાવવાના હતા.

ભારતીય સામ્યવાદીઓએ પોતાના વિચાર તરત બદલ્યા – હમણાં સુધી જે યુદ્ધ બે મૂડીવાદી દેશોની દુનિયાના શોષણ માટેની સ્પર્ધાનું પરિણામ હતું તે હવે લોક યુદ્ધ (People’s war) બની ગયું! હવે એમને એમ લાગવા માંડ્યું કે બ્રિટનનો આ ઘડીએ વિરોધ ન કરવો જોઈએ. આથી એ ‘ભારત છોડો’ આંદોલનમાં પણ ન જોડાયા. પરંતુ, ઉચ્ચ સ્તરે સામ્યવાદી પાર્ટીની નીતિમાં ફેરફાર થયો હોવા છતાં નીચેના કાર્યકર્તાઓ એની સાથે સંમત નહોતા અને જનજુવાળથી જુદા પડી શકે તેમ પણ નહોતું એટલે એ તો અંગત રીતે આંદોલનમાં સ્થાનિક સ્તરે સક્રિય રહ્યા.

આ હૃદયપરિવર્તનનું પરિણામ એ આવ્યું કે ભારતીય સામ્યવાદી પાર્ટી (CPI)ને ગેરકાનૂની જાહેર કરીને એના પર પ્રતિબંધ મુકાયો હતો તે પાછો ખેંચી લેવાયો અને સામ્યવાદીઓ ભારતની અંગ્રેજ હકુમતના સાથી બની ગયા.

કોંગ્રેસમાં સામ્યવાદીઓનો વિરોધ

૧૯૪૫માં એ. આઈ. સી. સી.ની બેઠક મળી ત્યારે સામ્યવાદીઓ સામે ડેલિગેટોના મનમાં ભારે ગુસ્સો હતો. કોંગ્રેસ એક પાર્ટી નહોતી, રાષ્ટ્રીય મંચ હતી, એટલે એમાં બધા જ – ડાબેરી, જમણેરી, મધ્યમ માર્ગી, મોટા વેપારીઓ, ખેડૂતો, બધા જ હતા. કામદારોને સામ્યવાદીઓએ જુદા રાખવાની કોશિશ કરી હતી.

૧૯૪૨ના આંદોલનમાં હિંસા થઈ તેની ગાંધીજીએ ટીકા કરી હતી, જો કે, એમણે ચોરીચૌરાની જેમ જનતાને સીધી રીતે જવાબદાર નહોતી ગણાવી અને સરકારને દોષ આપ્યો હતો, પરંતુ ગાંધીજીને ન ગમ્યું હોવાની વાત જનતા સમક્ષ પહોંચી હતી. લોકોના ઉત્સાહ પર ટાઢું પાણી રેડવા જેવું થયું હતું. એ. આઈ. સી. સી.નો ઑગસ્ટની ઘટનાઓ વિશેનો ઠરાવ જવાહરલાલ નહેરુએ રજૂ કર્યો અને લોકોમાં નવું જોશ રેડ્યું એમણે કહ્યું કે પાછળથી ખામીઓ દેખાડવાનું સહેલું હોય છે પણ કેટલાંય શહેરોમાં લોકોએ સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લીધી હતી એ અજોડ ઘટનાને ઉતારી પડવા જેવું કંઈ ન કરાય.

એ જ ભાષણમાં એમણે સામ્યવાદીઓને પણ ઠમઠોર્યા. એમણે કહ્યું કે કેટલાક લોકો આ લડાઈને ‘પીપલ્સ વૉર’ કહેતા હતા. “લોકયુદ્ધ ક્યાં હતું અને શા માટે હતું? આપણા માટે તો એક જ યુદ્ધ હતું અને એ લોકોએ દમનકારી શાસન વિરુદ્ધ છેડેલું યુદ્ધ હતું. નહેરુના ઠરાવને અનુમોદન આપતાં સરદાર પટેલે કહ્યું કે હવે ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ નહીં ‘ક્વિટ એશિયા” આંદોલનનો સમય પાકી ગયો છે. એમણે સામ્યવાદીઓ પર પ્રહાર કરતાં કહ્યું કે “ઘણા લોકો યુદ્ધકાર્યોમાં સરકારને સહકાર આપવાની વાત કરતા હતા, એમનું કહેવું હતું કે આ લોકયુદ્ધ છે. આજે યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું છે અને ભારત હજી આઝાદ નથી. એ ખરેખર લોકયુદ્ધ હોત તો આ વિજય સાથે ભારતને આઝાદી ન મળી હોત? આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવે કહ્યું કે જે લોકો ૧૯૪૨ના આંદોલનથી દૂર રહ્યા તે આજે જાતે જ શરમમાં ડૂબીને મોઢું છુપાવે છે. જ્યાંસુધી મૂડીવાદ અને સામ્રાજ્યવાદનો અંત નહીં થાય ત્યાં સુધી દુનિયામાં શાંતિ નહીં સ્થપાય.

ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા વિશેના ઠરાવ પર સુધારો સૂચવવા સામ્યવાદી કે. એમ. અશરફબોલવા ઊભા થયા ત્યારે ભારે ઘોંઘાટ થયો અને એમની વાત કાને પણ ન પડે એવું વાતાવરણ ઊભું થયું. પ્રમુખપદેથી મૌલાના આઝાદે લોકોને શાંત પાડ્યા કે હજી કોંગ્રેસે સામ્યવાદીઓને સભ્યપદેથી હટાવવા કે નહીં, તે વિશે નિર્ણય નથી લીધો એટલે અશરફને બોલવાનો અધિકાર છે.

એ. આઈ. સી. સી.થી પહેલાં પાંચમી-છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરે પૂનામાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠક મળી તેમાંસામ્યવાદી સભ્યો વિરુદ્ધ શિસ્તભંગની ફરિયાદોના નિકાલ માટે જવાહરલાલ નહેરુ, સરદાર પટેલ અને ગોવિંદ વલ્લભ પંતની ત્રણ સભ્યોની સમિતિ નીમી હતી. આ સમિતિનો રિપોર્ટ ડિસેમ્બરમાં કલકત્તામાં વર્કિંગ કમિટીની બેઠકમાં રજૂ થયો. તેના પરથી એ. આઈ. સી. સી.ના સામ્યવાદી સભ્યો એસ. જી. સરદેસાઈ, વી. જી. ભગત, વી. ડી. ચિતાળે, કે. એમ અશરફ, સજ્જાદ ઝહીર, સોહન સિંઘ જોશ, કાર્યાનંદ શર્મા અને આર. ડી. ભારદ્વાજને નોટિસો આપવામાં આવી. એમણે નોટિસના જવાબ આપવામાં ગલ્લાંતલ્લાં કર્યાં પણ સામ્યવાદી પક્ષના મહામંત્રી પી. સી. જોશીએ નિવેદન બહાર પાડીને કોંગ્રેસ છોડી દેવાનો પક્ષનો નિર્ણય જાહેર કરી દીધો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register July-Dec-1945- Vol. II

india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-47

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૪૭: બ્રિટનમાં મજૂર પક્ષની સરકાર અને ભારતમાં ચૂંટણીઓની જાહેરાત

સિમલા કૉન્ફરન્સ પછીના પખવાડિયામાં, દુનિયાનું રાજકીય દૃશ્ય બદલાઈ ગયું. એ સાથે ભૂગોળ પણ બદલવા માટે તલપાપડ થઈ ગઈ હતી. ૨૬મી જુલાઈએ બ્રિટનમાં ચૂંટણી થઈ અને મજૂર પક્ષ ચોખ્ખી બહુમતીથી સત્તામાં આવ્યો. ક્લેમન્ટ ઍટલી વડા પ્રધાન બન્યા અને એમણે લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સને ભારત માટેના પ્રધાન બનાવ્યા. ૬ઠ્ઠી ઑગસ્ટે અમેરિકાએ જાપાનના શહેર હીરોશીમા પર, અને નવમી તારીખે નાગાસાકી પર બોમ્બ ફેંક્યા. આ સાથે યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું અને જાપાને બીજી સપ્ટેમ્બરે વિધિવત્‍ શરણાગતી સ્વીકારી લીધી. આમ ભારતની સ્વતંત્રતા માટે તદ્દન નવા સંજોગો ઊભા થયા હતા. એનો પડઘો પાડતા હોય તેમ કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદે ઍટલીને તાર મોકલીને ભારતની જનતા વતી ગ્રેટ બ્રિટનની જનતાને અભિનંદન આપ્યાં. એમણે કહ્યું કે ચૂંટણીનાં પરિણામ દેખાડે છે કે લોકોએ એમના જૂના વિચારો છોડી દીધા છે અને નવી દુનિયાનો સ્વીકાર કર્યો છે.

આ બાજુ વાઇસરૉય વેવલે ભારતના રાજકીય પક્ષોને સક્રિય બનાવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી. એણે પહેલી ઑગસ્ટે બધા પ્રાંતોના ગવર્નરોની બેઠક બોલાવી અને ચૂંટણીઓ યોજવા વિશે ચર્ચા કરી. કોંગ્રેસ હજી પણ ગેરકાનૂની સંસ્થા હતી અને અમુક નેતાઓ સિવાય એના હજારો કાર્યકર્તા જેલમાં જ હતા. ચૂંટણીઓ થાય તે પહેલાં આ પ્રશ્ન પણ વિચારવાનો હતો. ૨૧મી ઑગસ્ટે ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલની ખાસ બેઠક પછી પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણીની અને વાઇસરૉય એની પહેલી મુલાકાત પછી માત્ર દસ અઠવાડિયાંના ગાળામાં નવી સરકાર સાથે મસલતો માટે જાય છે, એવી જાહેરાત કરવામાં આવી. મજૂર પક્ષની સરકારે ભારતની સમસ્યાને આટલી પ્રાથમિકતા આપી તેની ચારેકોર પ્રશંસા થઈ અને ભારતનાં રાજકીય વર્તુળોમાં પણ ઉત્સાહ ફેલાઈ ગયો. ઉમરાવસભા (હાઉસ ઑફ લૉર્ડ્સ)માં લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સનો ભારત માટેના પ્રધાન તરીકે પરિચય કરાવવામાં આવ્યો તેના પ્રત્યુત્તરમાં એમણે આ જાહેરાત કરી, આથી સભ્યોએ એને હર્ષનાદથી વધાવી લીધી.

વેવલે લંડનથી પાછા આવીને રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં કહ્યું કે કેન્દ્રીય અને પ્રાંતિક ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણીની જાહેરાત તો પહેલાં જ કરી દેવાઈ છે અને તે ઉપરાંત બ્રિટિશ સરકાર બંધારણ બનાવવા માટેની સંસ્થા રચવાનું પણ વિચારે છે. વેવલે કહ્યું કે ૧૯૪૨માં સરકારે જે યોજના રજૂ કરી હતી તે બાબતમાં બધા પક્ષો સંમત છે કે નવી યોજનાની જરૂર છે, તે વિશે પણ રાજકીય પ્રતિનિધિઓના અભિપ્રાયો લેવામાં આવશે. એણે ઉમેર્યું કે સરકારે મને ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણી પછી રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિત્વવાળી એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ રચવાનો પણ અખત્યાર આપ્યો છે.

વેવલના બ્રોડકાસ્ટમાં આ છેલ્લી બે વાતો મહત્ત્વની છે. એક તો, એણે ૧૯૪૨ની યોજનામાં ફેરફારની શક્યતા દેખાડી છે. બીજી વાત એ કે ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ બનાવતી વખતે એ રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓને લેશે પણ આખરી નિર્ણય એનો પોતાનો રહેશે.

લંડનમાં વડા પ્રધાન ઍટલીએ રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં રાજાએ નવી સંસદનું ઉદ્ઘાટન કરતાં જે વિધાન કર્યું હતું તે ટાંક્યું. રાજાએ કહ્યું હતું કે “મારી હિંદુસ્તાની પ્રજાને અપાયેલા વચન પ્રમાણે, મારી સરકાર હિંદુસ્તાનમાં અભિપ્રાય બનાવનારા નેતાઓ સાથે મંત્રણાઓ કરીને સંપૂર્ણ સ્વશાસન આપવા માટે પોતાનાથી બનતું બધું જ કરશે.”

ઍટલીએ કહ્યું કે ૧૯૪૨માં ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્ત હતી કે યુદ્ધ પછી તરત જ ભારતનું બંધારણ ઘડવા માટે ચુંટાયેલી સંસ્થા પણ બનાવવાની સરકારની યોજના છે.

તે પછી ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે ચોથી ડિસેમ્બરે ઉમરાવસભામાં જાહેરાત કરી કે ભારતીય નેતાઓના વિચારો જાણવા માટે એક પાર્લામેંટરી ડેલિગેશન જશે.

ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક

દેશ અને દુનિયામાં ઝડપભેર ઘટનાઓ બનતી જતી હતી એટલે ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક મળે તે સ્વાભાવિક હતું.. નેતાઓ જેલમાંથી છૂટ્યા તે પછી પહેલી વાર એ. આઈ. સી. સી. ની બેઠક ૨1૨૩મી સપ્ટેમ્બરે મુંબઈના ગોવાલિયા ટેંક મેદાનમાં મળી. આ સ્થળે મીટીંગ રાખવાનું મહત્ત્વ એ હતું કે ‘ભારત છોડો’ આંદોલન પણ ત્યાંથી જ શરૂ થવાનું હતું.

મીટિંગમાં ભાગ લેવા માટે બંગાળ કોંગ્રેસના નેતા અને સુભાષચંદ્ર બોઝના મોટાભાઈ શરતચંદ્ર બોઝ અવ્યા ત્યારે સરદાર વલ્લભભાઈએ એમને આંસુભરી આંખે ભેટીને આવકાર્યા. જાપાન સરકારે ૧૮મી ઑગસ્ટે જાહેર કર્યું હતું કે સુભાષબાબુ એક વિમાની હોનારતમાં ઘાયલ થયા હતા અને પાંચ દિવસ પછી હૉસ્પિટલમાં એમનું મૃત્યુ થયું હતું. આના પછી કોંગ્રેસ નેતાઓ શરતબાબુને પહેલી વાર મળ્યા હતા.

પરંતુ, સભાની કાર્યવાહીની શરૂઆતમાં મૃતક નેતાઓને અંજલી આપવાનો ઠરાવ રજૂ થયો, એમાં સુભાષબાબુનું નામ નહોતું! એક ડેલીગેટે આ તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું, ત્યારે મહામંત્રી આચાર્ય કૃપાલાનીએ જવાબ આપ્યો કે એમના મૃત્યુના સમાચાર જે સ્રોતોમાંથી મળ્યા છે તે આધારભૂત નથી એટલે સુભાષબાબુ હયાત છે કે ખરેખર મૃત્યુ પામ્યા છે એ શંકાનો વિષય છે, એટલે એમનું નામ મૃતકોમાં સામેલ નથી કરાયું. તે પછી કાર્યવાહી આગળ ચાલી.

નીતિ વિષયક ઠરાવમાં કોંગ્રેસે સિમલા કૉન્ફરન્સની ચર્ચા કરીઃ એ વાત સ્પષ્ટ હતી કે આ કૉન્ફરન્સ બહુ મર્યાદિત હતી અને એવું મનાતું હતું કે જે સમજૂતી થશે તે વાઇસરૉય અમલમાં મૂકશે. આવી સમજૂતી હોવા છતાં, માત્ર એક પાર્ટી સંમત ન થઈ એટલે ઓચિંતા જ વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સ સમાપ્ત કરી દીધી. સિમલા કૉન્ફરન્સ નિષ્ફળ ગઈ તો એના માટે કોંગ્રેસને દોષ ન દઈ શકાય. કૃપાલાનીએ કહ્યું કે વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સને સમેટી લેવાનું સાચું કારણ જણાવ્યું નથી. પરંતુ લંડનથી વાઇસરૉય પર દબાણ આવ્યું હોવાની વાતો વહેતી થઈ છે. સરકાર સમજૂતી કરવા માગતી હોત તો મુસ્લિમ લીગને કોરાણે મૂકીને આગળ વધી શકી હોત કારણ કે એને મુસ્લિમ લીગનો ડર નથી, પણ મુસ્લિમ લીગ સંમત નથી થતી એમ કહેવું એમને ફાવતું હતું.

હકીકતમાં બ્રિટનની સરકાર જિન્નાની કોઈ પણ માગણીને આડકતરી રીતે ટેકો આપતી હતી. ભારતની અંગ્રેજ સરકાર અને બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે ઘણી વાર મતભેદો પણ રહેતા પણ વાઇસરૉય, છેવટે તો બ્રિટન સરકારે નીમેલો નોકર હતો એટલે એનો અભિપ્રાય અલગ હોય તો પણ અંતે તો બ્રિટન જ નક્કી કરતું હતું કે ભારતમાં શું કરવું. બીજી બાજુ જિન્નાને વીટો અધિકાર આપવા જેવું થતું હતું પણ બ્રિટનને તો એ જ જોઈતું હતું.

પરંતુ, આ બધી ઘટનાઓ વચ્ચે સ્વરાજ માટેની ઝંખના વધારે તીવ્ર બની. હવે જનતામાં બ્રિટિશ સરકાર સામે રોષ વધતો જતો હતો. ભારતની અંગ્રેજ સરકારે રોજ સામે આવતી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. બ્રિટિશ સરકાર

બીજા એક ઠરાવ દ્વારા કોંગ્રેસે આઝાદ હિંદ ફોજના સૈનિકોની બહાદુરી અને દેશદાઝને બિરદાવી અને બધા કેદીઓને છોડી મૂકવાની માગણી કરી. કોંગ્રેસે જરૂર પડ્યે એમને કાનૂની મદદ આપવાનો પણ ફેંસલો કર્યો.

કોંગ્રેસે ઍસેમ્બ્લીઓની ચૂંટણીની જાહેરાતની પણ ટીકા કરી કે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે ઠરાવ રજૂ કરતાં કહ્યું કે ૧૯૪૨ના માર્ચમાં સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સે કેટલી મહત્ત્વહીન દરખાસ્તો રજૂ કરી હતી; આ નવી જાહેરાત એનું જ પુનરાવર્તન છે. આ દેખાડે છે કે બ્રિટનની નીતિમાં કોઈ વાસ્તવિક ફેરફાર નથી થયો. આમ છતાં એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ પોતાની નીતિઓ અને કાર્યક્રમોના પ્રચાર માટે ચૂંટણી લડશે. સરદારે કહ્યું કે અત્યારે કદાચ નવા પ્રભાત પહેલાંની કાળી રાત જેવો સમય છે.

આ બેઠકમાં કમ્યુનિસ્ટ સભ્યોએ યુદ્ધ દરમિયાન જે વલણ લીધું તેની આકરી ટીકા થઈ. કમ્યુનિસ્ટ સભ્યોને બોલતાં રોકવાનો પણ પ્રયાસ થયો. સામ્યવાદીઓ પહેલાં યુદ્ધને સામ્રાજ્યવાદી યુદ્ધ કહેતા હતા પણ રશિયા યુદ્ધમાં જોડાયું કે રાતોરાત એમના માટે એ લોકયુદ્ધ બની ગયું. પરંતુ એની ચર્ચા માટે એક અલગ પ્રકરણ જોઈશે.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Indian Annual Register, July-Dec. 1946 Vol. I

Collected Works of Mahatma Gandhi Vol. 80

India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-46

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૪૬: સિમલા કૉન્ફરન્સ

૧૯૪૫ના માર્ચમાં લૉર્ડ વેવલ બ્રિટિશ સરકાર સાથે મસલત માટે લંડન ગયો. ૧૪મી જૂને ભારત માટેના પ્રધાન લૉર્ડ ઍમરીએ આમસભામાં નિવેદન કર્યું કે લૉર્ડ વેવલની હાલની મુલાકાત દરમિયાન ભારતની રાજકીય સ્થિતિની ચર્ચા થઈ. બ્રિટન સરકાર ભારતીયો પોતાનું બંધારણ જાતે જ ઘડી શકે તેમાં મદદ કરવા માટે સરકાર બધું કરી છૂટશે, પરંતુ ભારત ઇચ્છતું ન હોય તેવી સ્વશાસન સંસ્થાઓ એના પર ઠોકી બેસાડવી એ કહેણી એક અને કરણી બીજી, એના જેવું થશે. આપણે બ્રિટિશ ઇંડિયાના શાસનમાંથી ધીમે ધીમે હટવા લાગ્યા છીએ ત્યારે આવું કરી ન શકાય અને આપણે બહારથી કંઈ લાદવાની જવાબદારી લેવા તૈયાર નથી. ભારતની મુખ્ય કોમોની ઇચ્છાને અનુકૂળ ન હોય તેવો ફેરફાર કરવાનો પણ સરકારનો ઇરાદો નથી. પરંતુ ભારતની મુખ્ય પાર્ટીઓ કોઈ સમજૂતી કરે અને જાપાન સામેના યુદ્ધને સફળ બનાવવા માટે અને ભારતના પુનર્નિર્માણમાં સહકાર આપવા તૈયાર થાય તો યુદ્ધ પછી આપણે આગળ વધવા તૈયાર છીએ.

ખાસ નોંધવા જેવી વાત એ છે કે બ્રિટન સરકાર બે કોમોની સંમતિ માટે આગ્રહ રાખતી હતી! મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાનની માગણીથી એ અજાણ નહોતી. ગાંધી-જિન્ના મંત્રણાઓમાં બન્ને વચ્ચેનું “આભજમીનનું અંતર” પણ છતું થયું હતું. આમ છતાં શાંતિને નામે બ્રિટન બન્ને કોમો વચ્ચે સમજૂતીની વાત કરતું હતું. આ વાતો જિન્નાની તરફેણમાં જતી હતી. બ્રિટન સરકાર કોંગ્રેસની વિરુદ્ધ મુસ્લિમ લીગનો ઉપયોગ કરતી હતી.

એ જ દિવસે વાઇસરૉય વેવલે ભારતમાં એક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટમાં કહ્યું: મને નામદાર સમ્રાટની સરકારે હિન્દુસ્તાની નેતાઓ સમક્ષ રાજકીય સ્થિતિને હળવી બનાવવા અને પૂર્ણ સ્વશાસનના ધ્યેય તરફ અગળ વધવા માટે યોગ્ય દરખાસ્તો રજૂ કરવાનો અખત્યાર આપ્યો છે.” વાઇસરૉયે રાજકીય અભિપ્રાયવાળા પ્રતિનિધિઓને લઈને પોતાની નવી એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ બનાવવાની તૈયારી દેખાડી. કાઉંસિલમાં માત્ર વાઇસરૉય અને કમાંડર-ઇન-ચીફ સિવાય બધા સભ્યો ભારતીય હશે. કાઉંસિલમાં પ્રતિનિધિત્વ કઈ રીતે હોવું જોઈએ તેની ચર્ચા સિમલા કૉન્ફરન્સમાં કરવાની હતી. વેવલે સૂચવ્યું કે એને પોતાની કાઉંસિલ પસંદ કરવાનો હક છે પણ હવે એના માટે રાજકીય નેતાઓની સલાહ લેવાનો એનો વિચાર છે. એમાં સવર્ણ હિન્દુઓ અને મુસલમાનોને એકસરખું પ્રતિનિધિત્વ અપાશે. વાઇસરૉયે કહ્યું કે બંધારણ વિશે સમાધાન શોધવાનો કે લાદવાનો આ પ્રયાસ નથી. સમ્રાટની સરકારને વિશ્વાસ છે કે ભારતના પક્ષોના નેતાઓ કોમી સમસ્યાના સમાધાન માટે પરસ્પર સમજૂતી સાધી શકશે. ભારતને સ્વશાસન આપવામાં એ જ આડે આવે છે. ભારત સામે બહુ મોટી તકો પડેલી છે, તે સાથે જ બહુ મોટી સમસ્યાઓ પણ છે, જેનો ઉકેલ સહિયારા પ્રયાસોથી જ આવી શકે. વેવલે કહ્યું કે પહેલી જ વાર વિદેશ ખાતું પણ ભારતીય પ્રતિનિધિને સોંપાશે. આ કાઉંસિલ અત્યારના બંધારણ પ્રમાણે બનશે અને એમાં ગવર્નર જનરલને સંપૂર્ણ નિયંત્રણની સત્તા મળી છે તે છોડવાનો સવાલ જ નથી પણ એ સત્તાનો ઉપયોગ ગેરવાજબી રીતે નહીં કરાય.

વાઇસરૉયે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ વ્યવસ્થાની અસર ભવિષ્યની યોજનાઓ પર નહીં પડે. નવી એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલનું કામ સૌ પહેલાં તો જાપાનને સંપૂર્ણ શિકસ્ત આપવા માટે તમામ શક્તિ કામે લગાડવાનું રહેશે. બીજું, કાયમી બંધારણ અમલમાં આવે ત્યાં સુધી યુદ્ધ પછીના વિકાસ માટેનાં કાર્યો કરવાનાં રહેશે. ત્રીજું, નેતાઓ એ પણ વિચારશે કે સમાધાન કઈ રીતે કરવું, અને આ ત્રીજું કામ સૌથી મહત્ત્વનું છે.

વેવલે પાર્ટીઓના જે નેતાઓને આમંત્રણ આપવાનાં હતાં તેમનાં નામ પણ જાહેર કર્યાં અને કોંગ્રેસના નેતાઓને છોડી મૂકવાની પણ જાહેરાત કરી. એણે પ્રાંતિક સરકારોના પ્રીમિયરો, અથવા જે પ્રાંતોમાં પ્રધાનમંડળો રાજીનામાં આપી ચૂક્યાં હતાં અને પ્રાંતમાં ગવર્નરનું શાસન હોય ત્યાંના ભૂતપૂર્વ પ્રીમિયરો, સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીમાં કૉગ્રેસના નેતા અને મુસ્લિમ લીગના ઉપનેતા. કાઉંસિલ ઑફ સ્ટેટમાં કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ અને ઍસેમ્બ્લીમાં નૅશનાલિસ્ટ પાર્ટીના નેતાઓને આમંત્રણ આપ્યું. તે ઉપરાંત ગાંધીજી અને જિન્નાને માન્ય નેતાઓ તરીકે ખાસ આમંત્ર્યા. શિડ્યૂલ્ડ ક્લાસિસના પ્રતિનિધિ તરીકે રાવ બહાદુર એન. શિવ રાજ અને શીખોના પ્રતિનિધિ તરીકે માસ્ટર તારા સિંઘને આમંત્રણ અપાયાં. હિન્દુ મહાસભાને વેવલે આમંત્રણ ન આપ્યું; એ જ રીતે ડૉ. આંબેડકરને પણ બાકાત રખાયા. વેવલે આમંત્રણ માટે જે માપદંડ લાગુ કર્યો તેમાં તો નહેરુ પણ ગોઠવાતા નહોતા, એટલું જ નહીં પણ કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના આઝાદને પણ એ કારણે આમંત્રણ નહોતું મોકલ્યું.

બીજા જ દિવસે ૧૫મી જૂને જવાહરલાલ નહેરુ, સરદાર પટેલ, આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ અને કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદને છોડી મુકાયા. લગભગ ત્રણ વર્ષ જેલમાં ગાળીને કોંગ્રેસ નેતાઓ બહાર આવ્યા હતા ગાંધીજી એ વખતે પંચગનીમાં હવાફેર માટે રોકાયા હતા. વાઇસરૉયના રેડિયો સંદેશ પછી તરત એમને એ વાંચવા મળ્યો. એમણે તરત વાઇસરૉયના સેક્રેટરીને તાર મોકલીને કહ્યું કે પોતે કોંગ્રેસના સભ્ય નથી એટલે કોંગ્રેસનું પ્રતિનિધિત્વ ન કરી શકે. એ કામ કોંગ્રેસ પ્રમુખનું અથવા તો એ જેમને નીમે તેનું છે. બીજા દિવસે એમણે વાઇસરૉયને પણ તાર મોકલ્યો. તેમાં એમણે વાઇસરૉયે સવર્ણ હિન્દુઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો તેની ચર્ચા કરતાં કહ્યું કે સવર્ણ કે અવર્ણ હિન્દુઓ જેવા કોઈ ભાગ નથી. હિન્દુ મહાસભા, કે જે હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોવાનું કહે છે, તે પણ એમ નહીં માને કે એ માત્ર સવર્ણ હિન્દુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ગાંધીજીએ બીજો વાંધો એ લીધો કે બ્રોડકાસ્ટમાં મહામહેનતે ‘સ્વતંત્રતા’ શબ્દને આવવા નથી દેવાયો. આટલું કહીને એમણે આટલા ફેરફારની માગણી કરી.

વાઇસરૉયે જવાબ આપ્યો કે તમારી ‘ટેકનિક્લ’ સ્થિતિ જે હોય તે, તમારી મદદ મને બહુ કામની છે. કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિત્વ અંગે તમે સલાહ મસલત કરીને મને જાણ કરશો તો સારું. વાઇસરૉયે બ્રોડકાસ્ટ પછી તરત ગાંધીજીને તાર મોકલીને કૉન્ફરન્સથી એક દિવસ પહેલાં ૨૪મીએ બપોરે ત્રણ વાગ્યે સિમલામાં મળવાનું આમંત્રણ પણ આપ્યું. વેવલે કહ્યું કે તમારો ઉતારા માટે ‘એમ્સ્બેલ’ નામનો બંગલો મેં ભાડી લીધો છે.

બીજા એક તાર દ્વારા વેવલે ગાંધીજીને વિનંતિ કરી કે મૌલાના આઝાદને પણ બેઠકમાં હાજર રહેવાનું આમંત્રણ તેઓ પહોંચાડી દે. ૧૮મી જૂને વેવલે બીજા તાર દ્વારા ગાંધીજીને જાણ કરી કે મૌલાનાને આમંત્રણ મળી ગયું હોવું જોઈએ અને એના માટે તાર પણ કરી દીધો છે. એક તારમાં વેવલે સ્પષ્ટતા કરી કે ‘સવર્ણ હિન્દુ’ શબ્દો આક્ષેપની ભાષામાં નહોતા વાપર્યા. એનો અર્થ એ છે કે શિડ્યૂલ્ડ કાસ્ટના પ્રતિનિધિઓને છોડીને બાકીના હિન્દુઓ અને મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ સરખું હોવું જોઈએ. ‘સ્વતંત્રતા’ શબ્દ ન હોવા વિશે વેવલનો જવાબ હતો કે લૉર્ડ ઍમરીએ ૧૪મી જૂને આમસભામાં પોતાના નિવેદનમાં કહ્યું છે કે માર્ચ ૧૯૪૨ની ઑફર હજી ઊભી છે. ઑફરના પાયામાં બે સિદ્ધાંતો છેઃ એક તો, કૉમનવેલ્થના સ્વાધીન સાથી તરીકે અથવા કૉમનવેલ્થની બહાર પોતાનું ભાવિ નક્કી નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા પર કોઈ નિયંત્રણ નથી. બીજું, ભારતીયો પક્ષકાર બનીને જાતે બંધારણ કે બંધારણો બનાવે તો (પહેલો સિદ્ધાંત) શક્ય બને.

બ્રોડકાસ્ટમાં ફેરફાર કરવાનું વ્યવહારુ નથી અને એ તો માત્ર સમાધાન શોધવાની મારી ભાવનાનું સાદું નિવેદન છે. કૉન્ફરન્સ પહેલાં આવી ચર્ચાઓ કરવાનું સલાહભર્યું નથી. ગાંધીજીના કહેવા પ્રમાણે વાઇસરૉયે એમના વચ્ચે તારોની આપ-લે થઈ હતી તે બધા છાપાંજોગ પ્રકાશિત કર્યા.

સિમલા કૉન્ફરન્સ

૨૫મી જૂન, સોમવારની સવારે બેઠક શરૂ થઈ. વાઇસરૉયે પોતાના ટૂંકા ભાષણમાં બધા પક્ષોને પોતાનાં વેરઝેર ભૂલી જઈને સમજૂતી સાધવા અપીલ કરી. તે પછી મૌલાના આઝાદે કોંગ્રેસના દૃષ્ટિકોણની સ્પષ્ટતા કરી. એમણે કહ્યું કે આ વ્યવસ્થા તદ્દન હંગામી અને વચગાળાની હશે એવી ખબર છે અને આ વ્યવસ્થાને ભવિષ્યની વ્યવસ્થા માટેના દાખલા તરીકે નહીં ગણાય એમ માનીએ છીએ પરંતુ કોંગ્રેસ એક રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે અને એને કોમવાદી ચીતરવાનો કોઈ પણ પ્રયાસ અમને મંજૂર નથી. અમે આવા કોઈ પણ પ્રયાસમાં સામેલ નહીં થઈએ. આ વચગાળાની વ્યવસ્થા ભારતની સ્વતંત્રતાના લક્ષ્ય તરફનું ડગલું છે એવી જાહેરાતને હું બહુ જ મહત્ત્વની ગણું છું. કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી જે કંઈ નિર્ણય લેશે તેને AICCએ મંજૂરી આપવાની રહેશે પણ હજી એના પર પ્રતિબંધ છે અને અમારા ઘણા સાથીઓ જેલમાં છે. આ અમારા માર્ગમાં બહુ મોટો અવરોધ છે.

તે પછી બેઠક ત્રીજા દિવસે, ૨૭મી બુધવારે મળી. મંગળવારે નેતાઓ અનૌપચારિક વાતચીતો કરવા માગતા હતા.

ફરી એક દિવસનો ખાડો પડ્યો. ૨૯મીએ બે કલાક માટે બેઠક મળી તેમાં બધા પક્ષોએ એક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ માટે પોતાનાં નામો આપવાનાં હતાં પણ કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગને નામો નક્કી કરવા માટે બે અઠવાડિયાનો સમય આપીને કૉન્ફરન્સ મોકૂફ રાખી દેવાઈ.

કોંગ્રેસ પ્રમુખે નામો નક્કી કરવા માટે સિમલામાં જ વર્કિંગ કમિટીની મીટિંગ બોલાવી.

સિમલા કૉન્ફરન્સ નિષ્ફળઃ જિન્ના જવાબદાર

૧૪મી જુલાઈએ બધા ફરી એકઠા થયા ત્યારે વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સ નિષ્ફળ ગઈ હોવાનું જાહેર કર્યું અને કહ્યું કે જિન્નાએ ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલ માટે લીગના પ્રતિનિધિઓનાં નામ ન આપ્યાં તેથી આખી કાઉંસિલની રચના કરવાનું શક્ય ન બન્યું. વાઇસરૉય લૉર્ડ વેવલનું નિવેદન ટૂંકમાં જોઈએઃ

“મને બધા પક્ષો તરફથી નામો મળી ગયાં, માત્ર યુરોપિયન જૂથ અને મુસ્લિમ લીગ તરફથી નામો ન મળ્યાં. યુરોપિયન જૂથે તો નામો ન આપવાનું નક્કી કર્યું એટલે ન આપ્યાં, પરંતુ મુસ્લિમ લીગ તરફથી નામ ન મળતાં મેં પોતે જ લીગના પ્રતિનિધિઓનાં નામ જાતે જ નક્કી કરીને તૈયાર રાખ્યાં. મને ખાતરી છે કે આ નામોને અહીં મંજૂરી મળી હોત તો નામદાર સમ્રાટની સરકાર પણ એનો સ્વીકાર કરી લેત. જો કે, બધા પક્ષોના બધા દાવા પૂરેપૂરા સ્વીકારવાનું શક્ય નહોતું. મેં મારો ઉકેલ જિન્ના સમક્ષ મૂક્યો ત્યારે એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગને એ સ્વીકાર્ય નથી અને એ એટલા મક્કમ હતા કે મને લાગ્યું કે ચર્ચા ચાલુ રાખવાનું ઉપયોગી નહીં થાય. એ સંયોગોમાં મેં એમને મારી સૂચી ન દેખાડી.

વાઇસરૉય પછી બોલતાં મૌલાના આઝાદે વાઇસરૉયના પ્રયાસની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું કે એમણે કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતાની જવાબદારી લીધી છે તે હિંમતનું કામ છે પણ ખરી જવાબદારી એમની નહીં, બીજાઓની હતી.

બધા પક્ષો મુસ્લિમ લીગ સાથે સમાધાન કરી શકે તે માટે લૉર્ડ વેવલે મીટિંગ મુલતવી રાખી તે સારું જ કર્યું. પણ મુસ્લિમ લીગનો દાવો હતો કે બીજા કોઈ પણ મુસ્લિમ પ્રતિનિધિનું નામ ન આપી શકે, માત્ર મુસ્લિમ લીગને જ એ અધિકાર મળવો જોઈએ. હું પોતે મુસલમાન છું અને કોંગ્રેસ માત્ર હિન્દુઓની સંસ્થા બની રહે તે મને મંજૂર નથી. મુસલમાનોના ભલા માટે કામ કરવાનો કોંગ્રેસને અધિકાર છે. એટલે એ દેખીતું છે કે કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતા માટે કોણ જવાબદાર છે.

મૌલાનાએ વાઇસરૉયને પણ સંભળાવી દીધું. આજે દેશમાં જે કોમવાદ ફેલાયો છે તેની જવાબદારીમાંથી બ્રિટિશ સરકાર બચી ન શકે. જ્યાં સુધી ત્રીજો પક્ષ દેશમાં રહેશે ત્યાં સુધી સ્થિતિ સુધરવાની નથી. વાઇસરૉયનું વલણ ઢીલું રહ્યું. આવી ઢચુપચુ રીત સાચી પણ નથી અને ઉપયોગી પણ નથી. ખંચકાટ અને નબળાઈથી ઉકેલ ન જડે.

નિષ્ફળતા વિશે જિન્ના

૧૪મી જુલાઈએ જ જિન્નાએ પત્રકાર પરિષદની નિષ્ફળતા માટે બધો દોષ, ગાંધીજી, કોંગ્રેસ અને પંજાબના પ્રીમિયર ખિઝર હયાત ખાન અને ગવર્નર ગ્લૅન્સી પર નાખ્યો. એમણે લૉર્ડ ઍમરીનું નામ લીધા વગર જ એમની ભારતની ભૌગોલિક અખંડતાની દલીલની પણ ટીકા કરી. જિન્નાએ કહ્યું કે વેવલ પ્લાન પાકિસ્તાનની માંગને દબાવી દેવા માટે હતો. ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળની હિન્દુ કોંગ્રેસ એમાં વાઇસરૉયના સગરિત તરીકે કામ કરતી હતી. પંજાબના પ્રીમિયર ખિઝર પર એમને એટલા માટે રોષ હતો કે એમની યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી જિન્નાનો દ્વિરાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત નહોતી માનતી. પંજાબમાં એના જ ખભે ચડીને મુસ્લિમ લીગ આગળ વધી હતી. પંજાબનો ગવર્નર ગ્લૅન્સી પણ જોઈ શકતો હતો કે પંજાબમાં કોમી ઝેર નહોતું ફેલાયું. એનો એવો પણ આગ્રહ હતો કે વેવલ પોતાની ઍક્ઝીક્યુટિવ કાઉંસિલમાં યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના પ્રતિનિધિનો પણ સમાવેશ કરે. એનો અર્થ એ કે કોંગ્રેસ કોઈ મુસલમાનનું નામ આપે તો પોતે એકલા જ મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ હોવાનો દાવો ખોટો પડે. યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીને સ્થાન મળે તો પંજાબમાં મુસ્લિમ લીગનું શું થાય?

(જિન્ના અને ખિઝર હયાત ખાન વચ્ચેની તકરાર માટે પ્રકરણ-૪૨/૧૦.૬.૨૦૨૧ જૂઓ).

જિન્ના પોતાને મુસ્લિમોના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ તરીકે સ્થાપિત કરવા માગતા હતા. મૌલાના આઝાદે કોંગ્રેસને સૌની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા ગણાવીને મુસલમાન તરીકે કહ્યું કે કોંગ્રેસ માત્ર હિન્દુઓની સંસ્થા નથી. જિન્નાની મહેચ્છાઓમાં આ બધું આડે આવતું હતું. જિન્ના આવો બચાવ કરીને આડકતરી રીતે વેવલનો આક્ષેપ સ્વીકારતા હતા કે સિમલા કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતા માટે એ પોતે જ જવાબદાર હતા!

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Annual Indian Register Jan-Jun 1947 Vol. I

Collected Works of Mahatma Gandhi Vol. 80

http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/Artical-1-Vol-12-1-2011.pdf


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-45

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૪૫: ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા અને પત્રવ્યવહાર(૨)

આપણે ગાંધીજીએ જિન્નાને ૧૫મી સપ્ટેમ્બરે લખેલો પત્ર વાંચીએ છીએ. ગયા અઠવાડિયે આપણે પત્રની ભૂમિકા વાંચી હતી. આટલી ભૂમિકા પછી ગાંધીજી સીધા જ લાહોર ઠરાવ પર આવે છે અને ઝીણામાં ઝીણી બાબતોની છણાવટ કરે છે. જિન્નાએ એનો જવાબ આપ્યો છે. પણ બન્નેના મુદ્દા એકસાથે જોવાનું સરળ રહેશે એટલે આ પ્રકરણમાં આપણે ગાંધીજીના આ પત્રના બાકી રહેલા ભાગની અને એના જવાબમાં જિન્નાએ ૧૭મી સપ્ટેમ્બરે આપેલા જવાબની એકસાથે ચર્ચા કરશું.

ગાંધીજી (૧૫ સપ્ટેમ્બર)

જિન્ના (૧૭ સપ્ટેમ્બર)

ગાંધીજી ૧. ઠરાવમાં પાકિસ્તાન નથી. શરૂઆતમાં એનો અર્થ, જે પ્રદેશોનાં નામ ઉપરથી એ નામ પડ્યું છે તે પ્રદેશો – પંજાબ, અફઘાનિસ્તાન, કાશ્મીર, સિંધ અને બલુચિસ્તાન – એવો થતો હતો, તે જ આજે પણ થાય છે? જો તેમ ન હોય તો એનો અર્થ શો છે?

જિન્ના ૧. હા, ‘પાકિસ્તાન’ શબ્દ એ ઠરાવમાં વપરાયેલો નથી, અને એ એનો મૂળ અર્થ ધરાવતો નથી. આજે એ શબ્દ લાહોર ઠરાવનો પર્યાય બની ગયો છે.

ગાં. ૨. પાકિસ્તાનનું અંતિમ ધ્યેય અખિલ ઇસ્લામના સંગઠનનું છે?

જિ. ૨. આ મુદો ઉપસ્થિત થતો નથી, પણ છતાં હું જવાબ આપું છું કે એ પ્રશ્ન કેવળ હાઉ છે.

ગાં. ૩. હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનને બીજા હિન્દીઓથી જુદો પાડનાર એમનો ધર્મ નથી તો બીજું શું છે? શું એ તુર્ક કે આરબ કરતાં જુદા છે?

જિ. ૩. હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો એક રાષ્ટ્ર છે એ મારો જવાબ આ મુદ્દાને પણ આવરી લે છે. તમારા પ્રશ્નના છેલ્લા ભાગ વિશે જણાવવાનું કે ઠરાવના સ્પષ્ટીકરણમાં એ ભાગ્યે જ પ્રસ્તુત ગણાય.

ગાં. ૪. જે ઠરાવની ચર્ચા ચાલે છે તેમાંના ‘મુસલમાનો’ શબ્દનો શો અર્થ છે? એનો અર્થ ભૌગોલિક હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો છે કે ભાવિ પાકિસ્તાનના મુસલમાનો છે?

જિ. ૪. બેશક. ‘મુસ્લિમ’ શબ્દનો અર્થ શો થાય છે તે તમને ખબર જ છે.

ગાં. ૫. શું એ ઠરાવ મુસલમાનોને કેળવવા માટે છે કે આખા હિન્દુસ્તાનના લોકોને અપીલ રૂપે છે કે વિદેશી રાજકર્તાઓને પડકારરૂપે છે?

જિ. ૫. લાહોર ઠરાવના પાઠના સ્પષ્ટીકરણ તરીકે આ મુદ્દો ઉપસ્થિત થતો નથી.

ગાં. ૬. બન્ને વિભાગોના ઘટકો ”સ્વતંત્ર રાજ્યો” હશે અને દરેકના ઘટકોની સંખ્યા અનિશ્ચિત હશે?

જિ. ૬. ના. તે પાકિસ્તાનનાં એકમો બનશે.

ગાં. ૭. નવાં રાજ્યોની હદ બ્રિટિશ રાજ્ય ચાલુ હશે તે દરમિયાન નક્કી થશે?

જિ. ૭. લાહોરના ઠરાવમાંનો પાયો અને તેના સિદ્ધાંતોનો સ્વીકાર થતાં તરત જ સરહદ નક્કી કરવાનું કામ હાથ ધરવું પડશે.

ગાં. ૮. જો છેલ્લા પ્રશ્નનો જવાબ હકારમાં હોય તો એ સૂચન પહેલાં બ્રિટને સ્વીકારવું જોઈશે અને પછી એ હિન્દુસ્તાન પર લાદવું જોઈશે. એ હિન્દુસ્તાનના લોકોની સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી અંદરથી ઊગ્યું નહીં હોય.

જિ. ૮. ૭મા મુદ્દાના મારા જવાબને ધ્યાનમાં લેતાં તમારા ૮મા પ્રશ્નનો જવાબ અપાઈ ગયો છે.

ગાં. ૯. તમે એ વાત તપાસ કરી છે અને ખાતરી કરી લીધી છે કે આ “સ્વતંત્ર રાજ્યો” નાના નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈ જશે એથી તેમને ભૌતિક દૃષ્ટિએ અને બીજી રીત પણ લાભ થશે?

જિ. ૯. આને સ્પષ્ટીકરણ સાથે સંબંધ નથી.

ગાં. ૧૦. કૃપા કરીને એટલી ખાતરી કરાવો કે એ સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ રાજ્યો ગરીબ રાજ્યોના સમૂહરૂપે પોતાને અને આખા હિન્દુસ્તાનને આફતરૂપ નહીં થઈ પડે.

જિ. ૧૦. ૯માનો મારો જવાબ ન આવરી લે છે.

ગાં. ૧૧. કૃપા કરીને મને હકીકતો અને આંકડાઓ દ્વારા અથવા બીજી રીતે એ બતાવો કે આ ઠરાવનો સ્વીકાર કરવાથી સમગ્ર હિન્દુસ્તાનની સ્વતંત્રતા અને તેનું કલ્યાણ શી રીતે સાધી શકાય?

જિ. ૧૧. ઠરાવના સ્પષ્ટીકરણથી આ ઉપસ્થિત થતો નથી. બેશક. આ કંઈ ઠરાવનું સ્પષ્ટીકરણ માગ્યું ન કહેવાય. મારાં અસંખ્ય ભાષણોમાં અને મુસ્લિમ લીગે પોતાના ઠરાવોમાં બતાવ્યું છે કે હિન્દુસ્તાનની સમસ્યાનો આ જ એકમાત્ર ઉકેલ છે અને હિન્દુસ્તાનના લોકો માટે સ્વતંત્રતા મેળવવાનો માર્ગ છે.

ગાં. ૧૨. આ યોજનાને પરિણામે દેશી રાજ્યોમાંના મુસલમાનોનું શું થશે?

જિ. ૧૨. “દેશી રાજ્યોના મુસ્લિમો”- લાહોરનો ઠરાવ બ્રિટિશ હિન્દુસ્તાન પૂરતો મર્યાદિત છે. ઠરાવના સ્પષ્ટીકરણમાંથી આ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થતો નથી.

ગાં. ૧૩. “લઘુમતીઓ’ની વ્યાખ્યા તમે શી કરો છો?

જિ. ૧૩. “લઘુમતીઓની વ્યાખ્યા” – તમે પોતે જ ઘણી વાર કહ્યું છે કે લઘુમતીઓ એટલે “સ્વીકૃત લઘુમતીઓ”.

ગાં. ૧૪. ઠરાવના બીજા ભાગમાં જેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તે લઘુમતીઓ માટેની ”પર્યાપ્ત, અસરકારક અને આદેશાત્મક બાંયધરીઓ”ની તમે વ્યાખ્યા આપશો?

જિ. ૧૪. ઠરાવમાં જેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે લઘુમતીઓ માટેની પૂરતી, અસરકારક અને આદેશાત્મક બાંયધરીઓ તે તે રાજ્યની એટલે કે પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનની લઘુમતીઓ સાથે વાટાઘાટો કરીને નક્કી કરવાની બાબત છે.

ગાં. ૧૫. તમે એ નથી જોતા કે લાહોર ઠરાવમાં તો કેવળ ધ્યેય જ માત્ર કહેલું છે, અને એ વિચારનો અમલ કરવા માટે કયાં સાધનો અપનાવવાં જોઈએ અને તેનાં નક્કર પરિણામો શાં આવશે એ વિશે કંઈ જ કહેલું નથી. દાખલા તરીકે, (ક) આ યોજનામાં આવી જતા પ્રદેશોના લોકોનો જુદા પડવાની બાબતમાં મત લેવાશે? અને (મત લેવામાં) આવશે તો કઈ રીતે? (ખ) લાહોર ઠરાવમાં સંરક્ષણ અન એવી બીજી સહિયારી બાબતો માટે શી જોગવાઈ વિચારેલી છે? (ગ) મુસલમાનોનાં ઘણાં જૂથો એવાં છે જેઓ લીગની નીતિનો સતત વિરોધ કરતાં રહ્યાં છે. હું એ માનવાને તૈયાર છું કે મુસલમાનોમાં લીગનો પ્રભાવ અને એની સ્થિતિ સર્વોપરી છે અને માટે જ હું તમને મળવા આવ્યો છું. તેમ છતાં આપણી એ સંયુક્ત ફરજ નથી કે તેમની શંકાઓ દૂર કરીએ અને એમને તથા એમના ટેકેદારોને મતાધિકારથી વંચિત રાખવામાં નથી આવ્યા એવો અનુભવ કરાવી સાથે લઈએ? (ઘ) શું આ ઉપરથી ફરી નિર્ણય પર નથી આવવું પડતું કે લીગનો ઠરાવ લાગતાવળગતા

વિસ્તારોના બધા જ લોકો સમક્ષ સ્વીકાર માટે મૂકવો જોઈએ?

જિ. ૧૫. એ ઠરાવ પાયાના સિદ્ધાંતો તો આપે જ છે, અને તે સ્વીકારાય એટલે કરાર કરનારા પક્ષોએ વિગતો નક્કી કરવી પડશે. (ક અને ખ) સ્પષ્ટીકરણ અંગે ઉપસ્થિત થતા નથી. (ગ) મુસ્લિમ લીગ એકલી જ હિન્દુસ્તાનના મુસ્લિમોની અધિકૃત અને પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી સંસ્થા છે. (ઘ)ના, જુઓ જવાબ (ગ).

જિન્ના કોઈ પણ ભોગે ભાગલા માગે છે. ગાંધીજીએ એમને સ્પષ્ટ કહી દીધું છે કે આખો દેશ ધર્મ બદલી લે તો એક રાષ્ટ્ર બની જાય? અથવા તો ધર્મ પરિવર્તન કરનારીની ભાવિ પેઢીઓ શી રીતે અલગ રાષ્ટ્ર બની શકે? એમણે ડૉ. આંબેડકર સમજ્યા તેમ જિન્ના તરફ જ આડકતરી રીતે આંગળી ચીંધી કે એમના વડવાઓ પણ અલગ રાષ્ટ્ર હતા? પરંતુ જિન્ના કોઈ પણ રીતે આવા સવાલોનો સામનો કરવા તૈયાર નહોતા. એમણે પત્રના અંતમાં લખ્યું કે

“…પણ તમે આગળ જઈને એમ કહો છો કે તમે હિન્દુસ્તાનના બધા જ વતનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની મહેચ્છા રાખો છો, ત્યારે મારે દુઃખપૂર્વક કહેવું પડે છે કે હું તમારું વિધાન સ્વીકારી શકતો નથી. એ તો દીવા જેવું ચોખ્ખું છે કે તમે હિન્દુઓ સિવાય બીજા કોઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી…હું પહેલાં કહી ગયો તેમ, તમે મહાન પુરુષ છો અને હિન્દુઓ ઉપર – ખાસ કરીને જનતા ઉપર ભારે મોટો પ્રભાવ ધરાવો છો અને હું તમને જે માર્ગ બતાવું છું તે માર્ગનો સ્વીકાર કરવાથી તમે હિન્દુઓના કે લઘુમતીઓનાં હિતને હાનિ કે નુકસન પહોંચાડતા નથી…”

જિન્ના ગાંધીજીને માત્ર હિન્દુઓના નેતા માનવા માગતા હતા. બન્ને વચ્ચે પત્રવ્યવહાર અને મંત્રણાઓની બેઠકો ચાલતી રહી પરંતુ ગાંધીજીએ ૨૬મી સપ્ટેમ્બરે વાતચીત પડી ભાંગી હોવાનું જાહેર કરી દીધું.

એમણે જિન્નાને પત્ર લખીને જણાવી દીધું કે હવે આગળ પત્રવ્યવહાર ન કરવાનું એમણે નક્કી કર્યું છે. ગાંધીજીએ કહ્યું કે તમે વારંવાર એ વાત કહ્યા કરો છો કે હું કોઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી. આ લખ્યા કરવાનો અર્થ નથી કારણ કે હું વ્યક્તિ તરીકે જ મળ્યો હતો પણ મેં સ્પષ્ટતા કરી જ હતી કે આપણે જો કંઈ સમજણ સાધી શકીએ તો હું દેશવાસીઓને અને કોંગ્રેસને સમજાવી લેવા માટે મારી વગ વાપરી શકું. જિન્નાએ એ જ દિવસે જવાબમાં ફરી એ જ લખ્યું કે તમે કોઈનું પ્રતિનિધિત્વ નહોતા કરતા તેમ છતાં હું ઉકેલની આશામાં વાત કરતો રહ્યો. આપણે સફળ નથી થયા પણ આ પ્રયાસને છેવટનો ન માની લેવો જોઈએ.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Annual Indian Register July-Dec1943 Vol.II

ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ ગ્રંથ ૭૮, નવજીવન પ્રકાશન મંદિર. (https://www.gandhiheritageportal.org)


india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-44

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૪૪: ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા અને પત્રવ્યવહાર(૧)

રાજગોપાલાચારીની ફોર્મ્યુલા પર વાદવિવાદ ચાલતો હતો તે દરમિયાન જ જિન્નાને ગાંધીજીનો ગુજરાતીમાં પત્ર મળ્યોઃ

પત્રવ્યવહાર

જિન્ના એ વખતે શ્રીનગર હતા. એમણે ૨૪મી જુલાઈએ જવાબ આપ્યો કે તમારો પત્ર મને ૨૨મીએ અહીં મળ્યો. હું અહીંથી લગભગ ઑગસ્ટની અધવચ્ચે મુંબઈ પાછો આવીશ ત્યારે મારે ઘરે તમારું સ્વાગત કરવામાં મને આનંદ થશે. ત્યાં સુધી તમારી તબીયત પણ પૂરી બરાબર થઈ ગઈ હશે. છાપાંમાં એ વાંચીને મને ખુશી થાય છે કે તમારી તબીયત સુધરતી જાય છે અને મને આશા છે કે તમે બહુ થોડા વખતમાં સાવ બરાબર થઈ જશો. આપણે મળીએ ત્યાં સુધી હું આટલું જ કહીશ.

જો કે જિન્નાની પોતાની જ તબીયત બગડતાં ઑગસ્ટમાં તો બન્નેની બેઠકો ન થઈ શકી પણ સપ્ટેમ્બરની નવમીએ ગાંધીજી જિન્નાના મુંબઈના ઘરે પહોંચ્યા. વાતચીતના કેન્દ્રમાં રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા હતી. બન્ને નેતાઓ વાતચીત પછી એકબીજાને પત્રો લખીને બેઠકમાં થયેલી વાતચીતોના આધારે પોતાની દલીલની વધારે સ્પષ્ટતા કરતા. એમની મંત્રણાઓ વિશેની બધી માહિતી એમના પત્રોમાંથી જ મળે છે. આપણે તારીખવાર આ પત્રો જોઈએ.

૧૦ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): આપણે ગઈકાલે મળ્યા ત્યારે તમારી પાસેથી મેં જાણ્યું કે તમે મારી સાથે હિન્દુ-મુસ્લિમ સમસ્યાની ચર્ચા કરવા અંગત રીતે આવ્યા હતા અને કોઈનું પ્રતિનિધિત્વ નહોતા કરતા. મેં સ્વાભાવિક રીતે જ ધ્યાન દોર્યું કે મારી સામે કોઈ એવું હોવું જોઈએ કે જેને કોઈ સંસ્થાએ પ્રતિનિધિ બનાવ્યા હોય કે જેથી એની સાથે વાત કરી શકું અને હિન્દુ-મુસ્લિમ સમસ્યાનું સમાધાન શોધી શકું. મારી મુશ્કેલી એ છે કે હું મુસ્લિમ લીગ વતી જ બોલી શકું કેમ કે એનો હું પ્રમુખ છું પણ એના નિયમોથી બંધાયેલો છું. તમે વાતચીત માટે જે રીત અખત્યાર કરી છે તેનો કોઈ બીજો દાખલો જડતો નથી. હિન્દુ અને મુસ્લિમ, આ બે રાષ્ટ્રોના પ્રતિનિધિઓ મંત્રણા કરે તો કંઈક રસ્તો નીકળી શકે તે સિવાય આપણે આગળ કેમ વધી શકીએ?

આમ છતાં, મેં તમને લાહોર ઠરાવ સમજાવ્યો અને એના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર કરવા માટે તમને મનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ તમે એ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો એટલું જ નહીં, તમે કહ્યું કે “મારા અને તમારા વચ્ચે એક સમુદ્ર છે”.

રાજગોપાલાચારીની ઑફરના અમુક મુદ્દા અસ્પષ્ટ છે, ત્યારે તમે જે મુદ્દાઓ અસ્પષ્ટ લાગતા હોય તે લખીને મોકલવા મને કહ્યું અને આપણે ૧૧મી તારીખે મળીએ તે પહેલાં એના લેખિત ખુલાસા આપવા સંમત થયા.

– રાજગોપાલાચારીની ફૉર્મ્યુલાની પ્રસ્તાવના વિશે જિન્નાએ પૂછ્યું કે આપણા બન્ને વચ્ચે સમજૂતી થઈ જાય તો પક્ષકાર તરીકે તમારી સ્થિતિ શી હશે?

– પહેલા મુદ્દામાં સ્વાધીન હિન્દુસ્તાનના બંધારણની વાત હતી. જિન્નાએ પૂછ્યું કે એ બંધારણ કોણ બનાવશે અને એ ક્યારે લાગુ પડશે?

– ફૉર્મ્યુલામાં એવું કહ્યું છે કે મુસ્લિમ લીગ કોંગ્રેસની ભારતની આઝાદીની માંગને ટેકો આપશે અને રાષ્ટ્રીય સરકાર બનાવવામાં કોંગ્રેસને સહકાર આપશે. હું એ જાણવા માગું છું કે આવી સરકાર કયા આધારે બનશે?

– રાજાજીએ ‘સંપૂર્ણ બહુમતી’ નક્કી કરવા માટે પંચ નીમવાની વાત કરી છે તે પંચની નીમણૂક કોણ કરશે?

– ફૉર્મ્યુલામાં “બધા પક્ષ” કહ્યું છે તો એ કોણ છે? વળી આ બધી શરતો બ્રિટન બધી સત્તા સોંપવા તૈયાર થાય તો જ લાગુ પડશે, એવું કહ્યું છે તો હું જાણવા માગું છું કે બ્રિટન કોને સત્તા સોંપશે?

૧૧ સપ્ટેમ્બર (ગાંધીજી): (સંબોધન કાયદે આઝમ). રાજાજીની ફૉર્મ્યુલામાં પણ એવું સૂચિત છે અને મેં જાહેરમાં કહ્યું છે કે હું તમને વ્યક્તિગત રીતે મળું છું. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા મારી જિંદગીનું મિશન છે અને વિદેશી સત્તાની હકાલપટી કર્યા વિના એ સિદ્ધ ન થઈ શકે. આથી આત્મનિર્ણયના અધિકારનો અમલ કરવાની પહેલી શરત બધા પક્ષોના સહિયારા પ્રયાસોથી આઝાદી મેળવવાની છે. આવો સહિયારો પ્રયાસ શક્ય ન હોય તો પણ હું જે કોઈ બળોને એકઠાં કરી શકું એમની મદદથી મારે વિદેશી સત્તા સામે લડાઈ ચાલુ રાખવાની છે. હું તમને યાદ આપું કે રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા પહેલાં તમે પોતે કબૂલ કરો અને તે પછી મુસ્લિમ લીગ સમક્ષ જાય તે રીતે બનાવેલી છે. હવે તમારા પ્રશ્નોના જવાબ આપું તો સ્વાધીન ભારતના બંધારણ વિશે મેં ઉપર જવાબ આપી દીધો છે. આ બંધારણ ફૉર્મ્યુલામાં દર્શાવેલી વચગાળાની સરકાર બનાવશે. પંચની નીમણૂક પણ વચગાળાની સરકાર જ કરશે અને એને ‘સંપૂર્ણ બહુમતી’ કોની છે તે નક્કી કરવાનું કામ સોંપશે. લોકમત અને મતાધિકાર કઈ રીતે નક્કી થાય તે ચર્ચાનો વિષય છે. ગાંધીજીએ કહ્યું કે ‘બધા પક્ષો’ એટલે ‘જેમને રસ હોય તેવા પક્ષો’.

આ પત્રમાં ગાંધીજીએ સ્વતંત્રતાને પ્રથમ સ્થાન આપ્યું. રાજાજીની ફૉર્મ્યુલામાં પહેલાં સર્વસંમત તખ્તો ગોઠવાઈ જાય તે પછી બ્રિટન સત્તા આપશે કે નહીં તે જોયા પછી એ શરતો લાગુ કરવી એવું સૂચન છે. ગાંધીજી કહે છે કે ફૉર્મ્યુલામાં બ્રિટન શાંતિથી સત્તા સોંપે એવું કહ્યું છે અને હું ઇચ્છું છું કે એ જલદી સત્તાની સોંપણી કરી દે.

૧૧ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): જિન્ના એ જ દિવસે પત્રનો જવાબ આપ્યો તેમાં ફરી ગાંધીજી વ્યક્તિગત રીતે વાત કરે છે તે તરફ ધ્યાન દોર્યું. વાતચીતમાં ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે લાહોર ઠરાવ ચોક્કસપણે કંઈ કહેતો નથી અને એનાં કેટલાંક તત્ત્વો રાજાજીએ સમાવી લીધાં છે. જિન્નાએ પોતાના પત્રમાં આ બાબતમાં પોતાની અસંમતિ દર્શાવી. એમણે કહ્યું કે ઇંડિયાની સમસ્યા પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાન એવા ભાગલા સ્વીકારવાથી જ આવશે. તમે લાહોર ઠરાવના શબ્દોનો અર્થ મારા પાસેથી જાણવા ન માગ્યો, પણ એનો ભારપૂર્વક વિરોધ કર્યો. હવે તમે જ કહો કે લાહોર ઠરાવ કઈ રીતે અનિશ્ચિત છે. રાજાજીએ એમાંથી તત્ત્વો લઈન આકાર આપ્યો છ એમ હું માની શકતો નથી. તમે આઝાદી પહેલાં મળવી જોઈએ એમ કહો છો તે ઘોડાની આગળ ગાડી જોડવા જેવું છે. તમે કહો છો કે તમ કોંગ્રેસને મનાવવા માટે તમારી તમામ શક્તિ ખર્ચી નાખશો, તે સારી વાત છે, પણ મારા માટે એ પૂરતું નથી.

૧૩ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): તમે ૧૨મીએ આવ્યા ત્યારે તમે કહ્યું કે તમને મારો ૧૧મી સપ્ટેમ્બરનો પત્ર વાંચવાનો પૂરતો સમય નથી મળ્યો. હું તમારા જવાબની રાહ જોઉં છું.

૧૪ સપ્ટેમ્બર(ગાંધીજી) :  આ પત્રમાં ગાંધીજી કહે છે કે તમને કદાચ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા ગમતી નથી એટલે હું હાલ ઘડી એને મારા મનમાંથી કાઢી નાખું છું. હવે હું લાહોર ઠરાવ પર ચર્ચાને કેન્દ્રિત કરીશ અને પરસ્પર સમજૂતીનું કોઈ બિંદુ મળે તે શોધવા પ્રયત્ન કરીશ. આઝાદી વિશે બોલતાં ગાંધીજી કહ્યું કે મારો પાકો વિચાર છે કે આપણે ત્રીજા પક્ષને હાંકી નહીં કાઢીએ ત્યાં સુધી શાંતિથી નહીં રહી શકીએ.

તમે મને વચગાળાની સરકાર વિશે પૂછો છો તો હું કહીશ કે આપણે બન્ને સંમત થઈએ તો બીજાઓને સમજાવવાની જવાબદારી આપણી રહેશે. એવી ક્ષણ આવશે કે મારી જગ્યા કોઈ અધિકૃત વ્યક્તિ લેશે. લોકમતનું પરિણામ ભાગલાની તરફેણમાં આવે તો બન્ને રાજ્યોએ સમાન હિતની બાબતો વિશે સમજૂતી કરવાની રહેશે.

આ પત્ર દ્વારા ગાંધીજીએ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાને હટાવી નાખી અને વાતચીતનો આધાર બદલી નાખ્યો છે. પરંતુ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાનાં તત્ત્વોને છોડ્યાં નથી, માત્ર આઝાદી માટે સાથે મળીને કામ કરવા પર ભાર મૂક્યો છે અને જિન્ના પોતાના સવાલોનું પુનરાવર્તન કરતા રહ્યા છે પણ ગાંધીજીએ એનો જવાબ ધીરજથી આપ્યો છે. તે સાથે એમણે લાહોર ઠરાવને પણ નકારી કાઢ્યો છે. જિન્ના વેધક પ્રશ્નો પૂછે છે તેનું કારણ એ છે કે એમનું લક્ષ્ય ગાંધીજી પાસેથી મુસ્લિમ લીગને શું મળશે તે કઢાવવાનું છે. બીજી બાજુ, ગાંધીજી બધું માનવા તૈયાર છે પણ ત્રીજા પક્ષની દરમિયાનગીરી વિના. જિન્ના બ્રિટનની હાજરીમાં જ પોતાની માંગ પૂરી કરવા માગે છે.

૧૪ સપ્ટેમ્બર (જિન્ના): આ પત્રમાં જિન્નાએ ફરી એ વાતનો ખુલાસો માગ્યો કે આઝાદી આખા દેશ માટે હશે કે કેમ? એમનો બીજો સવાલ એ છે કે ગાંધી-રાજાજી ફૉર્મ્યુલામાં કહ્યું છે કે મુસ્લિમ લીગ આઝાદી માટે કોંગ્રેસના ઠરાવને ટેકો આપશે; તો એ ૧૯૪૨ ઑગસ્ટનો ઠરાવ છે?

૧૫ સપ્ટેમ્બર (ગાંધીજી): આ પત્રમાં ગાંધીજી ફરી કહે છે કે એમણે રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા છોડી દીધી છે અને સીધા જ લાહોર ઠરાવ પર આવે છે. ગાંધીજી કહ્યું કે લાહોર ઠરાવમાં દ્વિરાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત નથી. આપણી ચર્ચામાં તમે બહુ ઉત્કટતાથી કહ્યું છે કે ભારતમાં બે રાષ્ટ્રો છે – હિન્દુ અને મુસલમાન. તમે કહો છો કે જેમ હિન્દુઓનું પોતાનું વતન છે તેમ મુસલમાનોનું પણ હોવું જોઈએ. આપણી દલીલો આગળ વધે છે તેમ તમે જે ચિત્ર રજૂ કરો છો તે મને વધારે ને વધારે ચોંકાવનારું લાગે છે. ચિત્ર સાચું હોય તો એનું આકર્ષણ થાય પણ મારો ભય વધતો જાય છે કે એ ખરું ચિત્ર નથી. મને ઇતિહાસમાં એવો કોઈ બીજો દાખલો નથી જડતો કે જેમાં ધર્મ પરિવર્તન કરનારા અને એમના વારસદારો પોતાને માતાપિતાથી અલગ કોમ (રાષ્ટ્ર) તરીકે ઓળખાવે. ભારત ઇસ્લામના આગમન પહેલાં એક રાષ્ટ્ર હતું તો એનાં સંતાનો બહુ મોટી સંખ્યામાં ધર્મ બદલી લે તો પણ ભારત એક જ રહે છે.

આ કથન પર ડૉ. આંબેડકરની ટિપ્પણી છે કે ગાંધીજીએ એમની અકળ શૈલીમાં જિન્નાને કહી દીધું કે છેવટે તો તમે લોહાણા જ રહો છો! આ પછી ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા નિષ્ફળ રહેશે એમ ડૉ. આંબેડકરે માની લીધું હતું. એ સાચા પડ્યા.

તમે મુલક જીતી લીધો એટલે એનો અલગ મુલક નથી બનાવતા, પણ કહો છો કે અમે ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો એટલે અમને અલગ દેશ જોઈએ. બધા જ લોકો ઇસ્લામ સ્વીકારી લે તો આ એક રાષ્ટ્ર બની જશે? બંગાળીઓ, ઉડિયા, આંધ્રવાસીઓ, તમિલિયનો, મહારાષ્ટ્રીયનો, ગુજરાતીઓની આગવી ખાસિયતો છે તે શું બધા મુસલમાન બની જશે તો ભુંસાઈ જશે? આ બધા રાજકીય દૃષ્ટિએ એક થયા છે, કારણ કે એ બધા વિદેશી ધૂંસરી નીચે છે.

તમે રાષ્ટ્રીયતાની નવી કસોટી ઉમેરતા હો એમ લાગે છે. હું જો એ સ્વીકારું તો મારે ઘણા દાવા સ્વીકારવા પડે અને કદી ન ઉકેલી શકાય એવી સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે. આપણી રાષ્ટ્રીયતાની એકમાત્ર કસોટી, જે બહુ જ અરૂચિકર છે, આપણી એકસમાન રાજકીય ગુલામીમાંથી પ્રગટ થાય છે. તમે અને હું આ ગુલામીને સાથે મળીને ફેંકી દઈએ તો આપણો રાજકીય સ્વતંત્રતામાં જન્મ થશે. તે પછી જો આપણે સ્વતંત્રતાની કિંમત નહીં સમજ્યા હોઈએ તો આપણા પર લોખંડી સકંજો કસનાર સૌનો એક માલિક નહીં હોય તો અંદરોઅંદર ઝઘડીશું અને અનેક જૂથોમાં વિખેરાઈ જઈશું. આ સ્તરે નીચે ઊતરી જતાં આપણને કોઈ રોકશે નહીં અને આપણે નવા માલિકની ખોજ કરવા નીકળવું નહીં પડે કારણ કે રાજસિંહાસનના દાવેદારો ઘણા હોય છે અને એ કદી ખાલી નથી રહેતું.

આટલી ભૂમિકા પછી ગાંધીજી સીધા જ લાહોર ઠરાવ પર આવે છે અને ઝીણામાં ઝીણી બાબતોની છણાવટ કરે છે. જિન્નાએ એનો જવાબ આપ્યો છે. પણ બન્નેના મુદ્દા એકસાથે જોવાનું સરળ રહેશે એટલે આવતા પ્રકરણમાં આપણે ગાંધીજીના આ પત્રના બાકી રહેલા ભાગની અને એના જવાબમાં જિન્નાએ ૧૭મી સપ્ટેમ્બરે આપેલા જવાબની એકસાથે ચર્ચા કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Annual Indian Register July-Dec1944 Vol.II

ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ ગ્રંથ ૭૮, નવજીવન પ્રકાશન મંદિર. (https://www.gandhiheritageportal.org).


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-43

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ :૪૩: ગાંધીજીની બિનશરતી મુક્તિ અને રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા

જિન્ના ૨૭મી ઍપ્રિલે ખિઝર હયાત ખાનના હાથમાંથી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીને ઝુંટવી લેવાની મહેનત કરતા હતા ત્યારે દેશને સમાચાર મળ્યા કે ગાંધીજી આગાખાન મહેલની જેલમાં મૅલેરિયામાં પટકાયા છે. મુંબઈ પ્રાંતની સરકારે નિયમિત બુલેટિનો આપવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. આ સ્થિતિમાં ગાંધીજીને છોડવાની માંગ પ્રબળ બનવા લાગી. અંતે ૬ઠ્ઠી મેના રોજ સરકારે ગાંધીજીને તબિયતને કારણે વિના શરતે છોડી મૂક્યા.

એ દરમિયાન ખાકસાર નેતા અલ્લમા મશરીકીએ ગાંધીજીને પત્ર લખીને જિન્નાને મળવાનો એમને આગ્રહ કર્યો. ગાંધીજીએ કહ્યું કે મેં કાયદે આઝમને મળવાની ઑફર કરી હતી તે હજી ઊભી જ છે અને મને સારું થઈ જશે તે પછી હું એમને જેમ બને તેમ જલદી મળવા તૈયાર છું. એમણે જિન્નાને જેલમાંથી લખેલો પત્ર પણ જાહેર જનતા માટે પ્રકાશિત કર્યો. ગાંધીજીએ પત્રમાં લખ્યું હતું કે તમે અને હું શા માટે સાથે મળીને કોમી એકતાના યક્ષ પ્રશ્નનું સૌને કામ આવે એવું સમાધાન શોધવાના દૃઢ સંકલ્પવાળી બે વ્યક્તિ તરીકે પ્રયત્ન કેમ ન કરી શકીએ?

ગાંધીજીને છોડ્યા પછી બીજા કોંગ્રેસ આગેવાનોનું શું? બ્રિટનની આમસભામાં આ સવાલનો લૉર્ડ ઍમરીએ એવો જવાબ આપ્યો કે ગાંધીજીને માત્ર તબીયતના કારણે સરકારે છોડ્યા છે એટલે બીજા કોંગ્રેસ આગેવાનોને છોડાશે નહીં. કોંગ્રેસ અને એના નેતાઓ સામે સરકારે હિંસા માટે જવાબદાર હોવાના આક્ષેપ કર્યા હતા તે ચાલુ રહ્યા.

રાજાજીની ફૉર્મ્યુલા

પરંતુ, રાજગોપાલાચારી તો કોંગ્રેસથી અલગ પડી ગયા હતા અને જિન્નાની મુસલમાનોના આત્મનિર્ણયના હકની માગણીને માની લીધી હતી. એમણે તો જેલમાં ગાંધીજી બીમાર પડ્યા તે પહેલાં જ, આઠમી ઍપ્રિલે જિન્નાને પત્ર લખીને પોતાની ફૉર્મ્યુલા મોકલી આપી હતી. ગાંધીજીએ પણ આ ફૉર્મ્યુલા જિન્નાને મોકલવાની છૂટ આપી દીધી હતી. એમની ફૉર્મ્યુલા આ હતીઃ

ગાંધીજી અને જિન્ના સંમત થાય તે રીતે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સમાધાનની શરતો નક્કી કરવી અને તેઓ બન્ને, કોંગ્રેસ અને લીગને એનો સ્વીકાર કરવા સમજાવે.

. સ્વાધીન ભારતનું બંધારણ બનાવવાની કોંગ્રેસની માંગને મુસ્લિમ લીગ ટેકો આપે અને વચગાળાની સરકાર બનાવવામાં કોંગ્રેસને સહકાર આપે. (એના નિયમો પણ એમણે નીચે પ્રમાણે દર્શાવ્યા).

. યુદ્ધ સમાપ્ત થાય તે પછી એક કમિશન નીમવું જે ઉત્તર-પશ્ચિમ અને પૂર્વ ભારતમાં સ્પષ્ટ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા જિલ્લાઓ અંકિત કરે અને ત્યાં લોકમત લેવાય જેમાં ત્યાંના બધા લોકો પુખ્ત મતાધિકારને ધોરણે લોકમતમાં મતદાન કરે અને હિન્દુસ્તાનથી અલગ થવું કે નહીં તે નક્કી કરે બહુમતી અલગ સાર્વભૌમ રાજ્ય બનાવવાની તરફેણ કરે તો એ નિર્ણય લાગુ કરવો પણ એને અડકીને આવેલા જિલ્લાઓને પણ એ અધિકાર મળવો જોઈએ કે એ સાર્વભૌમ રાજ્યમાં જોડાવું કે નહીં.

. લોકમત લેતાં પહેલાં બધા પક્ષોને પોતાના વિચારો લોકો સમક્ષ મૂકવાની અને પ્રચાર કરવાની છૂટ આપવી.

. અલગ થવાનું હોય તો સંરક્ષણ, વ્યાપાર અને સંદેશવ્યવહાર વગેરે માટે પરસ્પર સમજૂતીઓ કરવી.

. વસ્તીની હેરફેર સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક હોવી જોઈએ.

. બ્રિટન બધી સત્તાઓ અને જવાબદારીઓ સોંપવા તૈયાર હોય તો જ આ શરતોને બંધનકર્તા ગણવી.

જિન્નાએ આઠમી તારીખના આ પત્રના જવાબમાં રાજાજીની દરખાસ્તોનો અસ્વીકાર કર્યો. રાજાજીએ એમને ૧૭મી ઍપ્રિલે ફરી પત્ર મોકલીને જિન્નાના ઇનકાર માટે નિરાશા વ્યક્ત કરી અને ખાતરી આપી કે ગાંધીજી હજી પણ એને ટેકો આપે છે. રાજાજીએ ૩૦મી જૂને તાર મોકલ્યો. જિન્નાએ ૨ જુલાઈએ વળતો તાર મોકલીને કહ્યું કે મેં તમારી યોજનાનો સ્વીકાર નથી કર્યો એવું તમારું અર્થઘટન ખોટું અને અન્યાયી છે. હું એને મુસ્લિમ લીગની વર્કિંગ કમિટી સમક્ષ મૂકવા માગતો હતો પણ તમે મને એમ કરવા ન દીધું. હું અંગત રીતે તમારી યોજનાનો સ્વીકાર કે અસ્વીકાર કરું તે ન ચાલે. મારું વલણ આજે પણ એ જ છે. મિ. ગાંધી આજે પણ પોતાની દરખાસ્તો સીધી મને મોકલશે તો હું એ વર્કિંગ કમિટી સમક્ષ મૂકવા તૈયાર છું.

રાજાજીએ ૪ જુલાઈએ તારથી જવાબ આપ્યો કે મેં એમ માન્યું કે તમે ના પાડી. ગાંધીજી આ દરખાસ્તને ટેકો આપે છે, જો કે એમને એવો અધિકાર નથી મળ્યો પણ એમનું વજન કોંગ્રેસને સમજાવવામાં કામ આવશે. તમે લીગની કાઉંસિલ સમક્ષ મૂકવા નહોતા માગતા અને તમારી પોતાની સંમતિ ન હોય તો આવી લાંબી પ્રક્રિયાનો કંઈ અર્થ નથી. જિન્નાએ પણ તારથી જવાબ આપ્યો કે એમનું વલણ ૨ જુલાઈના તારમાં છે તે જ રહે છે.

રાજાજીએ જવાબ આપ્યો કે હવે અંગત પત્રવ્યવહાર અહીં પૂરો થાય છે અને હું તમારી સાથે પાંચમી તારીખ સુધી થયેલો પત્રવ્યવહાર જાહેરમાં મૂકું છું.

ગાંધીજી અને રાજાજી પર ટીકાની ઝડીઓ

પત્રવ્યવહાર લોકો સમક્ષ આવતાં જ રાજાજી પર ટીકાની ઝડીઓ વરસી, એટલું જ નહીં, ગાંધીજી પણ એનાથી ખરડાયા. લોકોનું કહેવું હતું કે રાજાજીએ પાકિસ્તાનની માગણી માની લીધી છે, તે પછી તો હાંસિયા પરના મુદ્દાઓની ચર્ચા કરવા માટે એમણે આ યોજના રજૂ કરી છે. ગાંધીજી આવી યોજના પર ચર્ચા કરવાની સંમતિ કેમ આપી શક્યા? ગાંધીજીના અનેક નિર્ણયો અથવા કાર્યપદ્ધતિ સાથે સંમત ન થાય તેવા ઘણા લોકો હતા પણ કોઈ એમ ન કહેતા કે ગાંધીજીએ શરણાગતી સ્વીકારી લીધી. હવે તો રાજાજી જિન્નાને ખાતરી આપતા હતા કે ગાંધીજી પોતે આ સ્વીકારે છે અને કોંગ્રેસને પણ મનાવી લેશે!

શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીની ટીકા

રાજાજીએ પહેલી વાર જ્યારે કોંગ્રેસમાં મુસ્લિમ લીગની માંગ માની લેવાની ફૉર્મ્યુલા મૂકી ત્યારે ગાંધીજીએ એનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. આમ છતાં રાજાજી એવું જ કહેતા રહ્યા કે હિન્દુ મહાસભા સિવાય એનો ક્યાંય વિરોધ નથી થતો. પણ એ સાચું નહોતું. શીખોએ એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. રાજાજી પંજાબના ભાગલા કરવા જોઈએ એવી જિન્નાની વાત માની ગયા હતા અને શીખો પર એની સૌથી વધારે અસર થાય એમ હતું. કોંગ્રેસ પછી લિબરલ પાર્ટી જ એવી હતી કે જે કોમવાદી નજરે વિચાર નહોતી કરતી. લિબરલ પાર્ટીના નેતા અને ગાંધીજીના મિત્ર વી. એસ. શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીએ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાના એક એક વાક્યનું વિશ્લેષણ કરીને એનાં ચીંથરાં કરી નાખ્યાં. શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીએ કેટલાક મહત્ત્વના મુદ્દા રજૂ કર્યાઃ

– લાહોર ઠરાવમાં એક ‘પાકિસ્તાન’ની વાત નથી; એમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોનું ‘રાજ્ય’ નહીં, ‘રાજ્યો’ બનાવવાની વાત છે. એટલે બે રાજ્યો તો બનશે જ પણ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા જિલ્લા બહુ નજીક નહીં હોય તો કોરિડોર પણ આપવો પડશે. એટલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ન કહ્યું હોય તો પણ ત્રીજું કે ચોથું રાજ્ય પણ બની શકે એવો લાહોર ઠરાવનો ગર્ભિતાર્થ છે.

– લોકમત તો જ્યાં મુસલમાનોની સ્પષ્ટ બહુમતી છે ત્યાં જ લેવાનો હોય તો એનું પરિણામ તો લોકમત પહેલાં જ નક્કી થઈ જશે.

– હમણાં સુધી કોંગ્રેસ મુસ્લિમ લીગને મુસલમાનોની એકમાત્ર પ્રતિનિધિ નહોતી માનતી પણ હવે મહાત્માજી અને રાજાજીએ માની લીધું છે કે મુસ્લિમ લીગ જ મુસલમાનોની એકમાત્ર પ્રતિનિધિ છે.

– હવે જિન્ના અને ગાંધીજી આના આધારે સંમત થાય – અને લીગ અને કોંગ્રેસને પણ મનાવી લે – તો કોંગ્રેસે લોકો પાસે જવું પડશે. સરકાર પણ એમની ફૉર્મ્યુલા સ્વીકારી લે તોય એ વખતે હિન્દુ મહાસભા અને શીખો એનો વિરોધ કરશે. પરંતુ જે ફૉર્મ્યુલા સ્વીકારી હોય તે લાગુ કરવા માટે વિરોધને દબાવી દેવો પડે. એનો અર્થ એ કે આ બન્ને મહાન નેતાઓ હિન્દુ મહાસભા અને શીખોને કચડી નાખવામાં સરકારને મદદ કરશે.

– લોકમત લેતાં પહેલાં મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ ત્યાં પ્રચાર માટે જશે. બીજી બાજુ, ત્યાંના હિન્દ્દુઓ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરશે. એ વખતે કોંગ્રેસે ભાગલા સ્વીકારી લીધા હોવાથી ત્યાં જઈને શું કહેશે?

આવા કેટલાક મુદ્દા શ્રીનિવાસ શાસ્ત્રીએ ઊભા કર્યા. એમણે એ પણ કહ્યું કે બ્રિટિશ તાજ સાથેની સમજૂતી પ્રમાણે રજવાડાંઓને રક્ષણ મળે છે. અલગ રાજ્યો બન્યા પછી એ કયા રાજ્ય પાસે રક્ષણ માગશે? એમને તો ભાગલા ન થાય તેમાં જ રસ હશે કે જેથી બ્રિટિશ તાજ સાથે થયેલી સમજૂતી નવી સત્તાને વારસા તરીકે મળે.

બીજા કેટલાક નેતાઓ એવી ટીકા કરતા હતા કે રાજાજી પંજાબથી બહુ દૂર છે. એમને પંજાબ વિશે કંઈ પણ દરખાસ્ત મૂકવાનો અધિકાર શું? હિન્દુ સંગઠનો, શીખ સંગઠનો, બ્રિટિશ રાજકારણીઓ વગેરે સૌ કોઈ રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાની ટીકા કરતા હતા અને ગાંધીજી પર પણ પસ્તાળ પડતી હતી.

રાજાજીનો જવાબ

રાજાજીએ આ ટીકાઓનો જવાબ આપ્યો તે ટૂંકમાં આ પ્રમાણે છેઃ

બ્રિટન અને અમેરિકામાં એ ચિંતા હતી કે આઝાદ ભારત યુદ્ધમાં શું કરશે? ગાંધીજીને એક સવાલ પુછાયો કે ભારતની આઝાદી માગો છો તેના પરથી એમ સમજવું કે આઝાદ ભારત તરત જ જાપાન સામે લડાઈમાં ઝંપલાવશે? ગાંધીજીનો જવાબ એક શબ્દમાં હતોઃ Yes!

એ જ રીતે ન્યૂ સ્ટેટ્સમૅન અખબારે લખ્યું કે ગાંધીજીએ મુસ્લિમ લીગની મધ્યવર્તી માગણી સ્વીકારી લીધી છે અને યુદ્ધમાં બ્રિટન સાથે સહકાર કરવાની સલાહ આપી છે.

ગાંધીજીએ જે દરખાસ્તોને ટેકો આપ્યો છે તેમાં મુસ્લિમ લીગના લાહોર ઠરાવની બધી મુખ્ય બાબતો આવી જાય છે. હવે એ આડશ નથી, સિવાય કે આડશો ઊભી કરવાના હેતુથી કોઈ આડશો ઊભી કરે તો એ જુદી વાત છે પણ મુસ્લિમ લીગ પાસે એને નકારવાનાં કોઈ કારણ નથી.

રાજાજીએ કહ્યું કે સાવરકરે હિન્દુ સંગઠનવાદીઓને મારી ફૉર્મ્યુલાનો વિરોધ કરવા હાકલ કરી છે. સાવરકર હિન્દુ સંગઠનવાદીઓ પર એવી ફરજ નાખી શકે છે પણ હિન્દુસ્તાની સંગઠનવાદીઓની ફરજ શું છે? અમે આઝાદ થવા માગીએ છીએ, માત્ર મુસલમાનો વિરુદ્ધ સંગઠિત થવું એ અમારું લક્ષ્ય નથી.

કહેવાય છે કે હું પંજાબ અને બંગાળથી બહુ દૂર છું, એટલે એના વિશે શું કરવું તે ત્યાંના લોકો પર જ છોડી દેવું જોઈએ. રાજાજીએ કહ્યું કે એમની ફૉર્મ્યુલામાં એ નિર્ણય ત્યાંના લોકો પર જ છોડ્યો છે અને લોકમત લેવાની માંગ કરી છે. હું દૂર છું તો શું ગાંધીજી પણ દૂર છે? અને શું બ્રિટન નજીક છે? તમારે આધાર તો બ્રિટન પર રાખવાનો છે કે એ શું કરશે? અત્યારે પણ પાકિસ્તાનને નામે ત્યાં જે થાય છે તે જોતાં આ સમસ્યા ઉકેલવી ન જોઈએ?

રજવાડાંઓ ભારતમાં એક જ કેન્દ્રીય સત્તાને પસંદ કરશે એવી ટીકાનો રાજાજી આકરો જવાબ આપ્યો. એમણે કહ્યું કે આ રાજાઓએ કરેલાં નિવેદનો આપણે સૌએ વાંચ્યાં છે. એમાં બહુ જ સર્વસામાન્ય વાતો સિવાય કંઈ નથી. એમણે બ્રિટનની સર્વોપરિતાને બદલે ભારતીય લોકશાહીને સર્વોપરિ માનવાનો સંકેત પણ નથી આપ્યો. રાજાઓના પ્રતિનિધિઓ ક્રિપ્સ મિશનને મળ્યા ત્યારે પણ એમણી બ્રિટન સાથેની સંધિઓ પ્રમાણે રાજાઓને મળેલા અધિકારોના ઉપયોગની વાત કરી. પણ એ લોકો આ અધિકારોનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય ભાવનાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નહોતા કરવા માગતા, દેશી રાજ્યોમાં લોકો દ્વારા ચાલતાં લોકશાહી આંદોલનો ને કચડી નાખવા માટે એમને આ અધિકારોનો ઉપયોગ કરવો હતો! અને સંધિઓની વાત કરો તો એમાં બ્રિટનની એકતરફી શરણાગતી સિવાય બીજું શું છે?

લઘુમતીઓની વાત કરતાં રાજાજીએ કહ્યું કે મુસ્લિમ અને હિન્દુ એ બે સિવાય બીજી કોમો પણ છે; એમને પ્રદેશ નથી જોઈતો. માત્ર સમાન રાજકીય અને નાગરિક અધિકારો જોઈએ છે. લઘુમતીઓ સાથે ન્યાયી વર્તનની વાત નવી નથી. બંધારણ બનાવવાના દરેક તબક્કે આ વાત આવી છે અને એ હલ કરી લેવાઈ છે. એટલે જેટલો અવિશ્વાસ છે તેને ચગાવીને વધારે ઘેરો બનાવવાની જરૂર નથી, એનાથી તો એ જ લોકોને ખુશી થશે જે આપણને સ્વતંત્રતા આપવા નથી માગતા.

ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા

ગાંધીજીએ આ ફૉર્મ્યુલાને મંજૂર રાખી હતી એટલે ટીકાનું નિશાન બનતાં બચી જાય એ શક્ય નહોતું. અને એમણે જિન્ના સાથે રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાને મુખ્ય મુદ્દો બનાવીને વાત કરી!

આગામી પ્રકરણમાં આપણે ગાંધી-જિન્ના મંત્રણા, એમનો પત્રવ્યવહાર, રાજાજીની ફૉર્મ્યુલાનો આધાર ગાંધીજીએ કેમ બદલી નાખ્યો એના વિશે વાત કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Annual Indian Register July-Dec1943 Vol.II


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-42

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ : ૪૨: જિન્ના: ૧૯૪૧થી ૧૯૪૪ (૩)

૧૯૪૪ના માર્ચમાં મહંમદ અલી જિન્નાએ પંજાબ મુસ્લિમ સ્ટૂડન્ટ્સ ફેડરેશનના ખુલ્લા અધિવેશનનું ઉદ્‌ઘાટન કર્યું. એમના ભાષણમાં ફરી કેટલી નવી વાતો, અથવા જૂની વાતો નવી રીતે રજૂ થઈ. એમણે વિદ્યાર્થીઓને દેશની બધી કોમો વચ્ચે સદ્‌ભાવ વધે તે માટે કામ કરવા અપીલ કરી. જિન્નાએ કહ્યું કે મુસલમાનો કોઈનું બૂરું નથી ઇચ્છતા, એ લોકો સુધી પહોંચવું જોઈએ. તે ઉપરાંત, બીજા દેશોના મુસલમાનો સાથે ભાઈચારો કેળવવાની ફરજ તો પયગંબરે જ નક્કી કરી છે. એમણે કહ્યું કે કોઈ પણ મુસ્સ્લિમ દેશ સંકટમાં હશે તો હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો એમની પડખે ઊભા રહેશે અને બદલામાં એ દેશો હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોની મદદે આવશે.

આ માગણીને બૃહદ-ઇસ્લામવાદ કહેવાય છે તે અંગે પણ એમણે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું. એમના શબ્દો હતાઃ “આપણો બચાવ, આપણી મુક્તિ અને આપણું ભવિષ્ય પાકિસ્તાનમાં છે અને એ જ ઇસ્લામના ભવ્ય ભૂતકાળને પુનર્જીવિત કરશે.” આ વાતમાંથી દુનિયાના મુસ્લિમ દેશોની નેતાગીરી સંભાળવાની જિન્નાની આકાંક્ષા દેખાય છે. તે ઉપરાંત જે લોકો પાકિસ્તાનમાં ‘નવું મદીના’ જોતા હતા એમના માટે પણ એ જરૂરી હતું. સ્થિતિ એ હતી કે મુસ્લિમ દેશોમાં પાકિસ્તાનની અવધારણા પ્રત્યે ઉત્સાહ નહોતો. જિન્નાએ આ બાબત તરફ ધ્યાન દોર્યું અને ઉમેર્યું કે હવે કેટલાક દેશો પાકિસ્તાનની માગણી સમજવા લાગ્યા છે.

જિન્નાએ પંજાબ સ્ટૂડન્ટ્સ ફેડરેશનની કૉન્ફરન્સનું સમાપન પણ કર્યું. એમાં વળી એમણે નવો મુદ્દો રજૂ કર્યો. વાત એમ હતી કે એ અરસામાં પંજાબમાં હિન્દુ જાટો અને મુસલમાન જાટો ‘જાટ એકતા’ માટે સંગઠિત થવા લાગ્યા હતા. આની પહેલ એક જાટ નેતા- સર છોટુરામે કરી હતી. (સર છોટુરામ આજના હરિયાણાના મોટા જમીનદાર હતા. યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના એગ્રિકલ્ચર મિનિસ્ટર તરીકે એમણે કરેલા ખેતીલક્ષી સુધારા આજે પણ ઉદાહરણરૂપ મનાય છે). જિન્નાએ જાટ સંગઠન બનાવવાના પ્રયાસો માટે સખત નારાજી દર્શાવી. ફેડરેશને આ બાબતમાં ઠરાવ કરીને સર છોટુરામને મુસ્લિમ જાટોના મત મેળવવાનો પડકાર કર્યો. ધર્મના નામે લોકોને સંગઠિત કરવાના પ્રયત્નો કરનારાને ભારતની જાતિ વ્યવસ્થા આડે આવતી હોય છે. બીજા સુધારાવાદીઓ જેમ કોમવાદીઓ પણ પોતાના આગવા હેતુથી જાતિ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતા હોય છે. જિન્ના સામે પણ આ સમસ્યા હંમેશાં આવતી રહી.

જિન્નાએ કોંગ્રેસે ૧૯૪૨માં ‘ભારત છોડો’નો ઠરાવ કર્યો તેની પણ ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે આ ઠરાવમાં કોંગ્રેસે મુસલમાનો અને લીગની સરિયામ અવગણના કરી છે. જો આ ઠરાવ લાગુ કરાવવામાં કોંગ્રેસ સફળ થઈ હોત અથવા બ્રિટિશ સરકાર ઢીલી પડી હોત તો પાકિસ્તાનનો ખ્યાલ મરી પરવાર્યો હોત એટલું જ નહીં, દસ કરોડ મુસલમાનોને હિન્દુ સામ્રાજ્યવાદીઓના રાજમાં અને અખંડ હિન્દુસ્તાનમાં રહેવું પડત.

કેટલાક ઇતિહાસકારો એવું દેખાડે છે કે જિન્ના ખરેખર પાકિસ્તાનનો સ્વતંત્ર દેશ નહોતા માગતા માત્ર સોદો કરવા માટેનું એ ઓજાર હતું. પરંતુ ૧૯૪૧ અને ખાસ કરીને ૧૯૪૩ પછીનાં જિન્નાનાં બધાં ભાષણોમાંથી અલગ રાષ્ટ્રનો જ સૂર પ્રગટતો હતો. ‘ભારત છોડો’ આંદોલનમાં મુસલમાનો ન જોડાયા તેનું પણ જિન્નાએ કારણ આપ્યું – બ્રિટિશરો સત્તા છોડવા નહોતા માગતા અને હિન્દુઓ પણ નહોતા ઇચ્છતા કે બ્રિટિશરો જાય કારણ કે હજી મુસલમાનોને પૂરેપૂરા કચડી શકાયા નથી. એમણે ઉમેર્યું કે બ્રિટિશરો, જે ‘ગોરા બનિયા’(વેપારી) છે અને હિન્દુ બનિયા સમજૂતી કરી લેશે અને એ બન્ને એકસંપ થઈ જશે તો આપણે ક્યાંયના નહીં રહીએ. આની સામે આપણે પોતાનો બચાવ કરવાનો હતો.

ખાકસારો સાથે જિન્નાની ટક્કર

જિન્નાએ પોતાના ભાષણમાં દાવો કર્યો કે ૯૯ ટકા મુસલમાનો લીગની સાથે છે. આ દાવાને ખોટો ઠરાવતા હોય તેમ ખાકસારોના નેતા અલ્લમા મશરીકીએ જિન્નાને પત્ર લખીને કહ્યું કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાની ઘટનાઓને કારણે તમે લીગ અને ખાકસારો વચ્ચે તડાં પડાવ્યાં છે (લીગે એક ઠરાવ દ્વારા લીગના સભ્યોને ખાકસારોના સંગઠનમાં ન જોડાવા આદેશ આપ્યો હતો તેના સંદર્ભમાં આ વાત કહેલી છે). આનો વાંક મારા માથે આવશે કે કેમ તેની મને હજી ખબર નથી, પણ આજની સંકટની ઘડીએ પાકિસ્તાનની માંગ માટે અને હિન્દુસ્તાનની આઝાદી માટે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ સમજૂતી કરવી જ પડશે.

જિન્નાએ જવાબમાં મશરીકીના આક્ષેપને રદ કર્યો અને કહ્યું કે મશરીકી પોતાની વાત લિયાકત અલી ખાન સમક્ષ મૂકી શકે છે, કારણ કે મુસ્લિમ લીગને વ્યવસ્થિતપણે સંગઠિત કરવાની જવાબદારી એમને સોંપાઈ છે. અલ્લમા મશરીકીએ પણ તરત જવાબ આપ્યો કે તમે એટલું તો કબૂલ કરો છો કે મુસ્લિમ લીગ સંગઠિત નથી. તમે જેમને મળવાનું કહેશો તેને હું મળીશ પણ તમે હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાધાન વિશે કે મુસલમાન- મુસલમાન વચ્ચે વાતચીત માટે કે પાકિસ્તાન વિશે તદ્દન નિષ્ક્રિય છો. એમાં સક્રિય થઈ જશો તે પછી હું તમારો નગણ્ય સૈનિક બનીને રહેવા તૈયાર છું.

આ પત્રવ્યવહાર દેખાડે છે કે જિન્ના પોતાના અહંભાવમાં કોઈને ગણકારતા નહોતા અને મુસલમાનોમાં પણ, કંઈ નહીં તો, ૧૯૪૪ સુધી મતભેદ હતા. આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ વિશે આપણે વાંચી લીધું છે. એમના નેતા, સિંધના અલ્લાહબખ્શનું ૧૯૪૩માં જ ખૂન થઈ ગયું હતું અને મુસ્લિમ લીગના ગુંડાઓએ એમને મારી નાખ્યા હોવાના જાહેરમાં આક્ષેપ થતા હતા.

પાકિસ્તાન વિશે મુસલમાનોને ખોટી માહિતી દ્વારા ભરમાવવાના પ્રયાસો પણ થતા હતા. ગયામાં ‘પાકિસ્તાન કૉન્ફરન્સ’માં બંગાળના લીગી પ્રીમિયર ખ્વાજા નઝીમુદ્દીને કહ્યું કે પાકિસ્તાનની માગણીનો બ્રિટિશ કૅબિનેટે સ્વીકાર કરી લીધો છે. હવે પાકિસ્તાન વિશેના મુખ્ય વાંધા ત્રણ મુદ્દા પર હતાઃ (૧). આર્થિક અને નાણાકીય સધ્ધરતા, (૨) પ્રાદેશિક અખંડતા, અને (૩) સંરક્ષણ.

બ્રિટિશ કૅબિનેટે પાકિસ્તાનનો સૈદ્ધાંતિક સ્વીકાર કર્યો જ નહોતો!

પંજાબમાં જિન્ના અને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના મતભેદ

જિન્નાના રાજકારણને સમજવા માટે યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી સાથેના એમના મતભેદો સમજવાનું બહુ જ મહત્ત્વનું છે. આપણે એ પણ જાણી શકીશું કે જિન્ના કેટલા ચકોર અને ચાલાક રાજકારણી હતા.

ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સે ૧૯૪૨ની ૮મી સપ્ટેમ્બરના અંકમાં લખ્યું કે જ્યાં કોંગ્રેસ સત્તામાં છે તે પ્રાંતોની મુસ્લિમ લઘુમતી પાકિસ્તાનની માગણીને જોરદાર ટેકો આપે છે પણ જ્યાં મુસ્લિમો બહુમતીમાં છે તે બંગાળ અને પંજાબમાં પાકિસ્તાનને ભારે ટેકો નથી મળતો.જિન્નાને મુખ્યત્વે યુક્ત પ્રાંત (આગરા અને અવધ અથવા આજનું ઉત્તર પ્રદેશ)માંથી ટેકો મળતો હતો; તે એટલે સુધી કે બરેલીના અનીસુદ્દીન અહમદ રિઝવી નામના એક વિવેચકે બે નહીં પણ ત્રણ સ્વતંત્ર મુસ્લિમ રાજ્યો બનાવવાની હિમાયત કરી. એમના કહેવા મુજબ મેરઠથી લઈને આગરા અને રોહિલખંડ(બરેલી, રામપુર, મોરાદાબાદ વગેરે આજના ઉત્તર પ્રદેશના જિલ્લા)ને પણ ઉત્તર-પશ્ચિમના પાકિસ્તાનમાં (પશ્ચિમી પંજાબ, બલુચિસ્તાન, પખ્તુનિસ્તાન)) જોડી દેવા જોઈએ. એમણે ત્રીજું મુસ્લિમ રાજ્ય હૈદરાબાદ અને કર્ણાટકના અમુક પ્રદેશોમાં સ્થાપવાનું સૂચવ્યું.

જ્યાં સુધી પંજાબ અને બંગાળમાં પાકિસ્તાન માટેનો અવાજ બુલંદ ન થાય ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન બની ન શકે. પંજાબમાં યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી અને બંગાળમાં ફઝલુલ હકની કૃષક પ્રજા પાર્ટીને પાકિસ્તાનમાં રસ નહોતો. સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ દરજ્જો મળે તે એમની પ્રથમ પસંદગી હતી પણ ભારતના ફેડરેશનમાં પણ કેન્દ્રની દખલગીરી સહન કરવા એ તૈયાર નહોતા. એમને નબળું કેન્દ્ર અને મજબૂત એકમોમાં રસ હતો. જિન્નાએ પાકિસ્તાન ઠરાવમાં સ્વતંત્ર રાજ્યોની વાત કરી હતી, પણ એ વખત સુધી ભાગલાની માગણી નહોતી. કારણ કે જિન્ના પોતે મજબૂત કેન્દ્રના સિદ્ધાંતમાં માનતા હતા. પરંતુ સંજોગો જોઈને એમણે ફેડરેશનનો પણ વિરોધ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

પંજાબમાં ખેડૂતોનો વર્ગ મોટો હતો પણ ખેતીને રાજવહીવટમાં મહત્ત્વ નહોતું મળતું. વેપાર અને ખેતી વચ્ચ વહીવટી ત્રાજવું વેપારી વર્ગ તરફ ઢળતું હતું. ૧૯૨૩માં ફઝલે હુસેને ખેડૂતોને ધર્મના ભેદભાવ વિના એકઠા કરીને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી બનાવી. તે પછી એમણે વેપારી વર્ગના ગરીબ વર્ગોને સામેલ કર્યા. આમ Haves અને Have-notes એવા બે વર્ગોમાંથી Have-nots માટે કામ શરૂ કર્યું. ૧૯૩૬માં જિન્ના લાહોર ગયા અને ફઝલે હુસેનને મુસ્લિમ લીગની ટિકિટ પર ચૂંટણી લડવા ખૂબ વીનવ્યા પણ ફાવ્યા નહીં. ફઝલે હુસેન રાષ્ટ્રીય સ્તરે મુસ્લિમ લીગને ટેકો આપવા સંમત થયા પણ પંજાબમાં મુસ્લિમ લીગની કોમવાદી નીતિઓ લાગુ કરવા તૈયાર નહોતા. એમનું કહેવું હતું કે પંજાબમાં મુસલમાનો કંગાળ છે અને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી ગરીબો માટે કામ કરે છે તેનો લાભ એમને મળશે જ. તે પછી જિન્નાએ મુસ્લિમ લીગના ઝંડા નીચે કેટલાક મુસલમાનોને ચૂંટણીમાં ઊભા રાખ્યા પણ માત્ર બે જ ચુંટાયા અને એમાંથી પણ એક તો તે પછી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીમાં જોડાઈ ગયો.

૧૯૩૫ની ચૂંટણીમાં માત્ર પંજાબ જ નહીં બીજે ક્યાંય પણ મુસ્લિમ લીગનો ગજ વાગ્યો નહીં. આને કારણે રાષ્ટ્રીય સ્તરની કોઈ પણ ચર્ચામાં જિન્નાનો મુસ્લિમોના એકમાત્ર પ્રવક્તા હોવાનો દાવો નબળો પડી જતો હતો. આથી જિન્નાએ ફરી પંજાબનું શરણ શોધ્યું. દરમિયાન ફઝલે હુસેનનું અવસાન થઈ ગયું હતું એટલે ૧૯૩૭માં જિન્ના અને પંજાબના પ્રીમિયર સર સિકંદર હયાત ખાન વચ્ચે સમજૂતી થઈ જે ‘ સિકંદર-જિન્ના સમજૂતી’ તરીકે ઓળખાય છે. જિન્નાની વિનંતિ પ્રમાણે સિકંદર હયાત ખાને પોતાની પાર્ટીની મીટિંગ બોલાવી અને બધા મુસ્લિમ સભ્યોને મુસ્લિમ લીગના સભ્ય બનીને એના સિદ્ધાંતને માન્ય રાખવા અપીલ કરી. બન્ને વચ્ચેની સમજૂતી પ્રમાણે પ્રાંતમાં તો યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકાર જ કોમવાદી ભેદભાવ વિના ચાલતી રહી.

૧૯૪૩માં સર સિકંદરનું અવસાન થયું અને ખિઝર હયાત ખાન તિવાના પ્રીમિયર બન્યા. તે પછી મુસ્લિમ લીગના દિલ્હી અધિવેશનમાં જિન્નાના આગ્રહથી ખિઝરે મુસ્લિમ લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લી પાર્ટી પણ બનાવી આપી અને સિકંદર-જિન્ના કરારને બન્ને પક્ષે બંધનકર્તા કરાર તરીકે લીગે ફરી મંજૂરી આપી. લીગના નિયમો અને ધારાધોરણો ઘડાતાં હતાં તેમાં પણ એને સ્થાન અપાયું.

આટલો ઇતિહાસ જાણ્યા પછી આપણે ફરી જિન્ના અને પંજાબના પ્રીમિયર ખિઝર હયાત ખાન વચ્ચેના મતભેદો પર પાછા આવીએ. જિન્ના હવે સિકંદર-જિન્ના સમજૂતી તોડી નાખવા માગતા હતા. ખિઝર હયાત ખાન માટે આરબ અને ઊંટ જેવી હાલત ઊભી થઈ હતી. આરબે પોતાના તંબૂમાં ઊંટને માથું રાખવા દીધું તો અંતે ઊંટ આખો જ અંદર ઘૂસી આવ્યો અને આરબ ખસતાં ખસતાં તંબૂની બહાર નીકળી ગયો. જિન્ના હવે સિકંદર હયાત ખાન સાથેની સમજૂતીને તોડી નાખવા માગતા હતા. એ કહેતા હતા કે સરકારને યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકાર તરીકે નહીં પણ મુસ્લિમ લીગની સરકાર તરીકે ઓળખવી જોઈએ. ખિઝર હયાત ખાન સિકંદર હયાત ખાન સાથેની સમજૂતીને વળગી રહેવા જિન્નાને કહેતા હતા. એમનું કહેવું હતું કે મારા બિનમુસ્લિમ સાથીઓ પ્રાંતમાં મુસ્લિમો સાથે સહકારથી રહેવા માગે છે એટલે જ એમણે યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્યો મુસ્લિમ લીગની રચના કરે તેની સામે વાંધો નહોતો લીધો. હવે મુસ્લિમ લીગની મિશ્ર સરકાર બનાવવી તે વચન ભંગ કહેવાય અને મહંમદ પયગંબરનો અનુયાયી વચનભંગ ન કરી શકે.

આ ઉદ્દેશથી ૨૭મી ઍપ્રિલે જિન્ના ખિઝરને મળ્યા અને એ જ વાત કરી કે સરકારને મુસ્લિમ લીગની સરકાર તરીકે ઓળખાવવી, યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી હવે નથી રહી. ખિઝર હયાત ખાને એમના સાથીઓ સર છોટૂરામ અને સરદાર બલદેવ સિંઘ સાથે આ બાબતમાં ચર્ચા કરી કે નહીં તે જાણવા માગ્યું. જિન્નાએ પોતાની રીતે નિર્ણય લેવા માટે એ દિવસ, ૨૭મી ઍપ્રિલ છેલ્લા દિવસ તરીકે નક્કી કરી રાખી હતી. એમણે ખિઝર સાથે થયેલી વાતચીતની વિગતોનો પત્ર તરત જ પોતાના સેક્રેટરી પાસે લખાવડાવ્યો અને ખિઝરના હાથમાં મૂકી દીધો. જિન્નાએ કહ્યું કે હું બીજા દિવસે સવારે સ્યાલકોટ જવાનો છું એટલે મને રાતે નવ વાગ્યા સુધી આ પત્રનો જવાબ મોકલી દેજો.

ખિઝર ચાલ્યા ગયા પણ રાતે નવ વાગ્યા સુધી એમણે જવાબ ન મોકલ્યો. નવ ને વીસ મિનિટે જિન્નાએ એમને ફોન કર્યો ત્યારે ખિઝરે જવાબ આપ્યો કે એમણે તો પોતાની વાત પહેલાં જ કહી દીધી છે, નવો જવાબ કંઈ નથી.

સાડાનવે જિન્નાએ બીજો પત્ર લખીને ખિઝર પાસે ખાસ માણસને હાથે મોકલાવ્યો પણ ખિઝરે એની પહોંચ આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો. જિન્ના અકળાયા અને એમણે લીગના બે નેતાઓ મામદોતના નવાબ અને મુમતાઝ દૌલતાનાને પત્ર સાથે મોકલ્યા. ખિઝરે ફરી પત્રની પહોંચ આપવાની ના પાડી. બન્ને પાછા આવ્યા અને જિન્નાને બધી વાત કરી. હવે જિન્નાએ એમને ફરી મોકલ્યા અને પહોંચને બદલે બન્ને પાસે લખાવી લીધું કે એમણે ખરેખર જ રાતે ૧૧ વાગ્યે ખિઝર હયાત ખાનને મળીને પત્ર આપ્યો છે! રાતના સાડા અગિયાર સુધી ખિઝરનો જવાબ ન આવતાં જિન્નાએ આગળ શું કરવું તે નક્કી કરવાનો નિર્ણય મુસ્લિમ લીગ પર છોડી દીધો. જિન્નાની હઠનું આ દૃશ્ય એમના પોતાના જ શબ્દોમાંથી લીધું છે.

ખિઝર જિન્નાની આ જોહુકમી સામે નમતું આપવા તૈયાર નહોતા પણ ઊંટ તંબૂમાં ઘૂસી ગયો હતો. ત્રણ જ દિવસ પછી ૩૦મી ઍપ્રિલે પંજાબ પ્રાંતની લીગની કૉન્ફરન્સ મળી તેમાં બે ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યા. એક ઠરાવમાં એમની વર્તણૂકની ટીકા કરવામાં આવી અને બીજા ઠરાવ દ્વારા લીગમાં જોડાયેલા યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના બધા મુસ્લિમ સભ્યોને આદેશ આપવામાં આવ્યો કે તેઓ જાહેર કરે કે એમની નિષ્ઠા મુસ્લિમ લીગ સિવાય યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી અથવા બીજી કોઈ પાર્ટીમાં નથી. સરકારની ઓળખ ‘યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકારને બદલે ‘મુસ્લિમ લીગની સરકાર’ રાખવાનો નિર્ણય પણ લેવાયો.

જિન્નાએ યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીનું અપહરણ કરી લીધું અને મુસલમાનોના રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે સ્થાપિત થયા. આ પહેલાં આવી જ રીતે એમણે બંગાળના ફઝલુલ હકને પણ વશમાં કરી લીધા હતા.

સિકંદર હયાત ખાન જિન્નાને બરાબર સમજી શક્યા હોત તો શું એમણે જિન્ના સાથે સમજૂતી કરી હોત? સમજૂતી ન કરી હોત તો ઇતિહાસે કઈ વાટ પકડી હોત?

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. I, Jan-June 1944

વેંકટ ધૂલિપાલાના પુસ્તક Creating a New Medinaના પ્રકરણ ૪ ના મથાળામાંથી.

ઉપરોક્ત પ્રકરણમાંથી


India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-41

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ :૪૧: જિન્ના: ૧૯૪૧થી ૧૯૪૪ (૨)

૨૪મી ઍપ્રિલ ૧૯૪૩ના રોજ દિલ્હીમાં મુસ્લિમ લીગનું ખુલ્લું અધિવેશન મળ્યું. પ્રમુખપદેથી જિન્નાએ ઘણી નવી વાતો કરી. કેટલીક વાતોમાંથી એમની અહંમન્યતા પ્રગટ થતી હતી, જેને પછી ઠોકર લાગી. આ વખતે જિન્નાનું નિશાન હિન્દુઓ પર હતું પણ વાત નવી હતી.

હિન્દુ-મુસ્લિમ એક થાઓ!

પહેલાં તો એમણે આક્ષેપ કર્યો કે ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ દેશમાં હિન્દુ રાજ સ્થાપવા માગે છે. પણ પછી કહ્યું:

“આવો, એ પ્રકરણ બંધ કરીએ,” કારણ કે દુનિયામાં એકબીજાના લાખો લોકોને મારી નાખનારાં રાષ્ટ્રો વચ્ચે પણ દોસ્તી થઈ જાય છે અને આપણે તો હજી એવું કંઈ કર્યું નથી. આજના દુશ્મનો આવતી કાલે મિત્રો બની જાય. એ જ રાજકારણ છે. “હિન્દુ જનતાને આ મારી અપીલ છે.” તમારા નેતાઓ જો આ રસ્તે (એકબીજાનાં ગળાં કાપવાને રસ્તે) જતા હોય તો તમારે એમને કહેવું જોઈએ કે “બંધ કરો આ અંદરોઅંદરની લડાઈ”. આવો, આપણે બન્ને સમાનતાના ધોરણે બેસીને સમાધાનનો રસ્તો કાઢીએ. તમે કહો છો કે બ્રિટિશરો લડાવે છે પણ આપણે પોતે પણ લડવાની ઘણી આગવી રીતો જાણીએ છીએ જે બ્રિટિશ સરકારની રીતો કરતાં ઉચ્ચ પ્રકારની છે! દેશ એમ શા માટે ન કહે કે “એક થાઓ અને બ્રિટિશરોને હાંકી કાઢો?”

દાદાભાઈ નવરોજી, ગોખલે અને ગાંધીજી

જિન્નાએ કહ્યું કે હું દાદાભાઈ નવરોજી અને ગોખલે જેવાઓના ચરણો પાસે બેસીને શીખ્યો છું. આ નેતાઓએ મુસલમાનોમાં વાજબી અને ન્યાયપૂર્ણ સમાધાનની આશાનો સંચાર કર્યો. પણ મિ.ગાંધી હિન્દુ રાજ સ્થાપવા માગે છે. એમણે કહ્યું કે મિ. ગાંધી પોતાને પાકા હિન્દુ તરીકે ઓળખાવે છે. જિન્નાએ આના ટેકામાં ગાંધીજીનાં લખાણોના વિસ્તારપૂર્વક હવાલા આપ્યા. એમણે કહ્યું કે આ લોકો હવે મુસ્લિમ લીગને કોમવાદી કહે છે. એમનો ઉદ્દેશ બે કોમો વચ્ચે મનમેળ ન થવા દેવાનો છે. આ રાષ્ટ્રવાદ અને લોકશાહી છે?

પછી જિન્નાએ ઇસ્લામની વાત કરી – આપણે (મુસલમાનો) તો ૧૩૦૦ વર્ષ પહેલાં લોકશાહીના પાઠ શીખ્યા. એ આપણા લોહીમાં છે અને એ વખતે આપણે હિન્દુ સમાજથી બહુ દૂર હતા. માણસ-માણસની સમાનતાના પાઠ તો આપણે શીખ્યા છીએ. તમારામાં તો એક જાત બીજી જાતવાળાના પ્યાલામાં પાણી પણ ન પીએ એવી અસમાનતા છે. અમે પણ લોકશાહી ઇચ્છીએ છીએ પણ એ તમારી કલ્પના જેવી લોકશાહી નથી. તમારી લોકશાહી આવશે તો આખો દેશ ગાંધી આશ્રમ બની જશે. તમારાથી બની શકે તો લઈ લો, તમારું હિન્દુસ્તાન. મારી શુભેચ્છાઓ છે. પણ જ્યાં સુધી એક પણ મુસલમાનમાં શ્વાસ બચ્યા હશે ત્યાં સુધી અમે તમારી લોકશાહીને નહીં સ્વીકારીએ. હું મિ. ગાંધીને કહીશ કે “મારા પર તમારી સત્તાને સાંખી નહીં લઉં”.

જિન્નાને વડા પ્રધાન બનાવવાના ગાંધીજીના સૂચન પર ટિપ્પણી

લિન્લિથગો સાથેના પત્રવ્યવહારમાં ગાંધીજીએ જિન્નાના હાથમાં સત્તા સોંપવાનું સૂચવ્યું હતું તેના વિશે એમનો જવાબ હતો કે એનો અર્થ એ કે આપણે એ વાત માની લઈએ તો લિન્લિથગો તરત જ – એમને હાંકી ન કાઢે તો – બંધારણીય ગવર્નર જનરલ બની જશે. ભારત માટેનો પ્રધાન બ્રિટિશ સરકારમાં નહીં રહે, ઇંડિયા ઑફિસ બંધ થઈ જશે, નામદાર સમ્રાટની સરકાર નાબૂદ થશે. પરંતુ આ બધું હમણાંનું બંધારણ રદ કર્યા વિના ન થાય. આપણે જો આ સ્વીકારી લઈને રાષ્ટ્રીય સરકારમાં જોડાઈએ તો એનો અર્થ એ થાય કે પાકિસ્તાનની માગણી તો તરત જ પડી ભાંગે.

વાતચીત માટે ગાંધીજી પત્ર લખીને આમંત્રણ આપે!

જિન્નાએ હવે અજોડ કહી શકાય એવી વાત કરી. એમણે કહ્યું કે મિ. ગાંધી ખરેખર મુસ્લિમ લીગ સાથે સમજૂતી કરવા માગતા હોય તો સૌથી વધારે રાજી તો હું થઈશ; અને એ દિવસ, હિન્દુઓ અને મુસલમાનો, બન્ને માટે બહુ મોટો દિવસ બની જશે. મિ. ગાંધી એમ ઇચ્છતા હોય તો એમને મને લખતાં કોણ રોકે છે? મને સીધો જ પત્ર લખતાં એમને રોકનાર છે કોઈ? એના માટે વાઇસરૉય પાસે જવાની શી જરૂર? આ સરકાર ગમે તેટલી તાકાતવાળી હોય પણ આવો પત્ર મને મોકલ્યો હોય તો એને રોકવાની હિંમત સરકાર નહીં કરે. આવો પત્ર સરકાર રોકી લેશે તો બહુ ગંભીર વાત ગણાશે. જિન્નાએ આગળ કહ્યું કે મિ. ગાંધીને બધા સમાચાર મળે છે અને શું ચાલે છે તે તેઓ બરાબર જાણે છે. એમનું હૃદય પરિવર્તન થયું હોય તો એમણે, બસ, મને બે-ચાર લાઇનો લખવાની છે. પહેલાં ગમે તેટલા વિવાદ રહ્યા હોય, પણ મુસ્લિમ લીગ એનો પડઘો પાડવામાં નિષ્ફળ નહીં જાય.

પત્રનું શું થયું?

જિન્નાના શબ્દોમાંથી દર્પ ઝળકે છે. એમના પર લખાયેલો પત્ર રોકવાની સરકાર હિંમત જ ન કરે! વાતચીત માટે પોતે તૈયાર છે, પણ એના માટે વિનંતિ ગાંધીજીએ કરવાની! તો આ પત્રનું શું થયું?

બે જ દિવસમાં, ૨૬મી ઍપ્રિલે ગાંધીજીએ પત્ર લખ્યો! કોંગ્રેસના જેલમાં પુરાયેલા કેદીઓને માત્ર કુટુંબીજનો સાથે જ અંગત પ્રકારના પત્રવ્યવહારની છૂટ હતી. આ પત્ર રાજકીય સ્વરૂપનો હતો અને એના પર સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. જિન્નાનો દાવો હતો કે સરકાર એના પોતાના નિયમોને નેવે મૂકીને પત્ર પહોંચાડશે. જિન્ના ધારતા હતા તેનાથી ઉલટું થયું. સરકારે પત્ર જિન્ના સુધી પહોંચાડવાની ના પાડી દીધી અને ગાંધીજી પાસે એ પત્ર પાછો આવી ગયો. સરકારે કહ્યું કે ‘ભારત છોડો’ આંદોલન દ્વારા બનેલા હિંસક બનાવોની જવાબદારી કોંગ્રેસ ન સ્વીકારે ત્યાં સુધી એની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ છે એટલે આ પત્ર ન મોકલી શકાય! જિન્નાની બડાશની હવા નીકળી ગઈ અને એમણે સરકારની આ હિંમત, જેને એમણે પડકારી હતી, તેની વિરુદ્ધ કંઈ ન કર્યું. એમણે માત્ર બહાનું આપ્યું કે પત્ર લખીને ગાંધીજી જલદી જેલની બહાર આવવા માગતા હતા અને મુસ્લિમ લીગને બ્રિટિશ સરકાર સાથે અથડાવી દેવાનો એમનો ઇરાદો હતો. એમનો પત્ર રોકીને સરકારે યોગ્ય જ કર્યું છે!

રાજગોપાલાચારીએ ટીકા કરી કે જિન્ના, જે પત્ર એમની પાસે કદી ન પહોંચ્યો તેનો જવાબ આપે છે!

પરંતુ સૌથી તીખી ટીકા લિબરલ પાર્ટીના કુંવર સર જગદીશ પ્રસાદની હતી. (૧૯૩૯માં વાઇસરૉયની કાઉંસિલમાં આરોગ્ય અને શિક્ષણ માટેના સભ્ય, કેન્દ્રીય શિક્ષણ સલાહકાર બોર્ડના ચેરમેન, અને આઈ સી એસ હતા, જેમાંથી એમણે રાજીનામું આપ્યું. કોમી સમસ્યા વિશેની સપ્રુ કમિટીના પણ એ સભ્ય હતા). એમણે ૧લી જૂને દિલ્હીમાં એક નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું કે

“સરકારે ગાંધીજીને ના પાડી તેના કરતાં “સરકારની ના” પર જિન્નાનો પ્રત્યાઘાત વધારે ટિપ્પણીને લાયક છે. જિન્નાની બણગાં ફૂંકવાની ટેવ એમને ઘણી વાર કફોડી હાલતમાં મૂકી દે છે. એમણે એવી છાપ ઊભી કરવા પ્રયત્ન કર્યો હતો કે હવે પોતે એટલા શક્તિશાળી બની ગયા છે કે બ્રિટિશ સરકાર એમને નાખુશ કરવાનું જોખમ નહીં વહોરી લે. એમણે ગાંધીજીને આમંત્રણ આપ્યું કે મને સીધો જ પત્ર લખો અને કંઈક નવાબી રુઆબથી કહ્યું કે ભારત સરકાર એમનો પત્ર રોકવાની હિંમત નહીં કરે. પત્ર લખાયો અને રોકી દેવાયો. હવે જિન્ના ખેલંદાની ચપળતાથી આ ગૂંચમાંથી બહાર નીકળવા માટે પત્રલેખક પર હુમલો કરવાની સસ્તી ચાલ ચાલ્યા છે. એમને ખબર છે કે તેઓ બેધડક આવું કરી શકે છે, કારણ કે ગાંધીજીને જવાબ આપવાની છૂટ નહીં મળે.”

પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓ

પરંતુ પાકિસ્તાનમાં લઘુમતીઓનું શું થશે? જિન્નાએ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં જ્યાં મુસ્લિમ શાસકો હતા ત્યાં લઘુમતીઓના ધર્મોને રક્ષણ મળ્યું છે અને પાકિસ્તાનમાં પણ મળશે. જિન્ના અહીં પોતાના દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંતનો જ છેદ ઉડાડતા હતા. મુસલમાનોને માત્ર એમના સાંસ્કૃતિક અધિકારો પૂરતા નહોતા લાગતા અને એમને પોતાનો અલગ પ્રદેશ જોઈતો હતો, પણ જ્યાં મુસલમાનોની બહુમતી હોય ત્યાં અલગ પ્રદેશની વાત નથી કરતા. માત્ર સાંસ્કૃતિક રક્ષણ આપવાની વાત કરે છે. એમના આત્મનિર્ણયના અધિકારની તો વાત જ ઊડી જાય છે.

ઑલ ઇંડિયા મોમીન કૉન્ફરન્સ

મુસ્લિમ લીગનું અધિવેશન ૨૫મી એપ્રિલે પૂરું થયું અને ૨૬મીએ દિલ્હીમાં જ ઑલ ઇંડિયા મોમીન કૉન્ફરન્સનું અધિવેશન શરૂ થયું. મોમીન કૉન્ફરન્સે મુસ્લિમ લીગનો બધા મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ હોવાના દાવાને નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે સાડાચાર કરોડ મોમીનો પાકિસ્તાનની માગનીને ટેકો નથી આપતા. પાકિસ્તાન બની જશે તો પાછળ રહી જનારા મુસલમાનોની હાલત બહુ ખરાબ થઈ જશે અને પાકિસ્તાન એમને મદદ નહીં કરે. મોમીન કૉન્ફરન્સે ગાંધીજીને મુક્ત કરવાની પણ માગણી કરી.

હજી આપણે જિન્નાની પ્રવૃત્તિઓ વિશે વધારે ચર્ચા કરશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. 1 Jan-June 1943