The Imperial Message–Franz Kafka

મારી બારી (૫૫) – શાહી સંદેશ

૧૩મી નવેમ્બરે ‘મારી બારી’ના ૫૪મા અંકમાં ફ્રાન્ઝ કાફકાની એક રૂપક-કથા કાનૂનના દ્વારે આપી હતી. તે પછી ૩૦ નવેમ્બરથી ૪ ડિસેમ્બર સુધી પાંચ હપ્તામાં કાફકાની In the Penal Colonyનો અનુવાદ પ્રકાશિત થયો. આની pdf ‘કાળા પાણીના ટાપુ પર’ પણ ડાઉનલોડ કરી શકો છો. આ જ શ્રેણીમાં આજે રજુ કરું છું, કાફકાની એક બીજી રૂપક-કથાનો અનુવાદ ‘શાહી સંદેશ’. મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂરે કર્યો છે. એનો ગુજરાતી અનુવાદ અહીં આપું છું.

અનુવાદની પ્રક્રિયા એવી છે કે મૂળ ભાવ અનુવાદમાં ખોવાઈ જાય. તેમાં પણ અનુવાદમાં એક માધ્યમ ભાષાને મૂળ ભાષા તરીકે ગણીને એને આપણી ભાષામાં ઉતારવાની હોય ત્યારે કેટલું બચતું હશે અને કેટલું ખોવાઈ જતું હશે તે કહી ન શકાય. સંતોષ એટલો જ છે કે પોલૅન્ડના કવિ અને અનુવાદક ઍડમ ઝ્દ્રેદોવ્સ્કી (Adam Zdrodowski) કવિતા વિશે કહે છે તેમ અનુવાદમાં અવતરિત થતાં પહેલાં કવિતાએ ખોવાઈ જવું પડે છે. (આ લેખ વાંચો). ગદ્યને પણ એ જ વાત લાગુ પડે છે. અહીં તો મૂળ કથાનક બે વાર ખોવાઈ ગયા પછી હાથ લાગ્યું છે. જે હોય તે, જેવું હોય તેવું, આગળ વાંચો.

શાહી સંદેશ

ફ્રાન્ઝ કાફકા

એક કથા છે; શહેનશાહે તમને એક સંદેશ મોકલ્યો છે. તમે – એક નાચીઝ પ્રજાજન, શાહી સૂરજની આગળ બહુ જ દૂરના ખૂણે પડતો એક ક્ષુલ્લક પડછાયો. શહેનશાહે મૃત્યુશય્યાએથી સંદેશ મોકલ્યો છે. માત્ર તમને જ. એણે કાસદને બોલાવીને એના પલંગ પાસે ઘૂંટણિયે બેસવા કહ્યું છે અને એના કાનમાં સંદેશ કહ્યો છે. શહેનશાહે કાસદ બરાબર સમજે એની એટલી બધી કાળજી લીધી કે એણે ફરી એ જ સંદેશ પોતાના કાનમાં કહેવા સંદેશવાહકને ફરમાન કર્યું. તે પછી માથું હલાવીને એણે સંકેત આપ્યો છે કે કાસદ બરાબર સમજ્યો છે. બધા શાહજાદાઓ શહેનશાહના મૃત્યુને જોવા પહોળી સીડીનાં ભવ્ય પગથિયાં ટોળે મળીને ઊભા છે. એમને નડતી બધી દીવાલો ધસી પડી છે. એકત્ર થયેલા આ દર્શકોની સામે જ શહેનશાહે પોતાનો સંદેશ આપ્યો છે.

કાસદ તરત જ સફરે નીકળી પડે છે. એ જરાય હામ હારે તેમ નથી. ભીડમંથી માર્ગ કાઢવા ક્યારેક જમણા હાથે, તો ક્યારેક ડાબા હાથે સૌને ધકેલતો એ આગળ વધે છે. એની છાતીને પણ ભીડનો અવરોધ સહન કરવો પડે છે પણ ત્યાં તો સૂરજનું ચિહ્ન ઝળાંહળાં છે એટલે એનું કામ સહેલું થઈ જાય છે. બીજા કોઈને માટે નીકળવું સહેલું નથી. પરંતુ અહીં તો માનવ મહેરામણ ઊમટ્યો છે, એનો આરો કે ઓવારો નથી. કાસદ ખુલ્લા મેદાનમાં પહોંચે તો તીવ્ર ગતિએ ઊડવા લાગે અને તમારા દરવાજે એની મુઠ્ઠીઓ ઠોકાવાનો તમને ગમતો અવાજ પેદા થાય…

તેને બદલે એ તો હજી મહેલની અંદરના ખંડોમાં જ છે અને એટલી મથામણ કરે છે કે એની શક્તિ હવે ઓસરવા લાગી છે. એ કદી સીડી સુધી પહોંચી નહીં શકે. અને પહોંચી જાય તો પણ શું? કંઈ વળવાનું નથી. એણે પછી સીડી પરથી નીચે ઊતરવાની મહેનત કરવી પડશે. એય પણ ધારો કે એ કરી લે, તોય શું? હજી તો એણે મહેલની અંદરના વચલા ખંડોની હરોળ પાર કરવાની રહેશે, ફરી એક સીડી, ફરી એક મહેલ. આવું જ ચાલ્યા કરશે, હજારો વર્ષ સુધી; અને છેલ્લે જો એ બહારના નાકામાંથી નીકળી શકે – એવું કદી નહીં થઈ શકે, કદી પણ નહીં – તો આખું પાટનગર વીંધીને એણે નીકળવાનું છે.

પાટનગર તો દુનિયાનું કેન્દ્ર છે. એમાં તો એનો પોતાનો જ કાંપ ખદબદે છે. ભલે ને, કોઈ મરણપથારીએ પડેલા માણસનો સંદેશ લાવતો હોય, અહીંથી તો કોઈ પોતાનો માર્ગ કાઢી જ ન શકે. પરંતુ તમે બારીમાં બહાર તાકતા બેઠા છો, સાંજ રાતમાં બદલતી જાય છે અને તમે પોતે જ એ સપનું જોવા લાગ્યા છો.

૦-૦-૦

ફ્રાન્ઝ કાફકાની દૃષ્ટાંત કથા પરથી સ્ટેફાની ડીન્કલબાખે નિર્દેશિત કરેલ ફિલ્મ : The Imperial Message:

Before the Law: Kafka’s parable

આવતા થોડા દિવસોમાં હું ફ્રાન્ઝ કાફકાની એક લાંબી વાર્તા In the Penal Colonyનો અનુવાદ ત્રણ-ચાર હપ્તામાં આપવા માગું છું. કાફકાના સાહિત્યનો અનુવાદ કરવાની મને Franz Kafka online (ક્લિક કરો) તરફથી સહર્ષ પરવાનગી મળી છે. વેબસાઇટના સંચાલકનો આભાર માનવાની સાથે એમનો ઈ-પત્ર નીચે રજૂ કરું છું.આનો સૂર સાધવા માટે આજે કાફકાની એક ટૂંકી રૂપક-કથા‘Before The Law’ (Vor dem Gesetz)નો અનુવાદ રજૂ કરું છું.

Kasfka permission

કાનૂનને દ્વારે

લેખકઃ ફ્રાન્ઝ કાફકા

જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ ઈયાન જોહ્નસ્ટન

 આ મહેલ કાયદાનો છે. એક ગામડિયો ત્યાં આવે છે અને મહેલમાં, કાનૂનની પાસે જવા માગે છે. પણ એના મુખ્ય દરવાજે એક ચોકીદાર બેઠો છે, એ એને અટકાવે છે કે હું તને અત્યારે તો અંદર જવા દઈ શકું એમ નથી. માણસ વિચારમાં પડી જાય છે અને પૂછે છે કે થોડા વખત પછી અંદર જવા દેશે? ચોકીદાર કહે છે, “હા, એમ કદાચ થઈ શકશે, પણ હમણાં તો નહીં જ.” એ જ વખતે દરવાજો ઊઘડે છે અને ચોકીદાર બાજુએ ખસી જાય છે. ગામડિયો જરા વાંકો વળીને અંદર શું છે તે જોવાની કોશિશ કરે છે.

ચોકીદારનું ધ્યાન એના તરફ જાય છે અને એ હસે છે, ”તને અંદર શું ચાલે છે તે જોવાનું બહુ મન થાય છે ને? મેં ના પાડી તોયે તું કેડો મૂકતો નથી. પણ યાદ રાખ. હું બહુ શક્તિશાળી છું અને તો પણ, હું તો સૌથી નીચલી પાયરીનો ચોકીદાર છું. અંદર પણ દરેક હૉલ પાસે ચોકીદારો ઊભા છે અને પહેલા કરતાં બીજો વધારે શક્તિશાળી છે. અને ત્રીજો તો એવો છે કે એની નજર પણ મારા પર પડે તો હું સહન ન કરી શકું.

કાયદા પાસે જવું આટલું અઘરું હશે તેની ગામડિયાને ખબર નથી. એને વિચાર આવે છે કે કાયદા પાસે તો સૌ કોઈ જઈ શકે એવું હોવું જોઈએ, પણ હવે એ ચોકીદાર તરફ ઝીણવટથી જૂએ છે. એનો ફરનો કોટ, અણિયાળું નાક અને  તાતારો જેવો માથા પર કાળો રૂમાલ બાધેલો જોઈને એને થાય છે કે અંદર જવાની પરવાનગી મળે ત્યાં સુધી રાહ જોવી એ જ સારું છે. ચોકીદ્દાર એને બેસવા માટે સ્ટૂલ આપે છે અને દરવાજાની આગળ એક બાજુએ બેસવાની છૂટ આપે છે. 

એ ત્યાં દિવસો અને વર્ષો સુધી બેઠો રહે છે. એ અંદર જવા માટે ઘણાય પ્રયત્નો કરે છે અને આજીજી કરી કરીને ચોકીદારને થકવી દે છે. વચ્ચે વચ્ચે ઘણી વાર ચોકીદાર પણ એને ટૂંકા સવાલ પૂછી લે છે – એનું ગામ કેવું છે વગેરે વગેરે. પણ એના સવાલો પૂછવા ખાતર પુછાયેલા હોય છે, કોઈ મોટો માણસ તુચ્છ માણસને પૂછતો હોય એવા સવાલો હોય છે. અને તે સાથે જ દર વખતે એ પણ કહી દે છે કે હજી એ એને અંદર જવા નહીં દઈ શકે. માણસ મુસાફરી માટે ઘણીબધી વસ્તુઓ લઈ આવ્યો છે. ચોકીદારને ચળાવવા માટે એ ધીમેધીમે પોતાની મોંઘામાં મોંઘી વસ્તુ સહિત બધું જ આપી દે છે. ચોકીદ્દાર બધું લેતો જાય છે પણ લેતી વખતે કહ્યા વગર રહેતો નથી કે,  આ બધું તો હું એટલા માટે લઉં છું કે તને એમ ન લાગે કે તું કંઈ ન કરી શક્યો.”

વર્ષોનાં વહાણાં વાઈ જાય છે. માણસ ચોકીદારને લગભગ સતત જોયા કરે છે. એ બીજા ચોકીદ્દારો પણ છે, એ વાત જ ભૂલી જાય છે અને એને લાગે છે કે કાયદા પાસે પહોંચવામાં આ એક જ આડખીલી છે. આવી કફોડી હાલતને એ શરૂઆતનાં વર્ષોમાં તો મોટેથી ભાંડે છે પણ પછી ઘરડો થતાં એ માત્ર બબડે છે. એ નાના બાળક જેવો બની ગયો છે. ચોકીદારને વર્ષોથી જોયા કરે છે એટલે એના ફરના કોટના કૉલર પર કીડા ફરતા જોયા છે. આ કીડાઓને પણ એ ચોકીદારને સમજાવવા કાકલૂદી કરે છે.

હવે તો એની નજર પણ નબળી પડી ગઈ છે અને એને સમજાતું નથી કે એની આસપાસનું બધું કાળુંકાળું છે કે એની આંખો એને દગો દે છે? પણ એ કાયદાના દરવાજાની અંદરથી વહી નીકળતા પ્રકાશના રેલા અને અંધારામાં પણ ઓળખી લે છે. હવે, એના જીવનના ઘણા દિવસ બચ્યા નથી. મરતાં પહેલાં એ એના આખા જીવનનો અનુભવ એક સવાલમાં એકઠો કરે છે. આ સવાલ એણે હજી સુધી ચોકીદારને પૂછ્યો નથી. એ ચોકીદારને હાથના ઈશારાથી પાસે બોલાવે છે, કારણ કે એ હવે પોતાનું અકડાઈ ગયેલું શરીર પણ ઊંચું કરી શકે તેમ નથી.

ચોકીદારે એની વાત સાંભળવા માટે નમવું પડે છે, કારણ કે એ બન્ને વચ્ચે જે જબ્બર અંતર હતું તેનાથી એ માણસને ઘણું નુકસાન થયું છે. “હજી તારે શું જાણવું છે?” ચોકીદાર કહે છે, ”તને તો સંતોષ જ નહીં થાય”. “દરેક જણ કાયદા પાસે જવા માગે છે” માણસ કહે છે, “તો આટલાં વર્ષોમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ અંદર જવાની વિનંતિ કરતું કેમ ન આવ્યું?” ચોકીદાર કહે છે, “અહીંથી બીજું કોઈ અંદર ન જઈ શકે, કારણ કે આ દરવાજો તો માત્ર તારા માટે હતો. હવે હું એ બંધ કરી દઈશ.”

૦-૦-૦-૦

કાફકાની આ રૂપકકથા પહેલી વાર ૧૯૧૫માં પ્રકાશિત થઈ. તે પછી એની વિશ્વવિખ્યાત નવલકથા The Trialમાં પણ સ્થાન પામી. એનું અર્થઘટન અને આજે એની સાર્થકતાનો નિર્ણય વાચકો પર છોડું છું.

 

 

%d bloggers like this: