Before the Law: Kafka’s parable

આવતા થોડા દિવસોમાં હું ફ્રાન્ઝ કાફકાની એક લાંબી વાર્તા In the Penal Colonyનો અનુવાદ ત્રણ-ચાર હપ્તામાં આપવા માગું છું. કાફકાના સાહિત્યનો અનુવાદ કરવાની મને Franz Kafka online (ક્લિક કરો) તરફથી સહર્ષ પરવાનગી મળી છે. વેબસાઇટના સંચાલકનો આભાર માનવાની સાથે એમનો ઈ-પત્ર નીચે રજૂ કરું છું.આનો સૂર સાધવા માટે આજે કાફકાની એક ટૂંકી રૂપક-કથા‘Before The Law’ (Vor dem Gesetz)નો અનુવાદ રજૂ કરું છું.

Kasfka permission

કાનૂનને દ્વારે

લેખકઃ ફ્રાન્ઝ કાફકા

જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ ઈયાન જોહ્નસ્ટન

 આ મહેલ કાયદાનો છે. એક ગામડિયો ત્યાં આવે છે અને મહેલમાં, કાનૂનની પાસે જવા માગે છે. પણ એના મુખ્ય દરવાજે એક ચોકીદાર બેઠો છે, એ એને અટકાવે છે કે હું તને અત્યારે તો અંદર જવા દઈ શકું એમ નથી. માણસ વિચારમાં પડી જાય છે અને પૂછે છે કે થોડા વખત પછી અંદર જવા દેશે? ચોકીદાર કહે છે, “હા, એમ કદાચ થઈ શકશે, પણ હમણાં તો નહીં જ.” એ જ વખતે દરવાજો ઊઘડે છે અને ચોકીદાર બાજુએ ખસી જાય છે. ગામડિયો જરા વાંકો વળીને અંદર શું છે તે જોવાની કોશિશ કરે છે.

ચોકીદારનું ધ્યાન એના તરફ જાય છે અને એ હસે છે, ”તને અંદર શું ચાલે છે તે જોવાનું બહુ મન થાય છે ને? મેં ના પાડી તોયે તું કેડો મૂકતો નથી. પણ યાદ રાખ. હું બહુ શક્તિશાળી છું અને તો પણ, હું તો સૌથી નીચલી પાયરીનો ચોકીદાર છું. અંદર પણ દરેક હૉલ પાસે ચોકીદારો ઊભા છે અને પહેલા કરતાં બીજો વધારે શક્તિશાળી છે. અને ત્રીજો તો એવો છે કે એની નજર પણ મારા પર પડે તો હું સહન ન કરી શકું.

કાયદા પાસે જવું આટલું અઘરું હશે તેની ગામડિયાને ખબર નથી. એને વિચાર આવે છે કે કાયદા પાસે તો સૌ કોઈ જઈ શકે એવું હોવું જોઈએ, પણ હવે એ ચોકીદાર તરફ ઝીણવટથી જૂએ છે. એનો ફરનો કોટ, અણિયાળું નાક અને  તાતારો જેવો માથા પર કાળો રૂમાલ બાધેલો જોઈને એને થાય છે કે અંદર જવાની પરવાનગી મળે ત્યાં સુધી રાહ જોવી એ જ સારું છે. ચોકીદ્દાર એને બેસવા માટે સ્ટૂલ આપે છે અને દરવાજાની આગળ એક બાજુએ બેસવાની છૂટ આપે છે. 

એ ત્યાં દિવસો અને વર્ષો સુધી બેઠો રહે છે. એ અંદર જવા માટે ઘણાય પ્રયત્નો કરે છે અને આજીજી કરી કરીને ચોકીદારને થકવી દે છે. વચ્ચે વચ્ચે ઘણી વાર ચોકીદાર પણ એને ટૂંકા સવાલ પૂછી લે છે – એનું ગામ કેવું છે વગેરે વગેરે. પણ એના સવાલો પૂછવા ખાતર પુછાયેલા હોય છે, કોઈ મોટો માણસ તુચ્છ માણસને પૂછતો હોય એવા સવાલો હોય છે. અને તે સાથે જ દર વખતે એ પણ કહી દે છે કે હજી એ એને અંદર જવા નહીં દઈ શકે. માણસ મુસાફરી માટે ઘણીબધી વસ્તુઓ લઈ આવ્યો છે. ચોકીદારને ચળાવવા માટે એ ધીમેધીમે પોતાની મોંઘામાં મોંઘી વસ્તુ સહિત બધું જ આપી દે છે. ચોકીદ્દાર બધું લેતો જાય છે પણ લેતી વખતે કહ્યા વગર રહેતો નથી કે,  આ બધું તો હું એટલા માટે લઉં છું કે તને એમ ન લાગે કે તું કંઈ ન કરી શક્યો.”

વર્ષોનાં વહાણાં વાઈ જાય છે. માણસ ચોકીદારને લગભગ સતત જોયા કરે છે. એ બીજા ચોકીદ્દારો પણ છે, એ વાત જ ભૂલી જાય છે અને એને લાગે છે કે કાયદા પાસે પહોંચવામાં આ એક જ આડખીલી છે. આવી કફોડી હાલતને એ શરૂઆતનાં વર્ષોમાં તો મોટેથી ભાંડે છે પણ પછી ઘરડો થતાં એ માત્ર બબડે છે. એ નાના બાળક જેવો બની ગયો છે. ચોકીદારને વર્ષોથી જોયા કરે છે એટલે એના ફરના કોટના કૉલર પર કીડા ફરતા જોયા છે. આ કીડાઓને પણ એ ચોકીદારને સમજાવવા કાકલૂદી કરે છે.

હવે તો એની નજર પણ નબળી પડી ગઈ છે અને એને સમજાતું નથી કે એની આસપાસનું બધું કાળુંકાળું છે કે એની આંખો એને દગો દે છે? પણ એ કાયદાના દરવાજાની અંદરથી વહી નીકળતા પ્રકાશના રેલા અને અંધારામાં પણ ઓળખી લે છે. હવે, એના જીવનના ઘણા દિવસ બચ્યા નથી. મરતાં પહેલાં એ એના આખા જીવનનો અનુભવ એક સવાલમાં એકઠો કરે છે. આ સવાલ એણે હજી સુધી ચોકીદારને પૂછ્યો નથી. એ ચોકીદારને હાથના ઈશારાથી પાસે બોલાવે છે, કારણ કે એ હવે પોતાનું અકડાઈ ગયેલું શરીર પણ ઊંચું કરી શકે તેમ નથી.

ચોકીદારે એની વાત સાંભળવા માટે નમવું પડે છે, કારણ કે એ બન્ને વચ્ચે જે જબ્બર અંતર હતું તેનાથી એ માણસને ઘણું નુકસાન થયું છે. “હજી તારે શું જાણવું છે?” ચોકીદાર કહે છે, ”તને તો સંતોષ જ નહીં થાય”. “દરેક જણ કાયદા પાસે જવા માગે છે” માણસ કહે છે, “તો આટલાં વર્ષોમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ અંદર જવાની વિનંતિ કરતું કેમ ન આવ્યું?” ચોકીદાર કહે છે, “અહીંથી બીજું કોઈ અંદર ન જઈ શકે, કારણ કે આ દરવાજો તો માત્ર તારા માટે હતો. હવે હું એ બંધ કરી દઈશ.”

૦-૦-૦-૦

કાફકાની આ રૂપકકથા પહેલી વાર ૧૯૧૫માં પ્રકાશિત થઈ. તે પછી એની વિશ્વવિખ્યાત નવલકથા The Trialમાં પણ સ્થાન પામી. એનું અર્થઘટન અને આજે એની સાર્થકતાનો નિર્ણય વાચકો પર છોડું છું.

 

 

%d bloggers like this: