Quit India

નવમી ઑગસ્ટ ૧૯૪૨ના દિવસે ગાંધીજીએ અંગ્રેજ હકુમત સામે અંતિમ લડાઈનું રણશિંગું ફૂંક્યું – ક્વિટ ઇંડિયા. આપણે આજે આ ટૂંકા સ્લોગનથી પરિચિત છીએ.

પ્યારેલાલજી જો કે આ સ્લોગન ગાંધીજીએ નહોતું બનાવ્યું. એ બનાવનાર કોઈ અમેરિકન પત્રકાર હતો જેનું નામ આપણે જાણતા નથી. પ્યારેલાલજી સુશીલા નય્યરના મોટા ભાઈ અને ગાંધીજીના અંગત સેક્રેટરી હતા અને એમણે Last Phase નામનું પુસ્તક લખ્યું છે જેનો ગુજરાતીમાં ‘પૂર્ણાહુતિ’ નામે અનુવાદ થયો છે. એમણે લખ્યું છે કે ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ સ્લોગનને ગાંધીજીને નામે ચડાવી દેવાયું છે, પણ ગાંધીજીના શબ્દો હતા. “Orderly British withdrawal” (અંગ્રેજો વ્યવસ્થિત રીતે હટી જાય). (Ref: Mahatma Gandhi: The Last Phase, Volume 1 Page 707)

Mahatma Gandhi: The Last Phase, Volume 1 Page 707ના સંબંધિત ભાગની ઝલક

પરંતુ ગાંધીજીએ ‘કરો યા મરો’ (Do or Die) સૂત્ર જરૂર આપ્યું હતું. ૧૮૫૪માં રશિયા સાથેની ક્રીમિયાની લડાઈમાં બ્રિટન પણ કૂદી પડ્યું હતું અને ઉક્રાઇના (અથવા યુક્રેન)માં બાલાક્લાવાની લડાઈમાં ખોટા આદેશને કારણે લગભગ ત્રીજા ભાગના સૈનિકો માર્યા ગયા કે ઘવાયા હતા. એમની કર્તવ્યનિષ્ઠા અને દેશભક્તિને અંજલિ આપવા લૉર્ડ ટેનિસને એક લાંબું અંજલિકાવ્ય રચ્યું હતું જેમાં આ શબ્દો હતાઃ

Theirs not to make reply,
Theirs not to reason why,
Theirs but to do and die.

ગાંધીજીને આ પંક્તિઓ પસંદ હતી ને એમણે છેક ૧૯૦૪માં દક્ષિણ આફ્રિકામાં ચાલતી લડત વખતે પણ એનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

૧૯૦૪માં દક્ષિણ આફ્રિકાની લડત

૧૯૩૯માં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થતાં વાઇસરોય લિન્લિથગોએ ભારતને પણ જર્મની સામેના યુદ્ધમાં જોતરી દીધું. કોંગ્રેસે આનો વિરોધ કર્યો કે ભારત સ્વાધીન દેશ તરીકે જ યુદ્ધમાં જોડાવું કે નહીં તેનો નિર્ણય કરી શકે. કોંગ્રેસના પ્રાંતીય પ્રધાનમંડળોએ આના વિરોધમાં રાજીનામાં આપી દીધાં. બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગ બ્રિટિશ હકુમત સાથે રહી અને કોંગ્રેસી પ્રધાનમાંડળોએ રાજીનામાં આપ્યાં તે દિવસે ‘મુક્તિ દિન’ ઊજવ્યો. કોંગ્રેસે એક તરફથી યુદ્ધમાં તટસ્થ રહેવાનું નક્કી કર્યું, તે સાથે જ આઝાદી માટે સશક્ત આંદોલન ચલાવવાનો પણ નિર્ણય કર્યો. આથી કંઈક રસ્તો કાઢવા એ વખતની યુદ્ધ કૅબિનેટના વડા પ્રધાન ચર્ચિલે કૅબિનેટના એક ડાબેરી સાથી સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સના નેતૃત્વ હેઠળ માર્ચ ૧૯૪૨માં એક ડેલીગેશન મોકલ્યું. ક્રિપ્સે યુદ્ધ પછી ડોમિનિયન સ્ટૅટસ આપવાની દરખાસ્ત કરી અને પ્રાંતોને પણ પોતાનાં બંધારણ ઘડવાની સત્તા આપવાનું વચન આપ્યું. પણ કોંગ્રેસનો આગ્રહ હતો કે આઝાદીની તારીખ જાહેર કરવી જોઈએ. ગાંધીજીએ ક્રિપ્સની દરખાસ્તો પર તીખી ટિપ્પણી કરીઃ “એ ફડચામાં જતી બૅન્ક પર આગળની કોઈ તારીખે વટાવવાનો ચેક છે.!” (It is a postdated cheque on crashing bank).

આના પછી ગાંધીજીએ ૨૭મી ઍપ્રિલે કોંગ્રેસને એક ઠરાવનો મુસદ્દો આપ્યો તેમાં એમણે અસહકારના વિરાટ આંદોલનની યોજના રજૂ કરી હતી. ૧૪મી જુલાઈએ વર્ધામાં કોંગ્રેસની મીટિંગ વખતે નહેરુ, રાજાજી વગેરે નેતાઓને આવા જલદ કાર્યક્રમની સફળતામાં શંકા હતી, તો સરદાર પટેલ અને મૌલાના આઝાદ જેવા નેતાઓ ગાંધીજીની પડખે રહ્યા. જો કે અંતે ઠરાવ મંજૂર થયો ત્યારે નહેરુ અને બીજા નેતાઓએ પણ એને ટેકો આપ્યો. હવે કોંગ્રેસ ખરાખરીનો જંગ ખેલવા તત્પર હતી. જવાહરલાલ નહેરુએ અમેરિકી છાપાંઓને ૧૪મી જુલાઈના ઠરાવનો મુસદ્દો બહુ પહેલાં મોકલી દીધો હતો એટલે એને ત્યાં બહુ પ્રસિદ્ધિ મળી. અમેરિકામાં ભારત માટે ઘણી સહાનુભૂતિ હતી અને અમેરિકન રાષ્ટ્ર્પતિ રુઝવેલ્ટ ભારતને આઝાદી આપવાની ખુલ્લી હિમાયત કરતા હતા પણ ચર્ચિલે સાફ ના પાડી દીધી કે જ્યાંસુધી યુદ્ધ ચાલુ હશે ત્યાં સુધી ભારતને આઝાદી આપવાનો વિચાર પણ થઈ ન શકે. તે પછી અમેરિકાએ પણ દબાણ કરવાનું છોડી દીધું.

ગાંધીજી ગોવાળિયા મેદાનમાં આવે છે

૧૯૪૨ની આઠમી ઑગસ્ટે મુંબઈના ગોવાલિયા ટૅંકના મેદાનમાં જંગી સભામાં કોંગ્રેસે ‘ભારત છોડો’ આંદોલન બીજા દિવસથી શરૂ કરવાનો ઠરાવ પસાર કર્યો. ત્રણ સભ્યોએ એના પર મત વિભાજન (division)ની માગણી કરી અને ૧૩ સભ્યોએ વિરોધ કર્યો પરંતુ ઠરાવ ભારે બહુમતીથી મંજૂર રહ્યો. ઠરાવમાં ગાંધીજીને આ સંઘર્ષના ‘કમાન્ડર’ બનાવવામાં આવ્યા.

ઠરાવ રજૂ થયો તે પહેલાં બોલતાં ગાંધીજીએ લોકોને ચેતવ્યા કે ઘણા લોકો પૂછે છે કે હું ૧૯૨૦માં હતો તે જ છું કે બદલાઈ ગયો છું. અહીં એમનો સંકેત ચૌરીચૌરાના બનાવ પછી એમણે આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું તેના તરફ છે. આ પગલાએ ભારે વિવાદ સર્જ્યો હતો અને આજે પણ એને ચર્ચા થતી જ હોય છે. પણ ગાંધીજીએ ફરી કહ્યું કે હજી તેઓ અહિંસાના માર્ગે જ આંદોલન ચલાવવા માગે છે. એમણે કહ્યું કે જેમને અહિંસાનો રસ્તો પસંદ ન હોય તે આ ઠરાવની તરફેણમાં મત ન આપે.

આ આંદોલનને ગાંધીજી આંતરરાષ્ટ્રીય રંગ આપે છે. અહિંસાના માર્ગે કેમ આંદોલન ચલાવવું તેને પોતાની ઈશ્વરદત્ત કુશળતા ગણાવીને કહે છે કે આજે રશિયા અને ચીન પર પણ ખતરો છે ત્યારે હું આ મહાન બક્ષિસનો ઉપયોગ ન કરું અને જોતો રહું તે ન ચાલે. આપણે યાદ કરીએ કે જર્મની રશિયા પર ધસતું હતું અને ચીન જાપાની સૈન્યના અમાનુષી અત્યાચારોનું ભોગ બન્યું હતું. વિશ્વના રાજકારણમાં ગાંધીજી આજે હયાત હોત તો એમનું વલણ શું હોત તે આમાંથી સમજાય છે.

હવે વ્યવહારુ ગાંધી પ્રગટ થાય છેઃ “મને ખબર છે કે આપણી અહિંસા કેટલી અધૂરી છે અને આપણે આદર્શથી કેટલા બધા દૂર છીએ, પણ અહિંસામાં છેવટની નિષ્ફળતા કે પરાજય જેવું કંઈ હોતું નથી. એટલે મને વિશ્વાસ છે કે આપણી ઉણપો છતાં મોટાં પરિણામો આવતાં હોય છે…હું માનું છું કે આપણા સંઘર્ષ કરતાં વધારે લોકશાહીવાદી સંઘર્ષ બીજો કોઈ નથી. મેં કાર્લાઇલનું ‘ફ્રેન્ચ રેવલ્યૂશન’ જેલમાં વાંચ્યું અને પંડિત જવાહરલાલે મને રશિયન ક્રાન્તિ વિશે થોડું ઘણું કહ્યું છે, પણ મને લાગે છે કે આ સંઘર્ષો હિંસાથી લડાયા તેટલી હદે એ લોકશાહી આદર્શો સિદ્ધ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. મારી લોકશાહીની જે કલ્પના છે તેમાં બધાંને સમાન સ્વતંત્રતા મળશે.દરેક જણ પોતાનો માલિક હશે. હું તમને આ જ સંઘર્ષમાં જોડાવા આમંત્રણ આપું છું એક વાર જોડાશો, પછી હિન્દુ-મુસ્લિમના ભેદ ભૂલી જશો અને તમારી જાતને સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષમાં જોડાયેલા માત્ર ભારતીય તરીકે પિછાણશો.” એમણે બ્રિટિશરો પ્રત્યેના લોકોના વલણની પણ ચર્ચા કરતાં કહ્યું કે ઘણા લોકો કહે છે કે એમના વર્તનથી એમને નફરત થઈ ગઈ છે. ગાંધીજી કહે છે કે લોકો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ અને બ્રિટિશ પ્રજા વચ્ચે ફરક નથી કરી શકતા. આ ઘૃણાને કારણે ઘણા જાપાનીઓને આમંત્રણ આપવા પણ તૈયાર થઈ જાય છે, પણ એ તો બહુ ખતરનાક વાત છે. તમે એકના ગુલામ મટીને બીજાના ગુલામ બનશો….

ઠરાવ રજૂ થયા પછી ઉપસંહારમાં ગાંધીજીએ બહુ ઊંડાણથી સામાજિક સમસ્યાઓની પણ ચર્ચા કરી. એમના હિસાબે આ માત્ર રાજકીય આંદોલન નહોતું. એ ખરેખર આ આંદોલનને કારણે આઝાદી આવશે એમ માનતા હતા અને ભવિષ્ય તરફ એમની નજર મંડાયેલી હતી.

એ જ રાતે સરકારે ગાંધીજી અને બીજા નેતાઓની ધરપકડ કરી લીધી. લોકો સવારે ઊઠ્યા ત્યારે આ સમાચાર વાંચીને ઊકળાટ વધી ગયો. આખો દેશ ‘ભારત છોડો’ના નારાથી ગૂંજી ઊઠ્યો. પોલીસ અને લશ્કરે લોકોની ઉશ્કેરણી કરી. હિંસા પણ થઈ. ગાંધીજી જાણતા હતા કે આપણી અહિંસા અધૂરી છે. એમણે કહ્યું હતું કે પોતે ૧૯૨૦માં જે હતા તે જ ૧૯૪૨માં પણ હતા, બદલાયા નહોતા. પણ ખરેખર બદલાયા નહોતા? હિંસા છતાં આ વખતે એમણે આંદોલન પાછું ન ખેંચ્યું! ગાંધીજી સતત શીખતા રહ્યા, એક વિદ્યાર્થી બનીને.


ઋણ સ્વીકારઃ..

http://historypak.com/quit-india-movement-1942/

http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Quit_India_Movement

https://en.wikipedia.org/wiki/Quit_India_Movement#Resolution_for_immediate_independence

http://www.mapsofindia.com/on-this-day/8th-august-1942-mahatma-gandhi-launches-the-quit-india-movement-in-mumbai

http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech6.htm


 

Gandhi lives on

ગાંધી મરશે નહીં

 આજના દિવસને ‘ગાંધીનિર્વાણ’ દિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પણ મને લાગે છે કે ‘નિર્વાણ’ શબ્દ કડવી વાસ્તવિકતાને છુપાવી દે છે. ખરેખર આ ગાંધીની હત્યાનો, એમની શહીદીનો દિવસ છે. ગાંધીજીની પચાસમી પુણ્યતિથિના અરસામાં શ્રી નારાયણભાઈ દેસાઈએ લખેલો એક લેખ આજે પણ તાજો જ છે એટલે એનો મુક્તાનુવાદ પ્રકાશિત કરૂં છું

આ લેખ http://www.mkgandhi.org/articles/gandhi_liveon.htm પર અંગ્રેજીમાં ઉપલબ્ધ છે અને અહીં mkgandhi.orgના આભાર સાથે રજુ કરવાની તક લઉં છું. ( નોંધઃ શ્રી નારાયણભાઈ દેસાઈની ૧૦૮મી અને કદાચ અંતિમ ગાંધીકથાની આજે સાદરા મુકામે આજે ગાંધીની પૂર્ણાહુતિ થશે. -સંદર્ભઃ નિરીક્ષક ૧ફેબ્રુઆરીથી ૧૫મી ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩નો અંક).

xxx

ગાંધીજીની સામાન્ય ‘મોહન’માંથી ‘મહાત્મા’ બનવાની જીવનયાત્રામાં ઘણા વળાંક આવ્યા, પરંતુ આમ જુઓ તો, એમનું જીવન સીધી રેખા જેવું હતું. આ સીધી રેખાની શરૂઆત રામનામમાં એમની અવિચળ શ્રદ્ધાથી થાય છે. ઘરની નોકરાણી રંભાએ એમનામાં રામનિષ્ઠા આરોપી. તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકામાં આધેડ વયે મીર આલમની લાઠી માથામાં ઝિંકાઈ ત્યારે પણ એમના હોઠે રામનામનો ઉચ્ચાર કર્યો અને તે પછી પચાસ વર્ષે એમની છાતી ગોળીથી વીંધાઈ ત્યારે પણ એમના મોઢામાંથી ‘હે રામ’ ઉદ્‍ગાર નીકળ્યો. આમ એમના  જીવનના ત્રણ મુખ્ય પડાવ –આરંભ, મધ્ય અને અંત – વખતે રામ અને રામાયણ એમની સાથે જ રહ્યાં. આ દેખાડે છે કે એમનું જીવન સીધી રેખા જેવું હતું અને એમની શ્રદ્ધા દોરા પર સરકતા મણકા જેમ સરકતી આગળ વધી.

ગાંધીજી દક્ષિણ આરિકાથી ભારત પાછા આવ્યા ત્યારે દેશના રાજકારણીઓ માટે ‘જહાલ ( ઉગ્રપંથી) અને મવાળ (નરમપંથી) એવા બે શબ્દો પ્રચલિત હતા.  કેટલાક બંદુક અને બોંબથી સ્વરાજ મેળવવા મથતા હતા. બીજો એક વર્ગ એવો હતો કે જેના માટે સ્વરાજની લડત માત્ર રાજકીય નહોતી, બલ્કે એનું     આધ્યાત્મિક પાસું પણ હતું. ગાંધીએ એમના સત્યાગ્રહમાં આ ચાર જુદાં જુદાં વલણોનો સમન્વય કર્યો. એમણે મવાળોની વિનમ્રતા લીધી અને જહાલોની તીવ્રતા લીધી. વળી ભગત સિંહ અને ખુદીરામ બોઝ જેવાની દેશ માટે સહર્ષ મરી ફીટવાની તૈયારી અને મહર્ષિ અરવિંદની ઉદાત્ત વિચારધારાનો એમાં ઉમેરો કર્યો અને દેશપ્રેમને ઊંચા સ્તરે પહોંચાડ્યો. એમના સત્યાગ્રહમાં પ્રેમનું તત્વ હતું, એટલે જ ગાંધીજી એમના વિરોધી અંગ્રેજોને પણ કહી શક્યા કે તેઓ ભારતને આઝાદ કરે તે એમના માટે પણ સારૂં હતું. એમના સત્યાગ્રહમાં હસતે મોઢે, હોઠે રામનામ સાથે મોતને ભેટવાની તૈયારીનું તત્વ હતું, એમાં સદીઓના ઘોર તમસના અંધકારમાંથી ઊઠીને  સક્રિયતાના રાજસી સ્તરે આવેલી ભારતની જનતાને સાત્વિકતાનું તેજ આપી શકે એવી આધ્યાત્મિક શક્તિ હતી. આપણા દેશના આ ચાર પાયાના સિદ્ધાંતોનો ગાંધીજીએ સમન્વય કર્યો. ગાંધીએ આપણને ભરોસો બંધાવ્યો છે કે “ હું મર્યા પછી પણ મૂંગો નહીં રહું.”

હું દહેગામ તાલુકાના વટવા ગામે ગયો હતો. આ ગામના લોકોની જમીનો અન્યાયી રીતે એમની પાસેથી ઝુંટવી લેવાઈ હતી. આના સામે લોકો શાંતિથી, પણ પૂરા જોશ સાથે સત્યાગ્રહ કરતા હતા. જમીનો ઝુંટવી લેનારા પ્રત્યે પણ એમના મનમાં સદ્‍ભાવ હતો. આ સત્યાગ્રહે મને ગાંધીના કથનનું સત્ય સમજાવી દીધું.

થોડાં વર્ષો પહેલાં સર્વોદય કાર્યકરોએ દાંડીથી સાબરમતી સુધી કૂચ કરી. સરકારે આયોડીનયુક્ત મીઠાને બદલે સાદું મીઠું વાપરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો તે કેવો ગેરવાજબી છે તે દેખાડવાનો એમનો પ્રયાસ હતો. ગાંધીજીએ ૧૯૩૦માં જે કર્યું તેમાંથી જ ગુજરાત સર્વોદય મંડળને પ્રેરણા મળે  એના પરથી જ સમજી શકાય છે કે ગાંધી હજી મરવા તૈયાર નથી!

અહીંથી ૧૩,૦૦૦ માઇલ દૂર બ્રાઝિલમાં સાઓ પૌલો શહેર છે. એની એક કરોડ સિત્તેર લાખની વસતીમાંથી સિત્તેર લાખ લોકો ઝૂંપડાવાસી છે. બ્રાઝિલના ઉત્તર-પશ્ચિમના પ્રાંતોમાં ભૂખમરાનું સામ્રાજ્ય છે. કેટલાયે ભૂખ્યા લોકો પોતાનો પ્રાંત છોડીને સાઓ પૌલોમાં વસી ગયા.  સુખસુવિધાથી છલકાતા આ શહેરના લોકો તો એવા ગભરાયા કે એમણે છાપાંઓના તંત્રીઓને પત્રો લખીને માગણી કરી કે અનાજના દુકાનદારોને બંદુકનાં લાયસન્સ મળવાં જોઇએ, કારણ કે આ ભૂખ્યા લોકો એમની દુકાનો લૂંટી લે એવી ધાસ્તી છે. આવી નરાતાળ અમાનવીયતાથી ફાધર કુન્સને ભારે માનસિક દુઃખ પહોંચ્યું, કુન્સ પોતે પણ ઝૂંપડામાં જ રહેતા હતા. તેઓ ત્યાંના મુખ્ય ચર્ચમાં ગયા અને ૨૧ દિવસના ઉપવાસ શરૂ કર્યા. પહેલાં તો મોટા ભાગના લોકોએ એમને હસી કાઢ્યા, પરંતુ પછી થોડા માણસો એમની પાસે આવ્યા અને એમની સાથે ઉપવાસમાં જોડાવાની રજા માગી. ફાધર કુન્સે કહ્યું કે કોઈએ મારી સહાનુભૂતિમાં એક દિવસથી વધારે ઉપવાસ ન કરવો. હું તો કહું છું કે જેમને ભૂખ્યા શરણાર્થીઓ માટે ખરી સહાનુભૂતિ હોય એમણે પોતાના ઘર પાસે એક બોર્ડ મૂકવું અને એમને ઘરે જમવા આવવા આમંત્રણ આપવું. એમને કહો કે અમારી પાસે અનાજ હશે ત્યાં સુધી પાંતી પાડીને ખાશું; ખાવાનું ખૂટી જશે ત્યારે અમે પણ તમારી સાથે પ્રાર્થનામાં જોડાઈ જશું. ફાધર કુન્સના ઉપવાસના છેલ્લા દિવસે સાઓ પૌલોનાં દસ હજાર કુટુંબો શરણાર્થીઓને ભોજનમાં ભાગ આપવા તૈયાર થઈ ગયાં હતાં. દુકાનદારોને બંદુકો આપવાનો વિચાર તો ક્યાંય હવામાં ઓગળી ગયો.

આપણને વિશ્વાસ થવો જોઇએ કે ફાધર કુન્સ જેવી વ્યક્તિઓ મારફત ગાંધી જીવે છે.

ઉત્તર ધ્રુવથી માત્ર ૩૦૦ માઇલ દૂર કૅનેડામાં આદિમ અમેરિકનોની એક  ઇન્નસ જાતિ વસે છે. હું ત્યાં ગયો તેનાથી થોડા વખત પહેલાં એક સ્થળે સત્યાગ્રહ થયો હતો. ઇન્નસનો જ એક પ્રતિનિધિ ચાર્લ્સ મને એની કારમાં આ સ્થળે લઈ ગયો. ત્યાં માછીમારોની વસતી છે. આખા વિસ્તારમાં બરફ છે. એ સ્થળે હવાઈ દળનાં વિમાનો કવાયત કરતાં. બહુ જ સ્પીડથી આવે, છેક નીચે ઊતરે, બસ, બોંબ ફેંકવાનું જ બાકી રહી જાય. પણ એના કાન ફાડી નાખે એવા અવાજને કારણે બરફની નીચે રહેતાં માછલાં મરી જતાં હતાં. આથી માણસોને ખાવાની તંગી પડવા માંડી. લોકો માનવશૄંખલા બનાવીને વિમાનઘરના એક માઇલના વિસ્તારની ફરતે ગોઠવાઈ ગયા. એમનો સત્યાગ્રહ સફળ થયો અને ત્યાં નૅટોનાં વિમાનોની કવાયત બંધ થઈ. ગાંધીજીનો પ્રાણ આ સત્યાગ્રહમાં ધબકતો હતો.

ચાર્લ્સ મને લઈને જતો હતો ત્યારે એણે મને મારા જીવન વિશે પૂછ્યું. દેખીતું છે કે મેં એને ગાંધીજીના સાબરમતી આશ્રમ ‘હૃદયકુંજ’માં વીતેલા મારા બાળપણની પણ વાત કરી. મેં કહ્યું કે અમે બધાં બાળકો ગાંધીજી સાથે ફરવા જતાં અને સાબરમતી જેલના  દરવાજાને અડકીને આશ્રમે પાછાં ફરતાં. ઓચિંતી જ ચાર્લ્સે કાર ધીમી કરી નાખી. મેં પૂછ્યું કે શું થયું? ચાર્લ્સે કહ્યુઃ “ચમત્કાર..બસ, ચમત્કાર જ થયો.” મને સમજાયું નહીં. ચાર્લ્સે કહ્યું કે “મને સપનેય ખ્યાલ નહોતો કે ગાંધી સાથે રહી હોય એવી વ્યક્તિને હું કદી પણ જીવનમાં મંળી શકીશ. ગાંધીએ જેના ખભે હાથ મૂક્યો હોય એવી કોઈ વ્યક્તિ મારી કારમાં?! આ ચમત્કાર નથી તો શું છે?”

આમ ગાંધી જીવ્યા જ કરે છે. માત્ર સર્વોદય કાર્યકરોમાં નહીં, દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણામાં.

આજે ભારતની જેમ આખી દુનિયામાં સ્ત્રીઓ જાગૃત થઈ ગઈ છે અને સ્ત્રી હોવાના કારણસર એમને થતા અન્યાય સામે અહિંસક આંદોલનના માર્ગે લડત ચલાવે છે. દલિતો પણ અહિંસક અને શિસ્તબદ્ધ રીતે અન્યાયો સામે લડે છે. હું માનું છું કે આ બધામાં ક્યાંકને ક્યાંક ગાંધીનો શ્વાસ ચાલે છે.

આપણે એમ માનતા હોઇએ કે ગાંધીજીની હત્યાને આટલાં વર્ષો થઈ ગયાં એટલે હવે ગાંધીયુગ તો સમાપ્ત થઈ ગયો, તો એ આપણો ભ્રમ છે. એવું પણ બને કે ગાંધી યુગ કદાચ હવે જ શરૂ થતો હોય. આજે એનં પ્રાથમિક એંધાણૉ જોવા મળે છે. ગાંધીજી હયાત છે; જરૂર છે આપણે પોતે આ વાત ખાતરી પૂર્વક માનીએ.

સામાન્ય રીતે તો ‘સ્વરાજ’નો અર્થ એવો જ થાય કે પોતાનું શાસન. પરંતુ ગાંધીએ કહ્યું કે સ્વરાજ એટલે પોતાના ઉપરનું શાસન. આપણે સ્વરાજની વાત કરતા હોઇએ તો આપણે આપણી જાત પર સૌ પહેલાં કાબુ મેળવવો જોઇએ. પહેલા અર્થમાં સુખોપભોગ અને ઉપભોક્તાવાદી સંસ્કૃતિ છે, તો બીજા અર્થમાં ત્યાગ અને અંતરાત્માની સંસ્કૃતિની ઝલક છે.

ગાંધીજીએ તો છેક ૧૯૦૯માં સૌ પહેલી વાર આ વિચાર વહેતો કર્યો. આજે આ બે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ આપણા જીવનમાં, આપણાં કુટુંબોમાં અને રોજબરોજના જીવનની ઘટનાઓમાં સ્પષ્ટપણે દેખાવા લાગ્યો છે. આ આત્મકેન્દ્રિત સંસ્કૃતિનું બારીકાઈથી વિશ્લેષણ કરવાની જરૂર છે. આજે માણસે બીજા વિશે ફિકર કરવાનું છોડી દીધું છે અને ઝેરી વાયુઓ પેદા કર્યા કરે છે. આવતીકાલનું તો એ વિચારતો જ નથી. માણસ પોતે જ માનવજાતને આત્મહત્યા ભણી લઈ જાય છે. આજે દુનિયાભરના ચિંતકો આ અનિવાર્ય ખતરા તરફ માણસને સજાગ કરવાના પ્રયાસ કરે છે અને મને લાગે છે કે આવતીકાલનો ગાંધી આપણે સાથે પર્યાવરણવાદીની ભાષામાં વાત કરશે.

 

Nelson Mandela on Gandhi

પાવનકારી યુદ્ધવીર ગાંધીઃ નેલસન મંડેલા

ગાંધીજીનું નામ લેતાં બીજા બે મહાપુરુષો અનાયાસ યાદ આવી જાય. એક તો અમેરિકાના શ્યામવર્ણી પ્રજાના સમાનતાના અધિકાર માટેના શાંતિવાદી નેતા ડૉ. માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ જૂનિયર અને બીજા દક્ષિણ આફ્રિકાના મુક્તિદાતા નેલસન મંડેલા. આ બન્ને મહાનુભાવો સ્વયં વીસમી સદીના મહાપુરુષો છે અને એમણે ગાંધીના વિચારોને પોતાના જીવનના આદર્શ માનીને આંદોલનો ચલાવ્યાં. સુપ્રસિદ્ધ ‘ટાઇમ’ મૅગેઝિને ૨૦૦૦ના વર્ષમાં વીસમી સદીના મહાપુરુષો વિશે લેખમાળા પ્રકાશિત કરી. એના ૩જી જાન્યુઆરીના અંકમાં દક્ષિણ આફ્રિકાના મુક્તિદાતા નેલસન મંડેલાએ પોતાના એક ગુરુ ‘ગાંધી’ વિશે લેખ લખીને એમને અંજલી આપી. અહીં પ્રસ્તુત કરૂં છું એમના લેખનો ભાવાનુવાદઃ

(The Sacred Warrior: Nelson Mandela on Gandhi આ લેખ  http://www.mkgandhi.org/articles/sacred_warrrior.htm પરથી સાભાર લીધો છે).

૦-૦-૦-૦

ગાંધી ભારતના નાગરિક હતા, અને દક્ષિણ આફ્રિકાના પણ નાગરિક હતા. એમની બૌદ્ધિક અને નૈતિક પ્રતિભાના વિકાસમાં બન્ને દેશોનું પ્રદાન રહ્યું છે. ભારત ગાંધીની જન્મભૂમિ છે, તો દક્ષિણ આફ્રિકા, કર્મભૂમિ.  એમણે બન્ને દેશોનાં મુક્તિ આંદોલનોને આકાર આપ્યો. ગાંધી ખરા અર્થમાં સંસ્થાનવાદ વિરોધી ક્રાન્તિકારી હતા. આપણી સદીમાં સંસ્થાનવાદ અને જાતિવાદ વિરુદ્ધ જેટલાં આંદોલનો થયાં તેમાં ગાંધીએ આપેલું અસહકારનું શસ્ત્ર, “આપણા પર જોહુકમી ચલાવનારને આપણે સહકાર આપીએ તો જ એ જોહુકમી ચલાવી શકે” એવી એમની ઘોષણા અને અહિંસક પ્રતિરોધના એમના વ્યૂહની પ્રેરક ભૂમિકા રહી. હું પોતે અને ગાંધી, અમે બન્ને  સંસ્થાનવાદી શોષણનો ભોગ બન્યા, અને અમે બન્નેએ અમારી પ્રજાઓનાં સ્વાતંત્ર્યને પગ તળે રગદોળનાર સરકારો વિરુદ્ધ  જનતાને ખડી કરી.

છેક ૧૯૬૦ સુધી આફ્રિકા ખંડમાં બધાં મુક્તિ આંદોલનોમાં ગાંધીનો પ્રભાવ રહ્યો છે, કારણ કે એમણે નબળાઓને સંગઠિત કરીને શક્તિનો ધોધ વહેવડાવ્યો. બધાં જ મહત્વનાં પ્રજાકીય આંદોલનોનાં અગ્રગણ્ય સંગઠનોએ અહિંસાનો સત્તાવાર સિદ્ધાંત તરીકે સ્વીકાર કર્યો અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં ANC (આફ્રિકન નૅશનલ કોંગ્રેસ) એના અસ્તિત્વના સમગ્ર કાળમાં મહદંશે હિંસાનો સજ્જડ વિરોધ કરતી રહી.

ગાંધી અહિંસાના પ્રખર પુરસ્કર્તા રહ્યા.  મારાથી બન્યું ત્યાં સુધી હું ગાંધીના વ્યૂહ પ્રમાણે ચાલતો રહ્યો, પરંતુ અમારા સંઘર્ષમાં એક ઘડી એવી આવી કે દમનકારીઓના પાશવી બળ સામે માત્ર અહિંસક પ્રતિરોધના શસ્ત્રથી લડવાનું શક્ય ન રહ્યું. અમે એક સશસ્ત્ર પાંખ ‘ઉન્ખોન્તો વે સિઝ્વે’ની સ્થાપના કરી. એમાં પણ અમે માત્ર સરકારી વ્યવસ્થામાં ભાંગફોડનો વ્યૂહ અખત્યાર કર્યો કારણ કે એમાં જાનહાનિ ન થાય; અને  ભવિષ્યમાં બે જાતિઓના સંબંધો એ જ રીતે સુધરે તેવી આશા હતી.  ૧૯૬૨માં મેં ‘પૅન-આફ્રિકન મૂવમેન્ટ ઑફ ઈસ્ટ ઍન્ડ સેન્ટ્રલ આફ્રિકા’ (PAFMECA)ને સંબોધન કરતાં કહ્યું કે “ સામ્રાજ્યવાદીઓ  માત્ર બળની ભાષા જ સાંભળી શકે છે  અને કોઈ પણ દેશ કોઈ ને કોઈ જાતની હિંસા વિના આઝાદ નથી થયો”. તે પછી સશસ્ત્ર સંઘર્ષ આફ્રિકી મુક્તિ આંદોલનોના સત્તાવાર કાર્યક્રમનો ભાગ બન્યો અને આફ્રિકી એકતા સંઘે પણ એને ટેકો આપ્યો.

ગાંધીએ પોતે પણ કદીયે હિંસાના માર્ગને સંપૂર્ણપણે અને સાર્વત્રિક રીતે નકાર્યો નથી. એમણે કહ્યું કે “ કાયરતા અને હિંસા વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય તો હું હિંસાની સલાહ આપીશ…ધુત્કારના મૂંગા સાક્ષી બનવા કરતાં શસ્ત્રો દ્વારા સ્વાભિમાનની રક્ષા કરવાનું હું પસંદ કરીશ.”  હિંસા અને અહિંસા બન્ને એકબીજાને નકારતાં નથી. બન્નેમાંથી જેનો પ્રભાવ વધારે હોય તેના પ્રમાણે સંઘર્ષને નામ મળે છે.

ગાંધી ૧૮૯૩માં ૨૩ વર્ષની વયે દક્ષિણ આફ્રિકા આવ્યા. એક જ અઠવાડિયામાં જાતિવાદ સામે એમની સીધી ટક્કર થઈ. એમને પહેલાં તો થયું કે જે દેશમાં ચામડીના રંગને કારણે લોકોનું આવું અપમાન થતું હોય ત્યાં રહેવું જ નથી, પરંતુ એમની અંદર રહેલી પ્રતિરોધની ઠંડી તાકાતે એમનો કબજો લઈ લીધો અને એમનામાં એક મિશનની ભાવના ભરી દીધી. તે પછી એ અહીં જ રહ્યા અને જાતિને કારણે શોષણનો ભોગ બનનારાઓના ગૌરવની પુનઃપ્રતિષ્ઠા માટે ઝૂઝતા રહ્યા. અહીં જ એમણે આખી દુનિયામાં સંસ્થાનવાદની એડી તળે દબાયેલા લોકોની સ્વાધીનતાનો માર્ગ તૈયાર કર્યો અને અને નવી સામાજિક વ્યવસ્થાનો નક્શો બનાવ્યો.  ૨૧ વર્ષ પછી ભારત પાછા ગયા ત્યારે તેઓ લગભગ ‘મહા-આત્મા’ બની ચૂક્યા હતા. મને જરા પણ શંકા નથી કે જ્યારે હિંસાએ એમને આપણી દુનિયામાંથી ઝુંટવી લીધા ત્યારે તેઓ ખરેખર ‘મહાત્મા’ની અવસ્થામાં પહોંચી ગયા હતા. (‘મહા-આત્મા’ એવું શબ્દ વિભાજન મંડેલાએ પોતે જ કર્યું છે એ વાતની નોંધ લેવી જોઈએ – દી).

ગાંધીજી સામાન્ય નેતા નહોતા. ઘણા લોકો માને છે કે એમને ઈશ્વરી પ્રેરણા મળતી હતી. આમ કહેનાર સાથે અસંમત થવાનું અઘરૂં છે. આપણા પર જ્યારે હીરોશિમા અને નાગાસાકીના રૂપમાં હિંસાચાર ત્રાટક્યો ત્યારે એમણે અહિંસાની ભેરી વગાડવાનું સાહસ દેખાડ્યું, વિજ્ઞાન, ટેકનોલૉજી અને મૂડીવાદી વ્યવસ્થાએ નૈતિકતાને ખૂણામાં હડસેલી દીધી હતી ત્યારે ગાંધીએ નૈતિકતાનો જયઘોષ કર્યો. એમણે ‘સ્વ’નું મહત્વ જરાયે ઓછું કર્યા વિના સ્વહિતને પદભ્રષ્ટ કરીને જનહિતનો મહિમા ગાયો. ખરૂં જોતાં, સામાજિક અને વ્યક્તિગત સ્વાધીનતાનું પરસ્પર અવલંબન એમના દર્શનનું હાર્દ છે. ગાંધી નૈતિક વ્યક્તિ અને નૈતિક સમાજ, બન્ને એકબીજાને પ્રોત્સાહિત કરે એવા વિકાસની હિમાયત કરે છે.

એમનો સત્યાગ્રહ સત્યને પામવાની વ્યક્તિગત અને સામાજિક મથામણ છે. અને સત્યને તેઓ ઈશ્વર, નિર્વિકલ્પ નૈતિકતા માને છે. એમને આત્મકેન્દ્રિત બનીને, એકલા એકલા સત્યની શોધ નથી કરવી, સત્યની શોધ તો લોકો સાથે રહીને કરવી છે. એમણે કહ્યું: ”હું ઈશ્વરને ઝંખું છું – અને ઈશ્વરને ઝંખું છું તે જ કારણસર મારે બીજા લોકોની સાથે રહીને એને શોધવાનો છે.  ઈશ્વર મને એકલપંડે મળી શકશે એમ હું નથી માનતો. એમ માનતો હોત તો મેં હિમાલયની કોઈ ગુફા ભણી ઈશ્વરની શોધમાં દોટ મૂકી હોત. પરંતુ હું માનું છું કે ઈશ્વર કોઈ એકલા જણને ન મળે, એટલે મારે લોકો સાથે કામ કરવાનું છે. મારે એમને મારી સાથે લેવા પડશે. હું એકલો જ ઈશ્વર પાસે પહોંચી ન શકું.” ગાંધી અહીં ધાર્મિક અને સાંસારિકનો સમન્વય સાધીને પોતાની ક્રાન્તિને પવિત્રતાથી મંડિત કરે છે.

ગાંધીમાં જ્ઞાનોદય બમ્બાતા વિદ્રોહ દરમિયાન, ત્યાંના ડુંગરાળ પ્રદેશમાં બ્રિટનના રાજભક્તની જેમ સ્ટ્રેચર વાહકોની ટુકડીના નેતા તરીકે કામ કરતાં થયો. ગાંધી નીકળ્યા તો  હતા, બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની સેવા કરવા, પણ ઝુલુઓ પર અંગ્રેજોના અત્યાચાર જોઈને એમનો આત્મા કકળી ઊઠ્યો. આ પહેલાંની કોઈ ઘટનાએ એમના મનમાં હિંસા સામેનો વિરોધ આટલી તીવ્રતાથી કદી પેદા નહોતો કર્યો. એમણે લડાઇના મોરચે જ,  બધી ભૌતિક સુખસુવિધાઓ છોડીને હિંસાના સંપૂર્ણ અંત અને માનવ સમાજની સેવામાં બાકીનાં વર્ષો ગાળવાની મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી. અંગ્રેજ અત્યાચારીઓ તો ઝુલુઓને કોરડા મારીને અલોપ થઈ જતા અને તરફડતા, લોહી નીંગળતા ઝુલુઓને જોઈને ગાંધીનું હૈયું રડી ઊઠતું.  એમની જુગુપ્સા એટલી પ્રબળ બની કે પહેલાં જે કઈં બ્રિટિશરોનું હોય તેના તેઓ પ્રશંસક હતા, પણ હવે એમનું મન દેશવાસીઓ અને જાતિઓમાં વહેંચાયેલા લોકો તરફ ગયું. એમણે સંસ્થાનવાદની ચુંગાલમાં ફસાયેલાઓની સંસ્કૃતિમાં નવા પ્રાણ ફૂંક્યા અને ભારતીય પ્રતિરોધને પણ ચરમ કક્ષાએ લઈ ગયા. એમણે ભારતીય હસ્તોદ્યોગને નવું જીવન આપ્યું અને દમનકારીઓના માલનો બહિષ્કાર કરીને સ્વદેશીના નારા સાથે હસ્તોદ્યોગનો આર્થિક શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કર્યો.  અંગ્રેજી માલ લોકોના કસબ અને મૂડી માટે ફટકા સમાન હતો.

આજની દુનિયાની, અને ખાસ કરીને આફ્રિકાની ગરીબાઈ ઉત્પાદિત માલ માટે વિદેશી બજારો પર સતત નિર્ભર રહેવાને કારણે જ છે. એનાથી દેશના ઉત્પાદનની અવગણના થાય છે અને ઘરઆંગણાનાં કલા-કસબનાં ગળાં ટૂંપાઈ જાય છે. એટલું જ નહીં, વિદેશી દેવાનો ગંજ ખડકાતો જાય છે, જેનો પાર પામી શકાતો નથી. ગાંધીનો સ્વાવલંબન માટેનો આગ્રહ એક મૂળભૂત અર્થશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત છે. આજે એનું પાલન કરીએ તો ત્રીજા વિશ્વના દેશોની ગરીબાઈ ફેડવામાં અને વિકાસને વેગ આપવામાં ઘણું કામ થઈ શકે.

ગાંધી ફ્રાન્ઝ ફેનન અને દક્ષિણ આફ્રિકા અને અમેરિકાની બ્લૅક જાગૃતિના કાળથી પચાસેક વર્ષ પહેલાં થઈ ગયા અને એમણે પ્રજાની અંદરની જ પ્રતિભા, જોશ અને ઉદ્યમને જાગૃત કર્યાં. ઍડમ સ્મિથ માને છે કે માનવ સ્વભાવ સ્વહિત અને આદિમ જરૂરિયાતોથી ઘડાય છે, પરંતુ ગાંધી એનો ઇન્કાર કરે છે અને આપણને આપણા આત્મિક પરિમાણ તરફ પાછા લઈ જાય છે. આપણાં આત્મિક પરિમાણ અહિંસા, ન્યાય અને સમાનતાનાં બનેલાં છે. ગાંધી એ ભ્રાન્તિનો ભંડો ફોડી નાખે છે કે જે કોઈ સખત પરિશ્રમ કરે તે સૌ સફળ રહે અને ધનવાન બની જાય. તેઓ કહે છે કે કરોડો લોકો હાડકાં તૂટી પડે એટલી મહેનત કરે છે અને તેમ છતાં ભૂખે પેટે સૂએ છે. ગાંધી આપણને નીચે ઊતરીને, જમીનદારની જેમ નહીં પણ કિસાનની જેમ, જીવવાનું કહે એ કારણ કે “બધા કિસાન તો બની શકે, પણ જમીનદાર તો બહુ થોડા જ બની શકે.” (અહીં ‘કિસાન’ અને ‘જમીનદાર’ શબ્દો મંડેલાએ પોતે જ વાપર્યા છે, એ નોંધવા જેવું છે. – દી)

એમણે આમજન સાથે સમાનતા સ્થાપવા માટે પોતાનાં તમામ સુખસગવડ છોડી દીધાં અને સામાન્ય જનતા સાથે ભળ્યા. “મારે ગરીબમાં ગરીબ માણસના સ્તરે ઊતરવું પડશે…(તે સિવાય) હું આર્થિક સમાનતા સ્થાપવાની આશા ન રાખી શકું.”

સંપત્તિ અને ગરીબાઈની એમની સમજમાંથી એમની શ્રમ અને મૂડીની સમજ વિકસી, પરિણામે એમને ટ્રસ્ટીશિપના સિદ્ધાંતમાં એનો ઉકેલ દેખાયો. આ સિદ્ધાંતનો આધાર એ છે કે મૂડીની ખાનગી માલિકી ન હોઈ શકે, એ ફેરવિતરણ અને સમાનતા સ્થાપવા માટે ટ્રસ્ટ તરીકે મળી છે. જો કે, એમણે બે વ્યક્તિઓનાં વલણો અને પ્રતિભાઓ વચ્ચેનો ફરક મંજૂર રાખ્યો. એમણે કહ્યું કે એ તો ભગવાનની દેન છે અને એનો ઉપયોગ સામૂહિક ભલા માટે કરવાનો છે. મૂડીવાદી કે સામ્યવાદી, બન્ને આર્થિક વ્યવસ્થાઓની જગ્યાએ ગાંધી નવો વિકલ્પ શોધે છે અને એમને આ વિકલ્પ અહિંસા આધારિત સર્વોદયમાં મળે છે. ( અહીં ‘સર્વોદય’ અને ‘અહિંસા’ શબ્દોનો ઉપયોગ મંડેલાએ પોતે જ કર્યો છે – દી).

ગાંધી “સબળા ટકે” એવા ડાર્વિનના સિદ્ધાંતને નકારે છે, ઍડમ સ્મિથના સ્વૈર વ્યવહારના વિચારને જાકારો આપે છે અને મૂડી અને શ્રમ વચ્ચેના સ્વાભાવિક વૈમનસ્યની માર્ક્સની થિયરીને પણ ફગાવી દે છે, અને બન્ને વચ્ચેના પરસ્પર અવલંબન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેઓ માને છે કે માણસમાં પરિવર્તનની ક્ષમતા છે અને દમન કરનાર સામે સત્યાગ્રહનું હથિયાર ઉગામે છે; એનો ઉદ્દેશ એના નાશનું નહીં પણ એનામાં પરિવર્તન લાવવાનો છે કે જેથી એ દમન બંધ કરીને સત્યની શોધમાં પીડિતો સાથે ભળીને રહે. અમે દક્ષિણ આફ્રિકામાં, ગાંધીથી પ્રભાવિત હોઇએ કે ન હોઈએ, લગભગ શાંતિથી જ લોકશાહી લાવ્યા છીએ એનો આધાર આ વિચાર જ હતો.

આધુનિક ઔદ્યોગિક સમાજનો સુવાંગ સંપૂર્ણ ઘોર આલોચક આજે કોઈ હોય તો એ ગાંધી જ. બીજાઓએ એની સર્વગ્રાસી તાકાતની ટીકા કરી છે પણ એની ઉત્પાદક મશીનરીની નહીં. ગાંધી વિજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજીનો વિરોધ નથી કરતા, પણ તેઓ કામના અધિકાર પર ભાર મૂકે છે અને આ અધિકારને માઠી અસર કરે એ પ્રકારના યાંત્રીકરણનો વિરોધ કરે છે. ગાંધી કહે છે કે મોટાં મશીનોથી મૂડી એક માણસના હાથમાં કેન્દ્રિત્ત થાય છે અને એક માણસ બાકીના બધા માટે જુલમગાર બની જાય છે. ગાંધી નાનાં મશીનોની તરફેણ કરે છે. ગાંધી માને છે કે વ્યક્તિનો જ પોતાનાં ઓજારો પર કાબુ હોવો જોઈએ, જેમ ક્રિકેટર અને એના બૅટ વચ્ચે, કૃષ્ણ અને એમની વાંસળી વચ્ચે પ્રેમનો સંબંધ છે તેમ વ્યક્તિ અને એનાં ઓજારનો પરસ્પરાવલંબી પ્રેમસંબંધ પણ ટકી રહેવો જોઇએ. (કૃષ્ણ અને વાંસળીનું ઉદાહરણ મંડેલાએ પોતે જ આપ્યું છે – દી). આમ ગાંધી  વ્યક્તિને મશીન દ્વારા પદભ્રષ્ટ થતાં રોકવા અને ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં નૈતિકતા જોડવા મથે છે.

આજે આપણે એવી સ્થિતિમાં સપડાયા છીએ કે આપણાં અર્થતંત્રો રોજીરોટી નથી આપતાં, બહુ નાની લઘુમતી બધા ઉપભોગ માણે છે અને કરોડો ભૂખે મરે છે. આથી આપણું અત્યારનું વૈશ્વીકરણ કેટલું બધું અન્યાયમૂલક છે તે સમજીને અને ગાંધીચીંધ્યા વિકલ્પ વિશે વિચાર કરવાની આપણને ફરજ પડી છે.

જ્યારે ફ્રૉઇડ સેક્સને મુક્ત કરતો હતો ત્યારે ગાંધીએ એના પર લગામ લગાવવાની વાત કરી; માર્ક્સે મજૂરોને મૂડીપતિઓ સામે ઊભા કર્યા ત્યારે ગાંધીએ એમને સાથે લાવવાનું કહ્યું; યુરોપીય ચિંતનની મુખ્ય ધારાએ ઈશ્વર અને અંતરાત્માનો સામાજિક દરજ્જો ઝાટકીને ઉડાડી દીધો ત્યારે ગાંધીએ ફરી સમાજને ઈશ્વર અને અંતરાત્મા તરફ વાળ્યો. સંસ્થાનવાદની એડી તળે દબાયેલાઓએ વિચારવાનું અને પોતાનું નિયંત્રણ રાખવાનું છોડી દીધું હતું ત્યારે ગાંધીએ વિચારવાનું અને નિયંત્રણ પોતાના હાથમાં રાખવાનું સાહસ કર્યું. અને જ્યારે વિચારધારાઓ લગભગ ભુંસાઈ ગઈ હતી ત્યારે ગાંધીએ એમને જીવનદાન આપ્યું અને એમાં એવી શક્તિ ભરી કે એમના દ્વારા લોકો મુક્ત થયા અને એમના ગૌરવની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થઈ શકી.xxx

%d bloggers like this: