Satyavachan (4)

Satyavachan (4)

સત્ય માન્યતાઓ, શબ્દો, ગ્રંથો, ફૉર્મ્યૂલાઓ, સ્લોગનો, પરંપરાઓમાં નથી હોતું. કદમતાલ કરતી કતારોમાં નથી હોતું. સત્ય મંદિરો, મસ્જિદો, ગિરજાઘરોમાં નથી હોતું.
સત્ય જંગલો અને પર્વતોમાં બોલતા પવનની સાથે સુસવાય છે; પહાડોની કંદરાઓમાં પડઘાય છે. સત્ય મજૂરના પરસેવા સાથે ટપકે છે. નિશાળેથી છૂટેલાં બાળકોના ચહેરા પર તરવરે છે. પાડોશીના ‘રામ-રામ’માં ગુંજે છે. સત્ય આપણી આસપાસ સળવળે છે… ટ્રાફિકના શોરમાં, મેળાના અવાજોમાં, અજાણ્યા ચહેરાઓમાં.
ટૉની ડિમેલોના પુસ્તક The Prayer of the Frogમાંથી બીજી થોડી વાર્તાઓનો ભાવાનુવાદ જોઇએઃ

૧. એક સંતપુરૂષ માટે કહેવાતું કે એ ચર્ચમાં જવા માટે ઘરેથી નીકળતા ત્યારે કહેતાઃ ” ભલે, પ્રભુ આવજે, પછી મળીશું, હમણાં તો હું ચર્ચમાં જાઉં છું!”

૨. એક સ્ત્રીને સપનું આવ્યું કે એ શહેરમાં નવી જ શરૂ થયેલી દુકાનમાં ગઈ છે. એણે ત્યાં આશ્ચર્ય સાથે જોયું કે કાઉંટર પર તો ભગવાન પોતે જ બેઠો છે.
એણે પૂછ્યું: “તમે?! અહીં શું વેચો છો?”
ભગવાને જવાબ આપ્યો કેઃ જે મનમાં ઇચ્છા હોય તે કહો, અહીં મળશે.”
સ્ત્રી ભલી હતી. એણે કહ્યું: ” બસ, મને મનની શાંતિ, અને પ્રેમ આપો.” પછી એને કઈંક વિચાર આવ્યો અને એણે ઉમેર્યું: “માત્ર મારા માટે નહીં પ્રૂથ્વીના દરેક જીવ માટે…”
ભગવાન હસ્યોઃ “બહેન, તમે ખોટી જગ્યાએ આવ્યાં છો. અમે અહીં ફળ નથી વેચતા, અહીં માત્ર બીજ મળશે.”

૩. એક માણસ ડૉક્ટર પાસે ગયો અને કહ્યું કે ” મને સતત માથાનો દુખાવો રહે છે. એક ઘડી માતે પણ ચેન નથી મળતું”
ડૉક્ટરે એને સવાલો પૂછવાનું શરૂ કર્યુઃ ” દારૂ પીઓ છો?’
દરદીઃ સવાલ જ નથી. આવી અપવિત્ર ચીજને હું હાથ પણ અડકાડું.
ડૉક્ટરઃ તો બીડી સિગારેટનું વ્યસન ખરૂં?
દરદીઃ અરે, મને તો એ ધુમાડાથી જ નફરત છે.
ડૉક્ટરઃ રાતે બહુ ઉજાગરા કરો છો?
દરદીઃ મારો સૂવાનો ટાઇમ પાક્કો. દસના ટકોરે પથારીમાં…
ડૉક્ટરે આવા બે-ચાર સવાલો પૂછ્યા પછી કહ્યું: “એવું છે કે તમે તમારા સિદ્ધાંતો એવા કચકચાવીને માથે બાંધી દીધા છે કે તમને માથું તો દુખે જ, અને તમારી સાથે જીવવાનું પણ દોહ્યલું થઈ જાય. જરા સિદ્ધાંતોની નાગચૂડ ઢીલી કરો, ઠીક થઈ જશે”

૪. આપણે વ્યક્તિને એના સંપૂર્ણ સત્ય સાથે જોઈ શકતા નથી હોતા. એની એક છબી મનમાં બનાવીને જોઈએ છીએ અને એ છબીને પસંદ-નાપસંદ કરીએ છીએ. હિન્દુઓના મનમાં મુસલમાનની એક ઇમેજ છે અને મુસલમાનના મનમાં પણ હિન્દુની એક ઇમેજ છે. આ ઇમેજ સત્યને અવરોધે છે. ટોની ડિમેલોની આ બે લાઇનની કથા વાંચોઃ
” અરે, તમારૂં બાળક તો એવું સુંદર છે કે જાણે રમકડું જ….”
“અરે, એ તો કઈં નથી, એના ફોટા જોશો તો દંગ રહી જશો!” એમ જ કહીએ કે ” इमेज प्रियाः मनुष्याः”

૫. આવી જ બીજી એક વાર્તાઃ હર્માન શહેરમાં કવિ ઔહદી પોતાના ઘરાના વરંદામાં બેઠા હતા. સામે પાણી ભરેલું વાસણ હતું ,એમામ એ તાકતા હતા. એવામાં સૂફી સંત શમ્સ-એ-તબરીઝી ત્યાંથી પસાર થયા. આ જોઇને એમને કુતુહલ થયું. એમણે પૂછ્યું: “આ શું કરો છો?”
કવિએ જવાબ આપ્યોઃ “ચન્દ્રને જોઉં છું.”
ઓલિયાને થયું કે કદાચ ગરદન ઝલાઇ ગઈ હશે. એમણે પૂછ્યું તો કવિએ કહ્યું કે ગરદનમાં તો કઈં નથી થયું.
ઓલિયાઃ અરે, તો પાણીમાં પ્રતિબિંબ શા માટે જુઓ છો? જૂઓ ને સીધું ઉપર આસમાન ભણી…”

૬. શબ્દો પણ સત્યને એના અસલી રૂપમાં રજૂ ન કરી શકે.
એક માણસે આરસના પથ્થર જોઈ લીધા. એને કોઇએ પૂછ્યું કે તમે તાજ મહેલ જોયો છે? એ્ણે આરસના પથ્થર દેખાડીને કહ્યું: હા, આ રહ્યો!

મ્યૂનિસિપાલિટીના નળમાં ગંગાનું પાણી આવતું હોય તેથી આપણે ગંગાસ્નાન કર્યું એમ કહી ન શકીએ!

૭. જ્ઞાન પણ સત્ય સામે ઊણું ઊતરે છે. આ બાળકની વાત સાંભળો.
એણે ભૂગોળમાં અક્ષાંશ-રેખાંશ શીખી લીધા. એનો ઉપયોગ શું, તે પૂછતાં એણે જવાબ આપ્યોઃ ” તમે ડૂબતા હો ત્યારે કહી શકો કે તમે કયા અક્ષાંશ-રેખાંશ પર છો, જેથી તમને બચાવવા આવનાર તરત તમારી પાસે પહોંચી આવે.”

ટૉની ડિમેલો કહે છેઃ “Because there is a word for wisdom people imagine they know what it is.” આપણને ‘જ્ઞાન’ શબ્દ લખતાં-વાંચતાં અને બોલતાં આવ્ડૅ જાય તો આપણે જાણે જ્ઞાની થઈ ગયા! અરે, ‘ખગોળશાસ્ત્ર’ શબ્દનો અર્થ સમજવા લાગીએ એનો અર્થ શું એવો થાય કે આપણે ખગોળશાસ્ત્ર પણ સમજીએ છીએ?

૮. એક સાહસિકે પૅરાશૂટ બાંધીને વિમાનમાંથી છલાંગ મારી. એ જ વખતે જોરદાર વાવઝોડું ફુંકાયું અને એને સોએક માઈલ દૂર ખેંચી ગયું. વાવાઝોડું થોડું નબળું પડતાં એ નીચે ઊતરવા લાગ્યો, પણ ઝાડમાં સપડાઈ ગયો. આસપાસ, ચોપાસ નજર ફેરવી પણ કોઈ માણસ નજરે ન ચડે. કલાકો સુધી એ ફસાયેલો રહ્યો. એવામાં એક માણસ ત્યાં આવ્યો. એણે ઉપર જોયું તો એક માણસ લટકે.
એણે બૂમ પાડીને પૂછ્યું: એલા એય…! ત્યાં શી રીતે ચડી ગયો?”
પૅરાશૂટવાળાએ બધી વાત કરી અને પૂછ્યું: “હું ક્યાં છું?”
પેલાએ નીચેથી જવાબ આપ્યોઃ ‘ઝાડ પર..”
પૅરાશૂટવાળો અકળાયો. એણે કહ્યું: ” તમે પાદરી છો કે શું?”
પેલો ખરેખર પાદરી હતો. એને નવાઈ લાગીઃ “છું તો પાદરી જ, પણ તને કેમ ખબર પડી?”
ઉપરથી જવાબ મળ્યોઃ “એમ કે, તમે જે કહ્યું તે સાવ સાચું કહ્યું, પણ એ એટલું જ નકામું છે.”

૯. આપણે હંમેશાં શિસ્ત અને વ્યવસ્થાનો આગ્રહ રાખીએ છીએ. પણ જીવન આપણા નિયમોમાં બંધાતું નથી. એનું સત્ય આપણા નિયમોના સત્ય કરતાં વધારે સબળ છેઃ
એક પ્રસૂતિગૃહમાં ચાર-પાંચ માણસો બેઠા હતા. બધાની પત્નીઓ અંદર લેબર રૂમમાં હતી. બધા ચિંતામાં હતા.
ત્યાં તો નર્સ બહાર આવી અને એક જણા તરફ જોઈને બોલીઃ ” વધામણી… તમે દીકરાના બાપ બન્યા છો!”
બીજો માણસ મૅગેઝિનમાં માથું ઘાલીને બેઠો હતો, એ ચમક્યો અને સફાળો ઊભો થયોઃ ” સિસ્ટર, આ કેમ ચાલે…? હું તો આ ભાઈ કરતાં બે કલાક વહેલો આવ્યો છું…!

૧૦. સત્ય નિયમોને માનતું નથી, એટલે જ ક્યારેક અસત્યમાંથી પણ ટપકી પડે છેઃ
યુદ્ધમોરચે એક સૈનિકને સમાચાર મળ્યા કે એના પિતાની હાલત બહુ ખરાબ છે અને એ હૉસ્પિટલમાં છેલ્લા શ્વાસ લે છે. એના કમાંડરે અપવાદ તરીકે એને જવાની રજા આપી, કારણ કે એ સૈનિક સિવાય એના પિતાનું કોઈ નહોતું. એ પોતાને શહેર જઈને સીધો જ હૉસ્પિટલ પહોંચ્યો. ડૉક્ટર એને ઇંટેન્સિવ કેર યુનિટમાં લઈ ગયો. એક વૃદ્ધ ત્યાં હતો. જાતજાતનાં મશીનો એના શરીરે લગાડેલાં હતાં. ડૉક્ટરે કહ્યું: તમે આવો એટલા માટે જ અમે એમને જીવતા ર્ખ્યા છે. હજી થોડું ભાન પણ છે, પણ માત્ર કલાકોની જ વાર છે.”
ડૉક્ટરે જરા જોરથી વૃદ્ધને કહ્યું: “લો, તમારો દીકરો આવી ગયો” વૃદ્ધે જરા આંખો ખોલી અને હાથ લંબાવ્યો. સૈનિક પાસે ગયો…અને તરત એ સમજી ગયો કે આ તો એના પિતા નથી! એ જરા અચકાયો. એના મનમાં ગડમથલ ચાલતી હતી કે શું કરવું. એક જ મિનિટમાં એ્ણે નિર્ણય લઈ લીધો અને વૃદ્ધના હાથમાં પોતાનો હાથ મૂકી દીધો. વૃદ્ધે એના ચહેરાને સ્પર્શ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ એટલીયે શક્તિ નહોતી. સૈનિકે એનો હાથ ફરી નીચે રાખી દીધો. વૃદ્ધના ચહેરા પર સંતોષ હતો.
માંડ બે કલાક ગયા હશે ત્યાં તો એણે શ્વાસ છોડ્યો.
ડોક્ટરે સૈનિકને આશ્વાસન આપ્યું. સૈનિકે આભાર માન્યો અને કહ્યું: ” આ મારા પિતા નહોતા. કઈંક ભૂલ થઈ લાગે છે, પણ એમનોય દીકરો ક્યાંક મોરચા પર લડતો હશે. એને તો પિતાની આ સ્થિતિ હોવાના સમાચાર પણ નહીં મળ્યા હોય! અને આ વૃદ્ધ આમ પણ ક્યાં ઓળખી શકે એમ હતા? એટલે મેં જ એમના દીકરાની ભૂમિકા ભજવી. દીધી. ચાલો, કઈં નહીં. એક પિતા તો સંતોષ સાથે વિદાય થયા!”
એ બહાર નીકળી ગયો.

૧૧ અને એટલે જ સત્ય શાશ્વત નથી હોતું, પરિવર્તનશીલ હોય છેઃ એક જૈફ વયની અભિનેત્રીને કોઈએ ઉંમર પૂછી. એણે જવાબ આપ્યોઃ “મને ખરેખર મારી ઉંમરની ખબર નથી. ‘હું’ તો સતત બદલાતો રહે છે!”
અસ્તુ,
(શ્રી બીરેનભાઈ કોઠારીના સૌજન્ય અને સહકારથી સાભાર. હા… એક વાત કહેવાની રહી જ ગઈ. શ્રી બીરેનભાઈના બ્લૉગ http://birenkothari.blogspot.com ની મુલાકાત લેવા જેવું છે. ત્યાં છત્રીસ જાતનાં ભોજન મળે છે. બુફે છે, જે ભાવે તે મળશે))
xxxxxxxxxxxxxx

Satyavachan(3)

આપણે સત્ય શું છે એની ચર્ચા કરીએ છીએ, પરંતુ આ ચર્ચા વાસ્તવમાં સત્ય શું નથી, એ તરફ લઈ જાય છે. પહેલા લેખનો પ્રતિભાવ આપતાં શ્રી બીરેનભાઇ કોઠારીએ ટૉની ડિમેલોની ટચૂકડી કથાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. મેં જવાબમાં એમને આવી કોઈ વાર્તા અહીં જણાવવા આગ્રહ કર્યો. પણ, ખુદા દેતા હૈ તબ છપ્પર ફાડ કે દેતા હૈ. એમણે ઇંટરનેટ પરથી શોધીને આખું પુસ્તક The Prayer of Frog જ મને મોકલી આપ્યું! એમનો આભાર માનું છું અને તે સાથે લેખક ટૉની (ઍન્થની) ડિમેલો પ્રત્યે સાભાર આદર વ્યક્ત કરૂં છું. અહીં એમની કેટલીક વાર્તા રજુ કરૂં તે પહેલાં લેખકનો થોડો પરિચય આપી દઉં.

ટોની ડિમેલો ખ્રિસ્તી પાદરી તરીકે ભારતમાં રહ્યા અને ૧૯૮૭માં ન્યૂ યોર્ક ગયા કે બીજા જ દિવસે એમનું અવસાન થઈ ગયું. એ પહેલાં પરંપરાગત ધાર્મિક વ્યવહારો અને ઉપાસનાઓ પરથી એમનું મન હટી ગયું હતું. એમનું કહેવું હતું: ” આપણી હિંસક આધ્યાત્મિકતાએ આપણા માટે સમસ્યાઓ ખડી કરી છે” અને ‘જીસસ વિશે જે રીતે ચર્ચની વ્યાસપીઠ પરથી બોલાય છે એના કારણે એમનું નામ ખરાબ થયું છે”. આવા ધરમૂળથી અલગ પડતા વિચારકે વાર્તાઓનો રસ્તો લીધો. આ વાર્તાઓ ખરેખર તો રોજબરોજની ઘટનાઓ જેવી છે, અથવા પ્રતીકાત્મક છે. આ વાર્તાઓનો શુદ્ધ અનુવાદ આપવાને બદલે હું મારા શબ્દોમાં રજુ કરૂં છું:

૧. દેશમાં સત્તાધારીઓની ધર્મ પર તવાઇ ઊતરી. ધર્મનું નામ પડે અને દમનનો કોરડો વીંઝાતો. ધર્મના ત્રણ સ્તંભ એટલે શાસ્ત્રો, ઉપાસના પદ્ધતિ અને દાનધર્મ. એ ત્રણેય ભગવાન પાસે ગયા અને વિનંતિ કરી કે ધર્મનો નાશ થશે તો અમારો પણ નાશ થશે.”

ભગવાને કહ્યું કે “ચિંતા ન કરો, હું પૃથ્વી પર એક નવી જ શક્તિને મોકલીશ, જે તમારા ત્રણેય કરતાં વધારે પ્રબળ છે.”

એમણે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું: “એવું તે વળી શું છે, જે અમારાથી પણ શક્તિશાળી હોય?”

ભગવાને ઠંડે કલેજે જવાબ આપ્યોઃ “આત્મજ્ઞાન”.

૨. એક દેશમાં ત્રણ શાણા માણસો રહેતા હતા. એવા નમ્ર કે નવું જાણવા હંમેશાં તૈયાર. નવા જ્ઞાનની શોધમાં એ પ્રવાસે નીકળ્યા. એ બીજા દેશમાં પહોંચ્યા, ત્યાં દૂરથી એમને એક ગગનચુંબી ઇમારત નજરે ચડી. એમણે આવું કઈં પોતાના દેશમાં તો જોયું નહોતું, એટલે દૂર જ ઊભા રહી ગયા અને વિચારવા લાગ્યા કે એ શું હશે? એમણે પોતાના પાછલા અનુભવો, સાંભળેલી વાતો યાદ કરી. “હા, આ તો એ જ; ના એ તો નથી લાગતું” વગેરે ચર્ચાઓ કરી. છેવટે પોતાના જ્ઞાનના આધારે એમણે નક્કી કર્યું કે આવી ઇમારત તો કોઇ આસુરી શક્તિ જ બાંધી શકે.
પરિણામે તેઓ એવા તારણ પર પહોંચ્યા કે આગળ ન જવું. પોતાના અનુભવના ભાથામાં એક નવા તીરનો ઉમેરો કરીને તેઓ દેશ પાછા આવ્યા.

xxx લેખક અહીં કહે છે કે જે વાસ્તવિકતા એમની સામે હતી, તેના માટે એમનું જૂનું જ્ઞાન નકામું હતું, જૂના અનુભવો અર્થહીન હતા. નવી સ્થિતિમાં એમણે ત્યાં જઈને ખાતરી કરવી જોઇતી હતી. પણ એવું કશું કર્યું નહીં; અમુક ધારણા બાંધી લીધી. આ ધારણાએ એમના અવલોકનને પ્રભાવિત કર્યું, કારણ કે પૂર્વધારણાની બહાર એ કઈં જોઈ ન શક્યા. આવા અવલોકન પરથી તેઓ એક દૃઢ અભિપ્રાય પર પહોંચ્યા. આ અભિપ્રાયે એમને એ જ પ્રકારનો અનુભવ આપ્યો. અનુભવને આધારે એમણે વર્તન કર્યું…અને આ વર્તને માત્ર એમની ધારણાને જ પુષ્ટ કરી, જેનો કોઈ વાસ્તવિક આધાર નહોતો.

સત્ય પ્રત્યક્ષ વાસ્તવિકતાથી દૂર, જૂના અનુભવો, જૂનાં શાસ્ત્રો કે જૂના ઉપદેશોમાં ન હોઈ શકે. એમાંથી તો માત્ર અમુક સત્યાભાસી ધારણાઓ મળે.

૩. શબ્દો અને અવધારણાઓ માત્ર Realityનો – યથાર્થનો – સંકેત આપી શકે, પરંતુ વાસ્તવિકતા શું છે તે પ્રતિબિંબિત ન કરી શકે. ગુરુ આંગળી ચીંધીને ચન્દ્ર દેખાડે તો મૂર્ખ શિષ્યનું ધ્યાન માત્ર ગુરુની આંગળી પર જ ચોંટી રહે! ગુરુની આંગળી આ શબ્દો જેવી છે. શબ્દો ઘણું છુપાવી દેતા હોય છેઃ

વિમાની સફર દરમિયાન ઓચિંતાં જ પાયલટે જાહેરાત કરી કે “વિમાનનું એન્જિન બગડ્યું છે અને સ્થિતિ એવી છે કે હવે માત્ર ભગવાન જ આપણને બચાવી શકશે.”
એક મુસાફર અર્ધુંપર્ધું સમજ્યો. એણે બાજુમાં બેઠેલા મુસાફરને પૂછ્યું: “પાયલટે શું કહ્યું?”
બીજાએ જવાબ આપ્યો:” એ કહે છે કે હવે આપણે બચવાના નથી!”

૪. બે મિત્રો હૉટેલમાં બેઠા ચા પીતા હતા. એક મિત્ર ચાના કપને તાકીને જોતો રહ્યો. બીજાએ પૂછ્યું: શું વિચારે છે?”
પેલાએ જવાબ આપ્યોઃ “આહ…! જિંદગી ચાના કપ જેવી છે!”
બીજો મિત્ર વિચારમાં પડી ગયો. એ પણ ચાના કપ સામે જોતો રહ્યો. થોડીવારે બોલ્યોઃ “કેમ જિંદગી ચાના કપ જેવી શી રીતે છે?”
પેલાએ જવાબ આપ્યુઃ “મને શું ખબર? હું કઈં ઇંટેલેક્ચ્યૂઅલ નથી!”
સત્ય ફૉર્મ્યૂલાઓમાં નથી હોતું.
૫. સત્ય સંખ્યામાં પણ નથી હોતું. એક જજે અપરાધીને સજા કરી. ૨૭૫ વર્ષનો કારાવાસ! અપરાધી બિચારો વૃદ્ધ હતો. એ રડી પડ્યો. જજને પણ દયા આવી. એણે કહ્યું: “સજા બહુ આકરી તો છે… પણ તારે આટલા લાંબા વખત સુધી જેલમાં રહેવું નહીં પડે.”
અપરાધીની આંખમાં આશા પ્રગટી. જજને પણ શાંતિ થઈ. એણે દિલાસાના સુરમાં કહ્યું: “હવે બરાબર…! તારાથી ભોગવાય એટલી ભોગવ ને!”

૬. એક વાર મુલ્લા નસિરુદ્દીનનો પાડોશી એમને મળવા આવ્યો અને બોલ્યોઃ “મારે આધ્યાત્મિક બનવું છે. મારે ઘરે આવીને મને ઉપદેશ આપો ને!”
મુલ્લા નસિરુદ્દીનને લાગ્યું કે માણસ છે તો બુદ્ધિશાળી, પણ આધ્યાત્મિકતા કેમ શીખવવી?
થોડા દિવસ પછી પેલો માણસ છાપરે ચડીને મુલ્લાને બોલાવવા લાગ્યો; “મુલ્લા, આવો ને, મારી ભઠ્ઠી ઠરવા લાગી છે, ફૂંકવામાં જરા મદદ કરો ને!”
મુલ્લા નસિરુદ્દીનને લાગ્યું કે આ તક છે. એમણે જવાબ આપ્યોઃ ” ભલે, આવો ને, મારા શ્વાસ તમારા જ છે, લઈ જાઓ, જેટલા જોઈએ તેટલા!”

આપણો ચૂલો કોઈ ફૂંકી આપે એ વાતમાં સત્ય નથી.

૭. અને સત્ય સ્થાયી નથી રહેતું. એ સતત બદલાતું રહે છે. ન બદલાય તે સત્ય નહીં:

ન્યાયાધીશઃ તને કેટલાં વર્ષ થયાં?
આરોપીઃ સાહેબ, બાવીસ.
ન્યાયાધીશઃ બાવીસ? છેલ્લાં દસ વર્ષમાં તું જ્યારે ઝડપાયો છે, ત્યારે આ જ ઉંમર કહેતો હોય છે! બાવીસથી વધતો નથી કે શું?
આરોપીઃ સાહેબ, આપણે એવા નથી કે આજે એક વાત અને કાલે બીજી. બંદા એવા નથી કે બોલે અને ફરી જાય!

૮. છેવટે, સત્ય તો તર્કમાં પણ નથી વસતું.

એક વૃદ્ધ સ્ત્રી ડૉક્ટર પાસે ગઈ. એને એક પગે વા હતો.
ડૉક્ટરે તપાસીને સ્ત્રીની ઉંમર પૂછી. “પાંસઠ વર્ષ” સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો.
ડૉક્ટરે કહ્યું: “ઉંમરને કારણે તકલીફ છે…”
સ્ત્રી ચોંકી. એણે કહ્યું: “શું વાત કરો છો, ડૉક્ટર! મારા બીજા પગની ઉંમર પણ એટલી જ છે!”
વાજબી તર્ક હંમેશાં સાચો પણ હોય જ, એવું નથી હોતું.

Satyavachan (2)

સત્ય અઘરૂં છે અને એને વ્યક્ત કરવા માટે ભાષા પૂરતી નથી. આપણે ગયા અઠવાડિયે આ દૃષ્ટિએ ચર્ચા કરી હતી. સત્યનો આધાર બાહ્ય જગતમાં હોય છે. સત્ય પોતે વાક્યનો ગુણ નથી. શ્રી જુગલકિશોરભાઇએ એના પર પોતાનો પ્રતિભાવ આપતાં એ વાતને સમર્થન આપ્યું કે વાક્ય વ્યાકરણના નિયમ પ્રમાણે બને છે અને અસત્ય પણ વ્યક્ત થઈ શકે. એમાં આગળ જતાં ફરી એ વાત પર ભાર મૂકીએ કે જે અશક્ય હોય તે પણ વાક્યમાં શક્ય જણાય. “પાંચ પગવાળી કાળી ગાય” અને “ઈશ્વર સૃષ્ટિનો સર્જનહાર છે” એ વાક્યો વ્યાકરણ પ્રમાણે સાચાં છે પરંતુ બાહ્ય જગતમાં આ બન્નેના પુરાવા નથી અને આપણા પૂર્વજો પણ એના પુરાવા નથી આપતા.

ઈશ્વરને બાહ્ય જગતમાંથી આધાર નથી મળતો અને આપણા પૂર્વજો ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહે છે કે ઈશ્વરના પુરાવા નહીં મળે. પરંતુ, ગાંધીજી જેવા પણ ઈશ્વરમાં માનતા હતા! ગાંધીજી તો સત્યના પુજારી હતા, તેમ છતાં એક આધાર વિનાની વાતને સત્ય તરીકે રજુ કરતા હતા. બીજી બાજુ વ્યાકરણની નજરે “ગાંધીજી કહેતા કે, ઈશ્વર સૌના હૃદયમાં વાસ કરે છે” એ વાક્ય સાચું ઠરશે, કારણ કે આપણે અહીં ઈશ્વરની વાત નથી કરતા – ગાંધીજી શું કહેતા, એ કહીએ છીએ. આપણું વાક્ય સાચું હોવા છતાં પણ એ માત્ર ગાંધીજીના અભિપ્રાય પૂરતું સાચું રહે છે. ઈશ્વર માટે નહીં.

આ વાક્ય ઉચ્ચારીને આપણે શું કહેવા માગીએ છીએ? ગાંધીજી કહે છે, એટલે આપણે ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ માની લેવું જોઈએ – એમ? આપણે ગાંધીજીના કથનને ઈશ્વરના અસ્તિત્વના પુરાવા તરીકે રજૂ કરીએ છીએ? અથવા આપણે શું એમ કહેવા માગીએ છીએ કે ગાંધીજી પણ અસત્ય બોલતા હતા?

સત્યની વ્યાખ્યા તો આપણે, બાહ્ય જગત અને ભાષાના સંદર્ભમાં આપી દીધી, પણ હવે આવી ભરાયા છીએ એમ લાગે છે. બીજા પણ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. દા. ત. “હું આવતીકાલે અગિયાર વાગ્યે આવીશ”. આ વાક્યને કઈ શ્રેણીમાં મૂકવું? એ સત્ય છે કે અસત્ય ? ખરેખર તો એ માત્ર ઇચ્છાની કે ઇરાદાની જાહેરાત લાગે છે. આમાં સત્ય શું અને અસત્ય શું? જ્યાં સુધી ‘આવતીકાલ’ ન આવે ત્યાં સુધી એનું ‘આજે’ તો મૂલ્યાંકન પણ ન કરી શકાય. ભાષા ભલે ને, સત્ય માટે અપૂરતી હોય પણ એ આવાં કામો પણ કરે છે ને? એટલે ભાષાને પણ એમ નકારી કાઢીએ એ પણ ન ચાલે.

બીજાં પણ એવાં વાક્યો કે વિધાનો હોય છે, જેનો બાહ્ય જગતમાં આધાર નથી, તેમ છતાં આપણે એનો સત્યવચન તરીકે સ્વીકાર કરીએ છીએ. ઉદાહરણ તરીકે, એક વાક્ય લઇએઃ ‘ચોરી કરવી એ પાપ છે”. આમાં કઈં અસત્ય નથી. આ સનાતન સત્ય છે. અહીં ‘સનાતન’ શબ્દ ધાર્મિક કે આધ્યાત્મિક અર્થમાં નથી વાપર્યો. કોઈ પણ સામાજિક પરિસ્થિતિમાં, કોઇ પણ રાજકીય વ્યવસ્થામાં ચોરીને અપરાધ જ માનવામાં આવી છે – પછી એ અમેરિકા જેવો મૂડીવાદી દેશ હોય કે ભૂતપૂર્વ સોવિયેત સંઘ જેવો સામ્યવાદી દેશ. આમ દુન્યવી અર્થમાં પણ ચોરીની પ્રવૃત્તિને વખોડવામાં આવી છે. પરંતુ બાહ્ય જગતમાં કઈ વસ્તુ પુરાવા તરીકે રજુ કરી શકાશે કે ચોરી કરવી એ પાપ છે?

આ બધાનો વિચાર કરતાં એમ લાગે છે કે સત્ય ખરેખર અઘરૂં છે. જેમ એ બોલવાનું અઘરૂં છે, તેમ એ સમજવાનું પણ અઘરૂં છે. એટલે આપણે માત્ર અખતરા કરીને જ સત્યને સમજવાનો પ્રયત્ન માત્ર કરી શકીએ. ‘અખતરા’ શબ્દ વાપરતાં એનો પર્યાય યાદ આવ્યો – ‘પ્રયોગો’. એના પરથી ગાંધીજીની આત્મકથા ‘સત્યના પ્રયોગો’ અનાયાસે યાદ આવે. સત્ય શું તે કદાચ ન સમજીએ, પણ એક વાત સમજાય છે કે ગાંધીજીએ કદી પણ સત્ય જાણવાનો દાવો નથી કર્યો, એને જાણવાના પ્રયત્ન કર્યા છે. આવા પ્રયત્નો પોતાની અવધારણાઓને, વિભાવનાઓને વ્યવહારમાં મૂકીને જ થાય.

સત્યની શોધ કરવા પાછળ લાગ્યા હોઇએ અને ‘સત્યના પ્રયોગો’ વાંચીએ તો એમ જ થાય કે આને એમણે સત્યના પ્રયોગો ભલે નામ આપ્યું પણ એમાં તો એમના જીવનની કથા છે. કિશોરાવસ્થા, યુવાની, દક્ષિણ આફ્રિકા, ભારતની આઝાદીની લડત. આમાં સત્ય ક્યાં? એ બધા વળી સત્યના પ્રયોગો કેવી રીતે થયા? સમજાશે નહીં કે આવું શીર્ષક શા માટે?

કદાચ ‘સત્ય એટલે પારદર્શકતા’ એવી ગાંધીજીની વ્યાખ્યા હશે એમ લાગે છે, જો કે, પાકી ખબર નથી. પરંતુ એમનું આખું જીવન પારદર્શક હતું. એમણે જે કઈં કર્યું તેમાં કશું છુપાવ્યું નહીં. નક્કર તથ્યોને આધારે ઊભું રહેલું મંતવ્ય એટલે સત્ય, એ તો સાચું જ છે. પરંતુ સામાજિક વ્યવહારમાં તો સત્ય એટલે પારદર્શકતા. બીજા સાથેના વ્યવહારમાં આપણે જેટલા પારદર્શક હોઇએ એટલા સત્યની નજીક હોઇએ એમ લાગે છે. કથની અને કરણીમાં ફેર હોય તે પારદર્શકતા નથી.

આપણે એમ માની લઇએ કે ‘સત્ય એટલે પારદર્શકતા’. કોણ જાણે મને તો એમ જ લાગે છે… માત્ર લાગે છે, પાકી ખબર નથી.

Satyavachan

સાચું બોલવું સહેલું નથી!

સાચું બોલવું અઘરૂં છે. ગમે તેટલા પ્રયત્ન કરીએ, આમાં ચૂક થશે જ. સત્યકથન એ છે કે સત્યકથન અઘરૂં છે. એ બહુ મહેનતનું કામ છે. ધારો કે, આપણે કહીએ છીએ કે “હિમાલય સૌથી ઊંચો પર્વત છે”. આ વાક્ય પર વિચાર કરીએ.

જે સત્ય હોય તેનો કઈંક આધાર હોય. કોઈ કથન સત્ય છે કે કેમ એ વાક્યની અંદરથી સિદ્ધ ન થઈ શકે. હિમાલયની ઊંચાઈનું સત્ય પોતે આ વાક્યનો ગુણ નથી કે આપણે બોલ્યા કે તરત એ સ્થાપિત થઈ જાય. એક વાક્યથી માત્ર એટલું જ સિદ્ધ થઈ શકે કે એ વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ અર્થપૂર્ણ છે. અહીં ’છે’ ક્રિયાપદ વાક્યના અંતે આવે છે અને ’હિમાલય’ અને ’સૌથી ઊંચો પર્વત’ એકબીજાના પર્યાય તરીકે સમજાય છે. પરંતુ, આટલું કહી દેવાથી હિમાલય સૌથી ઊંચો પર્વત છે એ સાબીત થતું નથી. એની સત્યતા તપાસવા માટે એવું કઈંક જોઇએ જે એ કથનની બહાર હોય. પર્વતની ઊંચાઈ માપવાનાં સાધનો જોઈએ, બીજા પર્વતોને પણ માપવા પડે. તે પછી સરખામણી કરીને નક્કી કરી શકાય કે હિમાલય ખરેખર જ સૌથી ઊંચો પર્વત છે.

આમ આટલા સાદા ચાર જ શબ્દોના વાક્યને સત્ય પૂરવાર કરવું હોય તો આખો હિમાલય જોઈએ, તે ઉપરાંત બીજા પર્વતો જોઈએ અને એમને માપવાનાં સાધન જોઈએ. આ રીતે જોતાં સત્ય અઘરી વસ્તુ છે. સત્ય નક્કર તથ્યોપર આધારિત હોય છે. તે સિવાય વાક્ય ખોટું સાબીત થાય. જે કઈં વાક્ય દર્શાવતું હોય તે દરેક વસ્તુ વ્યાકરણ વિના સિદ્ધ થવી જોઈએ. સત્ય માટે ભાષા પૂરતી નથી; એના માટે બાહ્ય જગતની જરૂર પડે છે. વાક્ય માત્ર એ બાહ્ય જગતનું પ્રતિબિંબ છે.

આમાં એવું નથી કે “હિમાલય સૌથી ઊંચો પર્વત છે” એ વાક્યની સત્યતા સાબીત કરવા માટે આપણે હંમેશાં જાતે જ હિમાલયની ઊંચાઈ માપવી જોઈએ. આ માપ બીજાઓએ લીધું છે અને એનો આપણે આધાર લઈ શકીએ. બીજાએ માપ લીધું છે, એ પણ નક્કર તથ્ય જ છે, એટલે એનો આપણે લાભ લઈ શકીએ.

માત્ર હિમાલય શા માટે – “ક્રૉસિન લેવાથી તાવ ઊતરી જાય” એ વાક્ય લો. વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ એ અર્થપૂર્ણ છે. પરંતુ વાક્યની અંદર, ક્રોસિન કે તાવ, અથવા ક્રોસિનનો તાવ પરનો પ્રભાવ હાજર નથી. ત્રણેય એની બહાર છે, શરીરવિજ્ઞાનના જાણકારોએ આપેલાં તારણો, રસાયણશાસ્ત્રીઓએ દેખાડેલા માર્ગ અને ટૅકનૉલૉજીની મદદ વિના ક્રોસિન બની ન હોત અને તાવ ઊતર્યો ન હોત. અહીં પણ આપણે બીજાના કાર્યને તથ્ય તરીકે સ્વીકારીએ જ છીએ. આવાં પેઢી દર પેઢી એક્ત્ર થતાં અનુભવજન્ય તથ્યો આપણી પૂંજી બને છે અને એમાં આપણા અનુભવો ઉમેરીને આપણે નવી પેઢી માટે વારસો તૈયાર કરીએ છીએ.

મારો મુદ્દો સ્પષ્ટ કરવા માટે બીજું એક ઉદાહરણ આપું તો? “કાળી ગાયો પાંચ પગવાળી હોય છે”. વ્યાકરણ પ્રમાણે તો આ વાક્ય અર્થપૂર્ણ છે જ. પરંતુ એ અસત્ય કથન છે, કારણ કે બાહ્ય જગતમાં એને ટેકો નહીં મળે. કાળી ગાય તો આપણે જોઈ છે અને એ પણ જોયું છે કે એને પાંચ પગ નથી હોતા.આપણે વારસામાં મેળવેલા જ્ઞાનમાં પણ કોઈએ સા્ક્ષી પુરાવી નથી કે એણે પાંચ પગવાળી ગાય જોઈ છે – માત્ર કાળી ગાય નહીં, કોઈ પણ ગાય! આમ છતાં વ્યાકરણ બરાબર સીધે પાટે ચાલે છે, કારણ કે એના અમુક નિયમ છે અને આ વાક્ય એ નિયમોની અંદર છે. જો કે, બાહ્ય પરિબળોને કારણે આપણા મસ્તિષ્કનો એટલો બધો વિકાસ થયો છે કે પાંચ પગવાળી ગાય (કાળી કે ધોળી) આપણી કલ્પનામાં તો સંભવી શકે છે એની ના નહીં, આપણે કલ્પનાના ઘોડા દોડાવી શકીએ પરંતુ, જાણીએ છીએ કે એ માત્ર કલ્પના છે. જોયું, આવી ગયું ને, ‘કલ્પનાના ઘોડા’! આવાં બધાં રૂપકો સાચાં પણ નથી હોતાં કે ખોટાં પણ નથી હોતાં. એ માત્ર અભિવ્યક્તિની રીત જેવાં હોય છે. એનાથી વિચારની રજૂઆત ચમત્કૃતિપૂર્ણ જણાય છે. એ માત્ર આપણા મસ્તિષ્કની તુલના કરવાની અને વ્યક્ત કરવાની શક્તિનો વિકાસ દર્શાવે છે.

આ જ પ્રકારનું બીજું એક વાક્ય લઈએ. “ઈશ્વર સૃષ્ટિનો સર્જનહાર છે”. વ્યાકરણ પ્રમાણે આ અર્થપૂર્ણ વાક્ય છે, એમાં શંકા નથી, પરંતુ, બાહ્ય જગતમાં એનો આધાર નથી. આપણાથી પહેલાં થઈ ગયેલા કોઈ વડવાએ પણ એની સાક્ષી આપીને કહ્યું નથી કે એ વાક્યના સમર્થનમાં પુરાવો છે. ઉલ્ટું આપણા વડવાઓ એમ કહી ગયા છે કે આ વાક્યના સમર્થનમાં પુરાવા નથી! આપણો વારસો તો એ જ છે ને?. આમ છતાં, કલ્પનામાં એ વાક્ય સત્ય પ્રતીત થાય એનો ઇન્કાર નથી. xxx

(બર્ટ્રાન્ડ રસેલ, વિત્જેન્સ્તીન અને અન્ય વિદ્વાનોએ કરેલાં વિવેચનોના આધારે)

Vikram and Vetal (2)

મિત્રો,
વિક્ર્મ અને વેતાળની વાર્તાની ચર્ચા કરવા બદલ આભાર. હવે site stats જોઈને મને લાગે છે કે પકે શું કર્યું હશે તેનો જવાબ હું પોતે આપું એનો સમય થયો છે.

મોટા ભાગે, મિત્રોનાં અનુમાન અથવા સલાહ સાચાં છે. પણ આ વાર્તાનો પક એટલે (દી)પક. અને આ કથા કાલ્પનિક નથી. અલબત્ત, એમાં કથાનો રંગ છે.

આ સાથે હસ્તિનાપુર અને ઇન્દ્રપ્રસ્થના અર્થ પણ સ્પષ્ટ થઈ જશે. યમુનાના બીજા કાંઠે વસેલો ભાગ એ જ ઇન્દ્રપ્રસ્થ. અહીં ઇન્દ્રપ્રસ્થ એસ્ટેટ છે અને ઇન્દ્રપ્રસ્થ સ્ટેડિયમ પણ છે. કૌરવ-પાંડવ વિખવાદને કે કૃષ્ણને સીધી રીતે આની સાથે સંબંધ નથી, માત્ર કથાનાં વાતાવરણનાં અંગ છે. પરંતુ, આજની સ્થિતિ જોતાં એને વ્યંગ તરીકે લઈ શકો.

કૃષ્ણ ખરેખર સામાન્ય માણસને મળતા કે કેમ, એ ખબર નથી, મહાભારતની કથાના મૂળ વિષયવસ્તુનું કેન્દ્ર કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચેની શત્રુતા છે એટલે એમાં સામાન્ય પ્રજાજનનો ઉલ્લેખ પણ નથી. પરંતુ આજની સ્થિતિમાં આપણે સૌને શંકાની નજરે જોતા નથી શું? પકના અભિપ્રાયને આવો જ માનો. અને કૃષ્ણના જીવનમાં તો એમના પર સ્યમંતક મણીની ચોરીનો પણ આરોપ મુકાયો હતો, એ તો આજની વાત નથી! કૃષ્ણ નિર્દોષ જ હતા, પરંતુ સવાલ શંકાનો છે, અને એમાંથી કૃષ્ણ બચી શક્યા નહોતા. મહાભારતની કથાનું આ જ તો માનવીય પાસું છે.

અહીં આપેલી ઘટનાઓ જેમ વર્ણવી છે તેમ નથી બની, પણ બની જરૂર છે. એટલે કે પકની જેમ (દી)પક સૂતેલી માતાને ચરણસ્પર્શ કરીને વિદાય થયો નહોતો

જીવનમાં મૂલ્યો વચ્ચે પણ સંઘર્ષ અનુભવવાના દિવસો આવે છે..

આમ છતાં રણબીરના પિતા સમાન મોટાભાઈનું અવસાન થયું ત્યારે એને પૈસાની જરૂર પડી હતી. તે પછી તેરમા દિવસે જ્યારે ઘરે આવવા કહ્યું ત્યારે મનમાં એ જ વિચારો આવ્યા હતા, જે અહીં પકને મૂંઝવે છે. અંતે, નિર્ણય એવો કર્યો કે રણબીરને ઘરે જવું અને ભોજન પણ કરવું.

મિત્રોનાં સૂચન છે કે ઘરે જવું પણ જમવું નહીં, અથવા તો રાનુને પોતાને ઘરે બોલાવવો, અથવા એને પ્રેતભોજન ન માનતાં પ્રેમભોજન માનવું.

બધાં સૂચનો સારાં છે, પરંતુ, મારા માટે સવાલ એ હતો કે એને ઘરે જઈને ન જમીએ તો એનો અર્થ શું થાય? એને પ્રેમભોજન માનવું એ તો મનને મનાવવાની વાત છે. એને મારે ઘરે બોલાવવાનો વિચાર પણ ન આવ્યો અને આજે પણ એના માટે કારણ જણાતું નથી. અમે બન્ને ગયાં અને એને ત્યાં જમ્યાં.

હજી ભોજનને વાર હતી (અથવા એણે અમને એમ કહ્યું) પણ એના પોતાના સ્વચ્છ સુઘડ ઘરમાં એની પત્નીએ પિરસીને અમને ટેબલ ખુરશી પર બેસાડીને ભોજન કરાવ્યું. એણે અમને અલગ બેસાડ્યાં તેનું કારણ તો એ જ સમજાયું કે અમે એના માટે બહુ મોટાં મહેમાન હતાં. આ બાબતમાં મેં સૌની સાથે જમવાનો આગ્રહ પણ ન કર્યો. મહેમાનોએ આવા વિચારો કરવાના ન હોય. જેમ મિજબાનને અનુકૂળ હોય તેમ.

પરંતુ, ભોજન પહેલાંની કહેવા જેવી બીજી વાત એ છે કે એમણે ગોર મહારાજ વિના જ હવન કર્યો! નાની વેદી બનાવી હતી, એમાં છાણાં-લાકડાં પર ઘી રેડીને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો. એક જણે અમારા સૌના હાથમાં ફૂલો અને ઘાસ આપ્યાં. અને સૌને મનમાં ભગવાનનું નામ લેવા કહ્યું કે ભગવાન મૃતાત્માને શાંતિ આપે. પછી, હવનમાં અમે ફૂલ અને ઘાસ હોમી દીધાં. સૌ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા અને પછી વિખેરાઈ ગયા. બીડીઓ સળગી અને સૌ વાતે વળગ્યા.

પાંચ મિનિટમાં હવન પૂરો! મને થયું કે બ્રાહ્મણોએ બાવીસ ટકા હિન્દુઓની ઘરાકી કારણ વગર ખોઈ દીધી. એમનું કામ તો પંડિત વિના જ ચાલી ગયું!

બે મહત્વનાં મૂલ્યો વચ્ચેના સંઘર્ષની
આ કથા વાંચનાર અને એના પર પ્રતિભાવ આપનાર સૌનો આભાર.

Vikram and Vetal

વિક્રમ અને વેતાળ

વિક્રમાર્ક ફરી શ્મશાને પહોંચ્યો અને પરથી શબ ઉતાર્યું અને ખભે નાખીને ચાલવા લગ્યો. વેતાળ ઘણો વખત મૌન રહ્યો એટલે વિક્રમ પણ વિચારમાં પડી ગયો કે આજે એ વળી શું કરવા માગે છે? સાથે આવશે કે શું? વિક્રમને પણ હવે ટેવ પડવા માંડી હતી. રોજ રાતે આવવું, શબ નીચે ઉતારવું, વેતાળની વાર્તા સાંભળવી, એની ધમકી સાંભળવી કે જવાબ જાણ્તો હોવા છતાં નહીં આપે તો માથું ઉડાવી દઈશ, અને તે પછી જવાબ આપવો. એમાં ભૂલ દેખાડવાનો વેતાળ પ્રયાસ કરે અને પછી અટ્ટહાસ્ય કરીને ઊડી જાય. આ રૂટીન તૂટે એમ લાગતાં વિક્રમને પણ ચિંતા થઈ કે આજે આ ખરેખર ચાલ્યો આવશે તો?

પરંતુ, મૂંગો રહે તે વેતાળ શાનો! એ બોલવા લાગ્યો. “વિક્રમ, મને તારી દયા આવે છે. હવે તને પણ આ ફાવી ગયું છે કે હું વાર્તા કહું અને પછી પાછો ચાલ્યો જાઉં. તારા મનમાં દ્વિધા છે. ખરેખર લઈ જાઉં કે નહીં? લઈ જશે તો તારૂં વચન પૂરૂં થશે. પણ હવે તારી અને મારી દોસ્તી થઈ ગઈ છે એ્ટલે લઈ જાય તો મિત્રદ્રોહ થાય! તારી હાલત પેલા પક્કરાય જેવી છે. એ બે સિદ્ધાંતોમાં માનતો હતો પ્ણ બન્ને સિદ્ધાંતો વચ્ચે ટક્કર થશે એવું તો એણે વિચાર્યું પણ નહોતું.. હવે એ શું પસંદ કરે?”

વેતાળનો અવાજ બંધ થતાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. વિક્રમ સમજી ગયો કે પોતે “પક્કરાયની શી વાત છે” એમ પૂછશે તો જ વેતાળ વાર્તા કહેશે, પણ શા માટે? એને બચવું હોય તો એ પોતે જ શરૂ કરે, નહીં તો હું તો આ પહોંચ્યો નગરમાં.વેતાળને એના વિચારોની ખબર પડી ગઈ. એને થયું કે વાત સાચી, આમ તો એ નગર સુધી પહોંચી જશે. એટલે એને પોતે જ વાર્તા શરૂ કરી દીધી.
xxx

એ વખતે હસ્તિનાપુરમાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર રાજ કરતા હતા. પાંડવો ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં વસી ગયા હતા, પણ હજી વસ્તી ઓછી હતી. ખાલી જગ્યા ઘણી હતી. ખાંડવવન બાળ્યા પછી ઝાડોનાં ઠૂંઠાં હજીયે ઊભાં હતાં. સફાઈ ચાલતી હતી. લોકો રહેવા તો આવ્યા હતા પણ સમસ્યાઓ ઘણી હતી. હસ્તિનાપુરમાં ભીડ બહુ હતી. મકાનો પણ મોંઘાં હતાં બીજી બાજુ, ઇન્દ્રપ્રસ્થ તો હજી વસતું હતું. પક્કરાયને પણ થયું કે “ચાલ ને, ઇન્દ્રપ્રસ્થ જઈને વસીએ.” એની પત્ની પૂર્ણિકા પણ માની ગઈ.

અહીં આવીને તો પક્કરાય સમસ્યાઓ જોઈને સમાજસેવામાં લાગી ગયો. બધાને મળવું, એમની તકલીફો સાંભળવી અને એના ઉપાય કરવા. હવે લોકો પણ એટલા આત્મીય બની ગયાહતા કે એને બધા ‘પક’ના હુલામણા નામે બોલાવતા થઈ ગયા. જ્યાં જરૂર પડે ત્યાં પક મદદ કરવા હાજર. એને થતું કે આવાં કામો તો રાજ્યે પોતે જ કરવાં જોઇએ, ફરિયાદ શા માટે કરવી પડે? પકને વિચાર આવતો કે આ કૌરવો અને પાંડવોમાં બહુ ફેર નથી. લોકોની તકલીફો પર તો એમનું ધ્યાન જ જતું નથી. એમને તો ગાદી કોને મળે છે એમાં જ રસ છે. એને ખાસ કરીને કૃષ્ણ પર બહુ ગુસ્સો આવતો. હસ્તિનાપુર અને ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં તો અવારનવાર આવે છે. ભગવાન કહેવાય છે, પણ કદીયે સામાન્ય પ્રજાજનનું બારણું ખટખટાવીને પૂછ્યું નથી કે તમને કઈં તકલીફ છે?

હવે પકને ભગવાન પરથી પણ વિશ્વાસ ઊઠી ગયો હતો. થોડા બીજા માણસો પણ હતા. એ ભગવાનમાં નહોતા માનતા. લોકો એમને ચાર્વાકવાદી કહેતા. પક પણ ચાર્વાકવાદી બની ગયો. એ લોકો કહેતા કે મૃત્યુ પછી કઈં નથી, એટલે આ જીવન સારી રીતે જીવી લેવું જોઇએ. પકની સમાજસેવાની ભાવનાને આમાંથી બળ મળતું. આપણે પોતે જ પોતાને મદદ કરવાની છે, ભગવાન નહીં આવે. પકે તો બધા ધાર્મિક રીતરિવાજ પણ છોડી દીધા. સમાજસેવા એ જ પૂજા, એમ એ માનવા લાગ્યો હતો.

શાસન તો એવું નીંભર હતું કે ઠેરઠેર કૂડાકચરાના ઢગલા પડ્યા રહેતા. ગંદી નાળીઓ વહેતી રહેતી. નાક દબાવ્યા વિના રસ્તે ચાલવું અશક્ય હતું. લોકો તો ત્રાસી ગયા. એમણે પકને કહ્યું. પકે એમને સમજાવ્યા કે સરકાર ન કરે તો કઈં નહીં આપણે પોતે વ્યવસ્થા કરીએ. કારણ કે અધિકારીઓ તો સારી કૉલોનીઓમાં રહે છે અને રાજ્યના ઝાડુ કામદારો એમની સેવામાં લાગેલા હોય છે. પકે લોકોને સંગઠિત કર્યા અને સમજાવ્યા કે કહી દઈશું કે અમે સફાઈ પર ખર્ચ કર્યો છે, એટલે ટૅક્સ નહીં આપીએ. બધાની સંમતિ મળતાં પક હસ્તિનાપુર ગયો અને કેટલાક ઝાડુ કામદારોને લઈ આવ્યો. લોકો રાજી તો થયા, કામ કરાવતા પણ એમને અડકતા નહીં અને નીચા માનતા. પક લોકોને સમજાવતો, પણ એની મદદ લેનારા પણ એની આ વાત માનવા તૈયાર નહોતા. પકે તો એમની સાથે બેસવા ઊઠવાનું શરૂ કરી દીધું. રાજા યુધિષ્ઠિર સુધી પણ આ વાત પહોંચી. દરબારમાં બધા કહેતા કે એ લોકોનાં કામ કરે ત્યાં સુધી તો બરાબર. હવે એનાથી પણ એ આગળ જવા લાગ્યો છે! સૌનો મત હતો કે એની સામે કઈંક તો કરવું જ જોઈએ. એવું નક્કી થયું કે એને રાતે પકડી લેવો.

યોગાનુયોગ એવું બન્યું કે એને હસ્તિનાપુરથી ખેપિયો આવીને સમાચાર આપી ગયો કે એના પિતાનું અવસાન થઈ ગયું છે. પક તો તરત જ પત્ની સાથે હસ્તિનાપુર રવાના થઈ ગયો. પકને ખબર જ નહોતી કે એ જ રાતે એ જેલમાં પહોંચી ગયો હોત. જો કે અફવા તો એવી ફેલાઈ કે પક નાસી છૂટ્યો. અહીં હસ્તિનાપુરમાં પિતાના અગ્નિસંસ્કાર કર્યા પછી, માતાને સાંત્વના આપવા એ થોડા દિવસ રોકાયો. એક વાર એ બપોરે સૂતો હતો ત્યારે મામા-માસીઓની વાતો એના કાને પડી.. બધાં બારમું-તેરમું ધૂમધામથી કરવાની વાતો કરતાં હતાં. પક સફાળો ઊઠ્યો અને પત્નીને કહ્યું કે મૃત્યુ પછી કઈં બચતું નથી એટલે આ ઢોંગ હું નહીં કરૂં.. ચાલ, આપણે ચાલ્યાં જઈએ. બેઉએ સામાન બાંધ્યો, સૂતેલી માતાના ચરણસ્પર્શ કરીને ઇન્દ્રપ્રસ્થ જવા નીકળી પડ્યાં.

ઇન્દ્રપ્રસ્થ પહોંચ્યો કે થોડી વારમાં એક રાનુ નામનો એક ઝાડુ કામદાર એની પાસે આવ્યો. એણે દુઃખી અવાજમાં કહ્યું કે એના પિતા મરી ગયા છે અને કાટખાંપણ માટે એને પૈસા જોઇએ. પક મુંઝાયો. પૈસા તો એ ઇચ્છે તો પણ આપી શકે એવી સ્થિતિ નહોતી. એણે બીજા કોઈ પાસે માગવાની સલાહ આપી પણ પેલો બીચારો રડવા લાગ્યો કે મને કોઈ પૈસા આપવા તૈયાર નથી. પક બહુ જ દુઃખી થયો. એણે જાતે જઈને કોઇ પાસેથી પૈસા ઉધાર લીધા અને રાનુને આપ્યા. પેલો આભાર માનતો ચાલ્યો ગયો.

xxx
વેતાળ જરા અટક્યો. વિક્રમ જાણતો હતો કે વાર્તા પૂરી નથી થઈ. વેતાળે ઊંડો શ્વાસ લઈને આગળ ચલાવ્યું –

થયું એવું કે પિતાના મૃત્યુના તેરમા દિવસે રાનુ ફરી પક પાસે આવ્યો કે આજે મારા પિતાનું તેરમું છે, કોઈ બીજો બ્રાહ્મણ તો આવશે નહીં, પણ તમે જરૂર આવજો.
પક વિમાસણમાં પડી ગયો. પિતાનું કારજ તો ન કર્યું; હવે અહીં એ જ સવાલ આવ્યો?

એણે રાનુને સમજાવવાની કોશીશ કરી કે આ બધા ઢોંગ છે, પણ પેલો માન્યો નહીં અને વાતવાતમાં એક સવાલ એવો પૂછી નાખ્યો કે પક સમસમી ગયો. એણે કહ્યું કે “મહારાજ, આપ અમારી મદદ તો બહુ કરો છો, પણ મારે આંગણે આવવામાં તમને પણ આભડછેટ તો નડતી નથી ને? પક સૂનમૂન બેસી રહ્યો.

“વિક્રમ, પક સામે મુસીબત હતી. રાનુને ઘરે જાય તો એણે પ્રેતભોજન લેવું પડે.. એ વાત તો એના વિશ્વાસની વિરુદ્ધ જતી હતી. પરંતુ, ન જાય તો એવો અર્થ થાય કે એ આભડછેટમાં માને છે. એના બન્ને સિદ્ધાંતો સામસામે આવી ગયા હતા!

વિક્રમ, બોલ, એણે શું કર્યું હશે અને શા માટે? હું જાણું છું કે તું બુદ્ધિમાન છે એટલે સાચો જ જવાબ આપીશ. ખોટો જવાબ આપીશ તો હું તારું ડોકું ઉડાવી દઈશ અને તારો જવાબ વિવાદથી મુક્ત નહીં હોય તો હું પાછો ઊડી જઈશ.”

વિક્રમ મુઝાયો. એણે ગળું ખંખાર્યું અને બોલવાનું શરૂ કર્યું…
“વેતાળ, તું પોતાને બહુ ચાલાક સમજે છે ને? મને ડોકું કપાવાની બીક નથી પણ હું તને સાચો જ જવાબ આપીશ. તારો સવાલ એ છે ને, કે પકે શું કર્યું હશે? સાંભળ…”
xxx
પકે શું કર્યું હશે? તમને પૂછું છું.

All about 3G

3G સ્પેક્ટ્રમ શું છે?
લેખકઃ ડૉ.પરેશ વૈદ્ય
(ડૉ. પરેશ વૈદ્ય ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર (BARC)માં ૩૭ વર્ષ સેવા આપીને ઉચ્ચ પદેથી નિવ્રુત્ત થયા છે. પરેશ માત્ર વૈજ્ઞાનિક નથી, વિજ્ઞાન લેખક પણ છે. એમની સરળ અને લોકભોગ્ય ભાષામાં લખાયેલી પુસ્તિકાઓ ‘પરિચય પ્રકાશન ટ્રસ્ટ’ દ્વારા પ્રકાશિત થઈ છે. તે ઉપરાંત, જન્મભૂમિ પ્રવાસી અને બીજાં છાપાં-સામયિકોમાં નિયમિત લખતા રહ્યા છે. દર રવિવારે મુંબઈથી પ્રકાશિત થતા ગુજરાતી મિડ-ડેમાં પણ એમની વિજ્ઞાન વિશેની નિયમિત કૉલમ ‘સાયન્સ પ્લીઝ’ પ્રકાશિત થાય છે. ‘સોસાયટી ફોર ક્લીન એન્વાયરનમેન્ટ’ (SOCLEEN)ના પણ એ સ્થાપક સભ્ય હતા. એમણે વિજ્ઞાનના પ્રચાર માટે સાથી વૈજ્ઞાનિકોનું જૂથ બનાવીને સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી સુધીની ‘વિજ્ઞાન-દાંડીયાત્રા’ પણ યોજી હતી.

એમનો આ લેખ નવેમ્બર ૨૦૧૦ના ‘નવનીત-સમર્પણ’માં છપાયો હતો તે અહીં થોડો ટુંકાવીને રજૂ કર્યો છે. આ લેખ માટે માત્ર પરવાનગી જ નહીં, સહકાર આપવા માટે એમનો આભાર માનવાનું કેમ ભુલાય? નવનીત-સમર્પણનો પણ આ સાથે આભાર માનું છું. તો, એમનો લેખ અહીં રજૂ કરૂં છું.

(વાંચવાનું શરૂ કરો તે પહેલાં એક ખાનગી વાત પણ કહી દઉં. હું અને પરેશ પ્રી-સાયન્સના વર્ષમાં સાથે હતા. પરંતુ, જે થવાનું હતું તે થયું. હું નાપાસ થઈને ધોએલા મૂળા જેમ આર્ટ્સમાં ચાલ્યો ગયો અને પરેશ આગળ ગયા. પણ, સાયન્સ ઉપરાંત સામાજિક, રાજકીય અને દાર્શનિક વાતોમાં ભેગા થઈને અથવા સામસામે માથાં મારવાની અમારી ટેવ આજે ૩૮ વર્ષે પણ ટકી રહી છે). .
xxxxxx
3G સ્પેક્ટ્રમ શું છે?

થોડા સમય પહેલાં સરકારે 3G સ્પેક્ટ્રમનું વેચાણ કર્યું અને અક્લ્પનીય રકમ એકઠી કરી. સરકારનો અંદાજ ૩૫૦૦૦ કરોડનો હતો પરંતુ લીલામ કરતાં ૬૮,૦૦૦ કરોડ મળ્યા. આ ગંજાવર રકમ કમાવા માટે સરકારે એક પૈસાનું પણ મૂડીરોકાણ કરવાનું નહોતું.. આ માત્ર લાયસન્સ ફી છે. કુદરતે આપેલી આ ભેટ ‘સ્પેક્ટ્રમ’ શું છે તે સમજવાની સ્વાભાવિક રીતે જ ઇચ્છા રહે.

સ્પેક્ટ્રમ માટે ગુજરાતી શબ્દ છે, વર્ણપટ. સૂર્યના પ્રકાશને બિલોરી કાચમાંથી પસાર કરીએ તો દીવાલ પર મેઘધનુષ જેવા સાત રંગના પટ્ટા પડે છે. એ છે સૂર્યના પ્રકાશનો વર્ણપટ. એમાં એક છેડે જાંબલી રંગ અને બીજે છેડે લાલ રંગ કેમ હોય છે? બન્ને પ્રકાશનાં જ કિરણો છે પણ એમની તરંગ લંબાઈ જુદી જુદી છે. તરંગના એક ટેકરાથી બીજા ટેકરા વચ્ચેના અંતરને તરંગ લંબાઈ કહે છે. તરંગ લંબાઈ બદલે તો રંગ પણ બદલે. આ મોજાં એટલાં સૂક્ષ્મ હોય છે કે લંબાઈ એક મિલીમીટરના દસ હજારમા ભાગની જ હોય છે. લાલ રંગની તરંગ લંબાઈ ૦.૦૦૦૬૬ મિ. મી. અને જાંબલી રંગની તરંગ લંબાઈ ૦.૦૦૦૪૨ હોય છે. આપણી આંખ આ તરંગ લંબાઈના ફેરફાર પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે, એટલે આપ્ણે જુદા જુદા રંગ જોઈ શકીએ છીએ.

પરંતુ સૂર્યપ્રકાશનો વર્ણપટ તો ઇલેક્ટ્રો-મૅગ્નેટિક સ્પેક્ટ્રમ તરીકે ઓળખાતા એક વિશાળ વર્ણપટનો નાનો હિસ્સો માત્ર છે. તેમાં એક્સ-રે, ગરમીનાં મોજાં, માઇક્રોવેવ, રેડિયો તરંગો વગેરે બધું આવી જાય. સૂર્યપ્રકાશથી બનતાં મોજાંને આપણી આંખ જોઈ શકે છે એટલે એને દૃ્શ્ય પ્રકાશ કહે છે. ગરમીને ચામડી ઓળખે છે. તે સિવાય બાકીનાં મોજાંને આપણી કોઈ ઇન્દ્રીય જાણી શકતી નથી, એટલે જ એમની હાજરીની માણસને બહુ મોડેથી જાણ થઈ. કુદરતની અનેક પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન આ વર્ણપટના જુદા જુદા હિસ્સામાં મોજાં પેદા થતાં રહે છે. મુખ્યત્વે એ અવકાશમાંથી જ આવે છે.અથડાતી નિહારિકાઓ, ફરતા ન્યૂટ્રોન તારા, બીજા તારાને ઓગાળતા શ્યામ ગર્ત (Black Holes), સ્ફોટ થતા તારા – એ બધાં વિવિધ કિરણોનું ઉત્સર્જન કરે છે. મિલીમીટરના લાખમા ભાગથી માંડીને સેંકડો મીટર સુધીની લંબાઈવાળાં વીજચુંબકીય મોજાંઓ આપણી ચોગરદમ પ્રસરેલાં છે. આ મોજાંઓને ક્યારેક તરંગલંબાઈને બદલે ‘આવૃત્તિ’ (ફ્રિક્વન્સી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવૃત્તિ એટલે ‘વારંવારતા’. એક સેકંડમાં કેટલાં મોજાં આવે તે સંખ્યા એટલે આવૄત્તિ. આથી જેમ તરંગલંબાઈ સૂક્ષ્મ, તેમ આવૃત્તિ (ફ્રિક્વન્સી) વધારે.
.
રેડિયો વર્ણપટઃ
ટેકનૉલૉજીના વિકાસ સાથે આ વર્ણપટના જુદા જુદા ભાગના તરંગોને પકડવાની રીતો શોધાઈ. ઘણા તરંગો પૃથ્વી પર ઉપયોગી જણાતાં તેને પેદા કરવાની રીતો પણ શોધાઈ. એક્સ-રે તબીબી ક્ષેત્રે શરીરની અંદર જોવા માટે વપરાય છે. ગામા કિરણો પાસેથી કૅન્સરની સારવાર ઉપરાંત ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે પણ ઘણાં કામ લેવાય છે.માઇક્રોવેવથી સંદેશવ્યવહાર ચાલે છે અને રસોઈ પણ થાય છે.

જેમ દૃશ્ય પ્રકાશ આખા વર્ણપટનો એક ભાગ છે તેમ રેડિયો તરંગો પણ બીજો મહત્વનો હિસ્સો છે. ઑટોમૅટિક રમકડાં, મોબાઇલ ફોન, રેડિયો, ટૅલીવિઝન, વાવાઝોડાનું રડાર, એમ ઘણુંબધું આ તરંગો ચલાવી આપે છે. અવકાશયાનમાંથી આવતા સંદેશા અને ચન્દ્ર/મંગળના ફોટાઓ પણ આ મોજાંઓની મદદથી જ પૃથ્વી સુધી આવે છે. વાયર વિના ચાલતું એ એક જુદું વિશ્વ જ છે.

વિવિધ ફ્રિક્વન્સીઓનાં મોજાંના ગુણધર્મો જુદા જુદા હોય છે.આથી કયા ઉપયોગમાં કઈ ફ્રિક્વન્સી કામ આવશે તે નક્કી કરવામાં આ ગુણો તેમ જ વપરાશની વહેવારુતા ધ્યાનમાં લેવાય છે. જેમ કે, ટેલી વિઝનની ‘ડિશ’ને ઉપગ્રહની સામે સતત તાકીને રાખી શકાય પણ એવી શરત મોબાઇલ ફોનને ન ચાલે. પાંચ ગીગાહર્ટ્ઝથી પચાસ ગીગાહર્ટ્ઝનાં મોજાં પ્રકાશનાં કિરણોની જેમ વર્તે છે. તેનાં ઉદ્‍ગમસ્થાન અને રિસીવર (પકડવાના સ્થાન) વચ્ચે તે સીધી મુસાફરી કરે છે. પરંતુ તેને નાનું ઍન્ટેના ચાલી જાય. આમાં સૅટેલાઇટ ટી.વી.માં આ મોજાં આવી જાય. મોબાઇલ ફોન માટેના તરંગો ‘પારદર્શી તરંગો’ના વિભાગમાં ગણાય. પારદર્શીનો અર્થ એ લેવાનો છે કે તેને માર્ગમાં વૃક્ષો, કે થાંભલા કે પછી દીવાલ પણ આવે તોયે તે પાર કરી જાય છે. ઘરની અંદર ઍન્ટેના રાખીને ચલાવાય તેવા ટેલીવિઝન સેટ પણ આ ફ્રિક્વન્સીઓ પર ચાલે.

૩થી ૨ ગીગાહર્ટ્ઝ સુધીના વિભાગમાં બધા પ્રકારના રેડિયો પણ ચાલે છે.૮૫થી ૧૦૦ મેગાહર્ટ્ઝમાં નવા જમાનાના એફએમ રેડિયો ચાલે. પરંતુ એની રેન્જ મર્યાદિત છે.તેનાથી ઘણી ઓછી ફ્રિક્વન્સીનાં મોજાં રેડિયોનાં મીડિયમ અને શૉર્ટ વેવ બૅન્ડમાં વપરાય છે. તે ઉપરાંત, મોબાઇલ ફોન, ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (GPS) પણ આ વિભાગમાં આવે છે. બાકી રહ્યો તે બે ગીગાહર્ટ્ઝ અને પાંચ ગીગાહર્ટ્ઝનો અંતરાલ.. આ મોજાંના ગુણધર્મ મિશ્ર છે. એ જાડી દીવાલો પાર નથી કરતાં, પરંતુ, તદ્દન સીધી રેખામાં ચાલે એ પણ જરૂરી નથી. એટલે, રડાર, કેબલ, ટીવી , સૅટેલાઇટ રેડિયો વગેરેમાં એ વપરાય છે.

આ પ્રકારના માત્ર ૨-૪ ગીગાહર્ટ્ઝના સાંકડા બૅન્ડમાં ઘણી ગૃહોપયોગી વસ્તુઓ ચાલે છેઃ કોર્ડલેસ ટેલીફોન, માઇક્રોવેવ ઓવન, વાયરલેસ (વૉકી ટૉકી), બ્લૂટૂથવાળા ફોન આ આવૃત્તિની નજીક ચાલે છે.

નિયંત્રણવ્યવસ્થાઃ
વર્ણપટના વિવિધ ભાગોનો ઉપયોગ તો નક્કી થયો, પરંતુ એ પૂરતું નથી. દરેક વસ્તુના ઉપયોગકાર માટે તેની ફ્રિક્વન્સી પણ નક્કી કરી દેવી પડે. એમ ન કરો તો એકબીજાના સંદેશા ઝિલાવા લાગે. આથી ફ્રિક્વન્સીઓનું વિતરણ કરવાનું કામ ઇંટરનૅશનલ ટેલીકમ્યૂનિકેશન યુનિયન કરે છે. દેશની અંદર આ કામ સંદેશવ્યવહાર ખાતાં કરે છે. વિકાસની સાથે, નીચેની ફ્રિક્વન્સીઓ (બે ગીગાહર્ટ્ઝ સુધીની) માંગ વધતી રહી છે, કારણ કે એમાં જ ટીવી, રેડિયો અને મોબાઇલ ફોન ચાલે છે.

મોબાઇલ સ્પેક્ટ્રમઃ
મોબાઇલ ટેકનૉલૉજીએ બે જૂથનાં મોજાંનો ઉપયોગ કર્યો છેઃ ૮૦૦ મેગાહર્ટ્ઝ અને ૧૯૦૦ મેગાહર્ટ્ઝ (એટલે કે ૧.૯ ગીગાહર્ટ્ઝ)ની આસપાસની આવૃત્તિઓ. એમાંથી નાના પેટા ગાળા સરકારે જુદી જુદી કંપનીઓને ફાળવ્યા છે. જે તે કંપનીના ફોન અને ટાવર એ જ આવૃત્તિનાં મોજાંનો ઉપયોગ કરી શકે. ધારો કે એક કંપનીને ૮૧૦થી ૮૧૫ મેગાહર્ટ્ઝ ફાળવ્યા હોય તો બીજી કંપનીને ૮૧૫થી ૮૨૦ મેગાહર્ટ્ઝ. પાંચ મેગાહર્ટ્ઝના ગાળાને સ્પેક્ટ્રમની ‘બૅન્ડ વિડ્થ’ કહી શકાય.

હવે આ કંપનીના ગ્રાહકો વધતા જાય તો ફોન લાઇન વધારે ‘એન્ગેજ્ડ’ રહે. માત્ર વાતચીતનો અવાજ મોકલવાનો હતો ત્યાં લગી કઈં ખાસ વાંધો નહોતો આવતો. પરંતુ, હવે લોકો ફોન પર ઇ-મેઇલના સંદેશા વાંચવા માગે છે. તેથીયે આગળ કોઈ ફોટા મોકલે છે, તો કોઇ ગીત. અને હવે તો મોબાઇલ પર જ ટેલીવિઝન લાવવાની વાતો ચાલે છે. આ પ્રકારની સેવાને ‘ડૅટા સર્વિસ’ કહે છે. ‘વૉઇસ’ સર્વિસ કરતાં ડૅટાને ખૂબ ઝડપી નેટવર્ક જોઇએ, નહીંતર ચિત્ર કે ગીત ખચકાઇ-ખચકાઇને આવે. ડિજિટલ દુનિયાની ભાષામાં કહીએ તો અવાજ માટે દર સેકંડૅ ૧૬ કિલોબાઇટ (kbps)ની ઝડપ પૂરતી છે, પણ ગીતો માટે ૧૨૮ kbps અને ડૅટા માટે ૧૦૦૦ kbpsની જરૂર પડે છે. કંપની વર્ણપટ પર વધારે ફ્રિક્વન્સીઓ વાપરે તો જ ઝડપની આ માંગ સંતોષાય. એનો અર્થ એ કે એને પાંચ મેગાહર્ટ્ઝ કરતાં વધારે પહોળી પટ્ટી વાપરવાની છૂટ મળે તો જ કામ ચાલે.

આવી છૂટ કોણ આપે? એ સરકાર આપે. મોબાઇલના ગ્રાહકોની સંખ્યામાં વધારો અને આધુનિક પ્રકારની સેવાઓની માંગ એ આર્થિક પ્રગતિનાં ચિહ્ન છે, એટલે સરકાર વર્ણપટની માંગ નકારી તો ન શકે. પરંતુ, વર્ણપટ તો કુદરતની દેણ છે, એ કઈં કારખાનામાં ન બની શકે. આથી સરકાર પાસે એક જ ઉપાય રહે છે કે એણે પોતાના ઉપયોગ માટે અનામત રાખેલી ફ્રિક્વન્સીઓ બજારમાં મૂકી દે.આથી સંદેશવ્યહવાર ખાતાએ સંરક્ષણ ખાતાને એની પાસેની ફ્રિક્વન્સીઓ છૂટી કરવાની વિનંતી કરી. સંરક્ષણ ખાતા પાસે આવી વધારાની ફ્રિક્વન્સીઓ થોડીક તો છે, બાકીની ફ્રિક્વન્સીઓ એ પોતાનું કામ વર્ણપટના બીજા ભાગમાં લઈ જઈને છૂટી કરશે.

ટૂ-જી અને થ્રી-જીઃ
સ્પેક્ટ્રમના વેચાણ વખતે ટૂ-જી અને થ્રી-જી સ્પેક્ટ્રમ એવું બહુ સાંભળ્યું છે, પણ ખરેખર ‘ટૂ-જી’ અથવા ‘થ્રી-જી’ પોતે વર્ણપટનો ભાગ નથી. એ વર્ણપટના ઉપયોગ માટે વપરાતી ટેકનૉલૉજીનાં નામ છે. પ્રથમ પેઢીના ટેલીફોન ‘ઍનેલૉગ’ પ્રકારના હતા. એને ૧-જી કહે છે. ડિજિટલ એટલે બીજી પેઢી અથવા ૨-જી અને એના વિકાસથી બનેલી ત્રીજી પેઢીની ટેકનૉલૉજી એટલે થ્રી-જી. અહીં અંગ્રેજીનો G એટલે Generation અથવા પેઢી.

જૂની ટેકનૉલૉજીમાં બે જણ ફોન પર વાત કરતા તો લાઇન ‘બિઝી’ થઈ જતી. 3Gમાં એક જ લાઇન પર ઘણી જોડીઓ વાત કરી શકે છે. આથી ફોનનો ટ્રાફિક ઝડપી બને છે. આના માતે વાતચીત અથવા ડૅટા નાના ટુકડામાં મોકલાય છે. વચ્ચે અવકાશ હોય ત્યારે બીજાની વાતના ટુકડા ઘુસાડતા રહે છે.ગંતવ્ય બિન્દુ પર પ્રત્યેક જોડીને પોતપોતાની સળંગ વાતચીત પહોંચાડાય છે. એમને ખબર નથી પડતી કે એના કટકા કરવામાં આવેલા. આમ, આ વીજાણુ સર્કિટોમાં સુધારાનું કામ છે. વર્ણપટ તો જે છે તે જ છે – નિરાકાર, સર્વવ્યાપી અને અવિનાશી!

આજ લગી માત્ર BSNL જ 3G વાપરે છે, બીજી કંપનીઓએ પાંચ મેગાહર્ટ્ઝની પહોળાઈની પટ્ટીઓ વર્ણપટ (સ્પેક્ટ્રમ) પર ‘ખરીદી છે. પરંતુ મિલિટરીએ એની પાસેના અનામત ૪૫ મેગાહર્ટ્ઝનો કબજો સોંપવા માટે ત્રણ વર્ષનો સમય માગ્યો છે. તે પછી જ કંપનીઓ તમને મોબાઇલ પર ટેલીવિઝન દેખાડી શકશે.સંરક્ષણ ખાતું આના સ્થાને ઑપ્ટિક તારો વાપરીને વર્ણપટ ખાલી કરી આપશે. ઑપ્ટિક તારોની ટેકનૉલૉજી માટે ૧૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થશે. વળી. એની સારસંભાળ લેવાનું પણ વધારે અઘરૂં હશે.

અને છેલ્લે…

આટલી ટેકનિકલ ચર્ચા પછી ફરીથી વર્ણપટના વેચાણની તાત્વિક બાજુ પર આવીએ. વર્ણપટ કઈં વસ્તુ નથી, માત્ર અમુક પ્રકારનાં મોજાંની આવૃત્તિઓ છે. ટેલીફોન કંપની એને પેદા કરીને વાતાવરણમાં પ્રસરાવે છે અને તમે મોબાઇલ નામના યંત્રથી તેને પકડો છો. સરકારે તેમાં શું કર્યું? એણે માત્ર એમ કરવાની તમને મંજૂરી આપી. હા, ફ્રિક્વન્સીના ઉપયોગમાં અરાજકતા ન ફેલાય તે માટે એણે એમની ફાળવણીની વ્યવસ્થા કરી તે ખરૂં. એ થયું લવાદીનું કામ, માલિકીનું નહીં!

સરકાર નવા પુલ બનાવે, ખર્ચ કરે અને તેના પર ગાડી ચલાવવા માટે આપણી પાસેથી કર વસૂલે તે સમજાય એવું છે. પરંતુ, અહીં એણે કશો ખર્ચ કરવાનો નહોતો. બીજી રીતે જૂઓ તો, આધુનિક રાજ્ય નાગરિકોની જિંદગીમાં કેટલું ઘુસી શકે છે તેનું આ એક ઉદાહરણ છે. કોઈ પણ કુદરતી સંપત્તિ પર રાજ્યનો અધિકાર છે, એવી પ્રથા આધુનિક છે. તમારા ખેતરમાંથી સોનાનો ચરૂ મળે તો રાજાશાહીના વખતમાં તે તમારો થતો, આજે નહીં. આજે તમારે એ સરકારને આપી દેવો પડૅ. આવું માત્ર ભારતમાં જ છે, એવું નથી. વર્ણપટનું વેચાણ દુનિયામાં ઘ્ણ દેશોની સરકારો કરે છે.પરંતુ એક સૈકા પહેલાં માર્કોનીએ જ્યારે આ મોજાં વાપરીને વાયરલેસ મોકલ્યો ત્યારે ઈટલીના રાજાએ ટૅક્સ નહોતો માગ્યો!

તો, આ છે, આધુનિક રાજ્યની સર્વવ્યાપિતા. એ શાંતિથી પોતાની સત્તા પ્રસરાવે છે અને આપણને એની જાણ પણ થતી નથી.

vinash kaale…

સરકારે અણ્ણા હઝારે અને એમના સાથીઓને અટકાયતમાં લીધા છે. હજી દિવસ દરમિયાન શું થશે એ ખબર નથી, પણ, એક વાત નક્કી છે કે… વિનાશ કાલે વિપરીત બુદ્ધિ!

Great Soul: Mahatma Gandhi (6)

Great Soul: Mahatma Gandhi(5)
and His Struggle with India
જોસેફ લેલિવેલ્ડને પત્ર (૬)

પ્રિય ભાઈ જોસેફ લેલિવેલ્ડ.
માફ કરજો, એક અઠવાડિયા માટે બ્રેક લેવાનું કહીને હું તો ગાયબ જ થઈ ગયો એમ તમે કહેશો, પણ શું થાય, ઘર માંડીને બેઠા હોઇએ તો લીલું સૂકું જોયા વગર ચાલતું નથી. એમાં પણ વાંચીને લખવું એમાં પહેલું વાક્ય બરાબર ન નીકળે ત્યાં સુધી કઈં લખાય જ નહીં! કટારલેખક તો છુ નહીં.

ચાલો, એ છોડૉ, પણ તમારા પુસ્તકના સંદર્ભમાં, અને એમાં આપણે જે પડાવ પર પહોંચ્યા છીએ એ જોતાં આજનો દિવસ મહત્વનો છે – પુસ્તક પ્રમાણે તમે ભારતની આઝાદીના સૂત્રધારને ભારત લઈ આવ્યા છો અને આજે… ભારત સ્વાતંત્ર્ય દિન ઊજવે છે! તમે તો ગાંધીના ભારત સાથેના સંઘર્ષની વાત કરો છો, મને લાગે છે કે આખું ભારત પોતાની સાથે સંઘર્ષ કરતું રહ્યું છે. એટલાં બધાં ધ્યેયો સામે છે, અને દરેક ધ્યેય પોતાની પ્રાથમિકતા માગે છ. બીજી બાજુ, ટાંચાં સાધનો છે. કહે છે ને, COmpeting ends and scarce means! અનેક ભારત એક ભૌગોલિક પ્રદેશમાં વસે છે.કયું ભારત આઝાદ થયું તે જ કળી શકાતું નથી.

મહાત્મા ગાંધી ભારત પાછા આવી ગયા છે, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે ને ગુરુ માન્યા છે, ગુરુએ શિષ્યને એક વર્ષ રાજકારણથી દૂર રહેવા અને માત્ર દેશમાં ભ્રમણ કરવાની સલાહ આપી છે. ગાંધીજીએ સલાહને ગુરુ-આજ્ઞા માની છે અને દેશાટન કરે છે. ગોખલેજીનું અવસાન થઈ જાય છે, પણ શિષ્ય આજ્ઞાના પાલનમાં અટળ છે. આ છે તમારા પુસ્તકના બીજા ખંડની શરૂઆત. પણ લેલિવેલ્ડભાઈ, મારા ધ્યાનમાં એક વાત આવી. દક્ષિણ આફ્રિકાના ગાંધીના કઠોર અને અવિશ્વાસુ પરીક્ષક એવા તમે આ પ્રકરણમાં એના પ્રશંસક બનવા તરફ વળ્યા છો! હવે તમે જે શબ્દો વાપરો છો, એમાં ગુસ્સો નથી કે અવિશ્વાસ નથી. “વાણિયો સોદાબાજી કરે છે” કે ” ગાંધીને પોતાને જ સમજાય એવું એનું લૉજિક” કહો છો તેમાંથી અહોભાવ જ પ્રગટ થતો જોવા મળે છે.

ગાંધીજી આવ્યા તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકાના ‘હીરો’ તરીકે એમના માટે ઘણા સત્કાર સમારંભો યોજાયા.તમે બરાબર જ નોંધ લીધી છે કે ગાંધીજી એમાં ગિરમીટિયાઓને ખરા હીરો તરીકે ઓળખાવે છે. તમે કહો છો કે આ રીતે એ ભારતમાં પણ પોતાને કોની નજીક માને છે તે સ્પષ્ટ કરે છે. એમની રાજકીય યોજનાનો સંકેત આવાં વિધાનોમાંથી મળે છે. આ રીતે એ વખતના નેતાઓ કરતાં પોતાને અલગ કરી લે છે. બીજા નેતાઓ ભારતની વાત તો કરતા હતા, પણ ભારતાનાં ગામડાં શું છે એની એમને ખબર સુદ્ધાં નહોતી. પરંતુ, ગોરમીટિયાઓના સંપર્ક જીવી ચૂકેલો આ માણસ, જનતાની વચ્ચે જવા માગતો હતો.અરે, ગુરુ ગોખલેજીની નીતિ પણ એમને પસદ નહોતી. અરજીઓ, દલીલો, ભાષણૉ… ગાંધીને પચે એવું ગુરુ પાસે કઈં નહોતું.

બીજી વાત, જે તમે પણ નોંધી છે તે એ કે, ગોખલે એ સર્વન્ટ્સ ઑફ ઇંડિયા સોસાયટી બનાવી હતી પણ ગોખલેના અવસાન પછી, ગાંધીજીએ એમાં જોડાવાની પોતાની ફરજ માનીને સભ્ય થવા અરજી આપી. ટ્રસ્ટીઓએ એમની અરજી નકારી દીધી, કે આ માણસ ‘irritating’ ટાઇપનો છે!

અહીં મારી વાત ઉમેરૂં છું ગોખલે કોંગ્રેસમાં નરમપંથી ગ્રુપના નેતા હતા. બીજી બાજુ લોકમાન્ય ટિળક ગરમપંથી હતા. બન્ન કરતાં ગાંધીજીએ જૂદો માર્ગ લીધો. કાકા કાલેલકર ‘બાપુ કી ઝાંકી’માં એક પ્રસંગ આપે છે. શરૂઆતનાં દિવસોમાં ટિળક ગાંધીજીને મળ્યા. ચર્ચાઓ કરી અને બહાર આવીને એમણે કૉમેન્ટ કરી કે આ માણસ છે તો જોરદાર, પણ આપણા કામનો નથી!(હું સ્મૃતિને આધારે લખું છું)

એક વર્ષ પૂરૂં થવા આવ્યું છે અને હવે ગાંધીજીએ પોતાના અભિપ્રાયો આપવાનું શરૂ કરી દીધું છે. સૂરતમાં બોલતાં ગાંધીજી કહે છેઃ” ભારતે જાગવાની જરૂર છે. જાગૃતિ વિના પ્રગતિ શક્ય નથી. દેશમાં જાગૃતિ લાવવી હોય તો દેશ સમક્ષ પ્રોગાર્મ રાખવો પડશે.” અને ગાંધીજી ફરી પોતાના દક્ષિણ આફ્રિકાના અનુભવને અતિ વિશાળ ફલક પર લાવવાની તૈયારી કરે છે.

તમે આ રીતે જોડો છો. મોહનદાસ ગાંધીના મુસ્લિમ કોમ સાથે ત્યાં સ્થપાયેલા સંપર્કો અને એમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી હિન્દુ-મુસ્લિમ અભિન્નતાની પ્રતીતિ, ગિરમીટીયાઓ સાથેના સંપર્કમાથીપેદા થયેલા અસ્પૄશ્યતા વિરોધી વિચારો. જનતાના સીધા સંપર્કને કારણે અગ્રેજી છોડીને લોકોની ભાષામાં કામ કરવાનો એમનો આગ્રહ, અને આર્થિક પાયમાલીમાંથી ઊગરવા સ્વાવલંબનનો માર્ગ અને એનું પ્રતીક ચરખો.

ગાંધીજી કહે છે કે આ ચાર વાતો સિદ્ધ થાય તો સ્વરાજ હું એક વર્ષમાં અપાવીશ. આ વાત કોઈ નેતાને ગળે નહોતી ઊતરતી, પણ થાય શું? ગામડું કોઈએ જોયું નહોતું અને અહી માત્ર પાંચ-છ વર્ષ પહેલાં દક્ષિણ આફ્રિકાથી આવેલો માણસ દાવો કરે છે કે હું દેશની જનતાને જાણું છું!

પરંતુ, સ્વરાજ એક વર્ષમાં? પાકો વાણિયો જનતા સાથે પણ સોદાબાજી કરે છે. આ ચાર કામ કરો, બસ, સ્વરાજ તમારૂં. તમે લખ્યું છે કે આ ચાર વાતો વચ્ચે મેળ શો, એનું લૉજિક તો ગાંધી જ જાણે!

તમારૂં પુસ્તક વાંચતાં મને વિચાર આવ્યો કે અંગ્રેજીના વિરોધમાં માત્ર લોકો સાથે જોડાવાની ભાવના નહોતી, એ જ્યાંથી અંગ્રેજિયતની શરૂઆત થઈ હતી, એ મૅકૉલેવાદને ચેલેન્જ હતી.એ જ રીતે ભારતની અંગ્રેજો દ્વારા લૂંટની શરૂઆત કાપડ ઉદ્યોગથી જ થઈ હતી ને એના જવાબમાં ગાંધીજી ચરખો પસંદ કરે છે! અંગ્રેજ હકુમત સામેની મૂળભૂત ચૅલેન્જનાં આ બન્ને પ્રતીક છે. જો કે આ માત્ર મારો વિચાર છે. ખરેખર ગાંધીજીએ એવું કઈ કહ્યું નથી.મને સારૂં લાગ્યું એટલે તમને કહી દીધું.

આમ, દેશની એક વિશાળ બહુમતીને ગાંધીજીએ પોતાની તરફ વાળી લીધી અને, મને કે કમને, કોંગ્રેસે એમનો કાર્યક્રમ સ્વીકારવો જ પડૅ એવી સ્થિતિ ઊભી કરી દીધી. જનતાની નાડ પર એમનો હાથ હતો, એ સૌ સમજી ગયા હતા. ખૂબી એ છે કે આ સમય સુધી ગાંધીજીનું પોતાનું કોઈ સંગઠન નહોતું. કોંગ્રેસ પણ નહીં. પરંતુ, હવે કોઇ પણ મુદ્દો હોય, ગાંધીજી પાસે સૌ આવતા થઈ ગયા. એમની સભામાં માળસ હક્ડૅઠઠ ભેગું થાય. આગળની લાઇનમાં હોય તેને જ કદાચ સંભળાય – પણ સાંભળવા કોણ આવતું હતું? દર્શન થાય એટલે બસ. અહીં તમારી ટીકા સાચી છે.લેલિવેલ્ડભાઈ, દર્શન કરવાં, એ ભારતનો સ્વભાવ છે, સાંભળવાની જરૂર ઓછી, તો બોલવાની કે વિચારવાની વાત તો ક્યાં કરવી?

રોજ પગે લાગનારાઓની સંખ્યા એટલી મોટી હતી કે ગાંધીજીના પગ સૂઝી જતા. ટ્રેનમાં જાય તો લોકોને કેમ જાણે કેમ સમાચાર મળી જાય અને જનમેદની સ્ટેશને સ્ટેશને એકઠી થઈ જાય.મહાત્મા દેખાય, ન દેખાય… એની ટ્રેનનાં તો દર્શન થયાં! એક વાર તો ગાંધીજી પોતે જ કંટાળી ગયા. મુસાફરીમાં જરાય આરામ નહોતો મળ્યો અને આ નવી ભીડનો જયજયકાર સાંભળીને ઊઠ્યા અને સૌને જવા કહ્યું પણ કોઈ હટે જ નહીં. ગાંધીજી એવા અકળાયા કે એમણે દરવાજા પર ત્રણ વાર માથું પછાડ્યું! લેલિવેલ્ડભાઈ, તમે લખો છો કે અહિંસાના આ પુજારીએ પાછળથી કબૂલ કર્યું કે એમને કોઈ ઉપર હાથ ઉપાડી દેવાની ઇચ્છા થઈ આવી હતી! આ પ્રસંગ રાજમોહન ગાંધીએ એમના પુસ્તક Good Boatmanમાં પણ આપ્યો છે.

આ જ કારણે એમને છેક બિહારમાં ચંપારણ જવાનું આમંત્રણ મળ્યું. નક્શામાં ચંપારણ ક્યાં છે તે તો ઠીક પણ ગાંધીજીએ નામ પણ નહોતું સાંભળ્યું પણ ચંપારણ એમને ‘આપણો’ માણસ માનતું હતું. ચંપારણમાં સરકારે ખેડૂતો પાસેથી ફરજિયાત જમીનો લીઝ પર લઈ લીધી હતી અને ગળીનું વાવતર કરવા અંગ્રેજ પ્લાંટરોને આપી દીધી હતી. ખેડૂતો માટે ગળી વાવવાનું ફરજિયાત હતું એમની જ જમીન અને એ જ અંગેજોના ગુલામ. ગળીના મજૂર. ગાંધીને ગિર્મીટિયા યાદ આવે જ ને! અને શારીરિક અત્યાચારો પણ માઝાઅ મૂકી ગયા હતા. અહીં ગાંધીજીએ ચીંથરેવીંટ્યાં, ગાલ અને પેટમાં ખાડાવાળાં માણસ જોયાં.કલેક્ટરે ગાંધીજીના પ્રવેશ સામે મનાઇહુકમ ફરમાવ્યો તો એમણે તો ત્યાં જ અઠ્ઠે હી દ્વારકા કર્યું.અને આખા દેશમાં કેટલાયને પત્રો લખવા માંડ્યા. ચંપારણના શોષણ પરથી પરદો હટી ગયો. સરકાર મુંઝવણમાં પડી.અંતે ચંપારણની સ્થિતિની તપાસ માટે સમિતિ બનાવવાની સરકારને ફરજ પડી અને એમાં ગાંધીજીને પણ લીધા.

એ જ રીતે, ખેડામાં ભારે વરસાદમાં પાક બરબાદ થઈ ગયો પણ સરકાર મહેસૂલ માફ કરવા તૈયાર નહોતી. ચંપારણમાં રાજેન્દ્રપ્રસાદ ગામ્ધીજીને મળ્યા, તેમ અહીં એમણે વલ્લભભાઈને જોતર્યા. ખેડૂટોનાં ઢોર ડઃઆંખર, વાસણકુસણ લીલામ થઈ ગયાં, પણ મહેસૂલ ન ભરવું તો નહીં જ! આ બે ઘટનાઓએ ગાંધીજી અને જનતાને એકાકાર કરી દીધાં.

આ દરમિયાન વિશ્વના તખ્તા પર એક મહત્વની ઘટના બની. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી તુર્કીને પરાજિત કરીને બ્રિટન વગેરે રાષ્ટ્રોએ ખલિફાના શાસનનો અંત આણી દીધો. આની સામે હિંદુસ્તાનના મુસલમાનોમાં ભારે રોષ હતો. બે ભાઈઓ – મૌલાના મહંમદ અલી અને શૌકત અલીએ મોરચો સંભાળ્યો હતો. એમણે ગાંધીજીને નેતા બનાવ્યા. ગાંધીજી દક્શ્હિણ આફ્રિકાથી જ ધર્મના ભેદભાવ વિના દરેકને ‘હિન્દી’ તરીકે જોતા હતા અને અહીં એમને દક્ષિણ આફ્રિકા કરતાં પણ મોટું કામ કરવાનું બીડું ઝડપ્યું હતું. એમાં એમને કોમી મતભેદો આડૅ આવતા હતા. એમણે મુસલમાનોને સાથ આપ્યો અને હિન્દુઓને પણ સાથ આપવાની સલાહ આપી.મૉટું આમ્દોલન થયું. મહંમદ અલી ઝીણા એનાથી વિરુદ્ધ હતા અને મુસલમાનો પર એમની ખાસ પ્રભાવ પણ નહોતો. ખરો પ્રભાવ અલી ભાઇઓનો હતો.
આ ટાંકણે નાગપુરમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું. હવે ગાંધીજી રાષ્ટ્રીય તખ્તા પર પોતાના અધિકારથી આવવા તૈયાર હતા. દક્ષિણ આફ્રિકાનો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો વફાદાર નાગરિક હવે બંડ પોકારવા સજ્જ હતો. જનતા એની સાથે હતી. એમણે અસહકારના આંદોલનનો ઠરાવ રજૂ કર્યો. એમાં વિદ્યાર્થીઓ સ્કૂલ કૉલેજ છોડે, વકીલો વકીલાત છોડે, સરકારી નોકરો રાજીનામાં આપીને વહીવટીતંત્રને ખોરવી નાખે, રેલવે કર્મચારેઓ નોકરી છોડૅ તો શું હાલત થાય> અને પોલીસ તથા આર્મીના જવાનો?

કોંગ્રેસમાં સનસનાટ ફેલાઈ ગઈ. સમર્થ્ન અપનાર હતા તે વિરોધ કરનારા પણ હતા. સમર્થન આપનારા માત્ર ગામ્ધીજી આગળ કઈં નહીં ચાલે એમ માનીને ચાલતા હતા. બધા જ મુઇસલમાનોએ ગાંધીજીને સજ્જડ ટેકો આપ્યો અને સાંકડી બહુમતીથી ઠરાવ મમ્જુર રહ્યો વિરોધ કરનારામાં મહંમદ અ લી ઝીણા હતા. એમણે ‘મિસ્ટર ગાંધી’ એમ સંબોધન કરતાં જ જનમેદની ઊકળી ઊઠી! ઝીણા પાર્લામેન્ટરી ચર્ચાઓમાં માનતા હતા. એમને કહ્યું કે મિસ્ટર ગાંધીના માર્ગે દેશ અરાજકતા તરફ જશે.લોકોએ એમને પૂરૂં બોલવા પણ ન દીધા ઝીણા વૉક-આઉટ કરી ગયા.આ વૉક-આઉટ અંતે દેશના ભગલામાં પરિણમ્યો.

આખા દેશે અસહકારના આંદોલનમાં ઝંપલાવ્યું. ઠેરેઠેરેથી વિરોધ દેખાવો સભાઓ અને મોરચાઓ, સરકારી કચેરીઓ પર કોંગ્રેસના ધ્વજ લહેરાવવા, લાઠી, ગોળી, જેલ… સરકારેને પહેલાં તો આંદોલન થશે એમ પણ નહોતું લાગતું પણ પછી હદ કરી દીધી.

એવામાં ચૌરીચૌરામાં પોલીસના દમન્થી કંટળેલા માનસોએ પોલીસ ચોકીને ઘેરી લીધી અને આગ લગાડી દીધી.૨૨ સિપાઇઓ બળી મર્યા.અને ટૉળાએ ‘મહાત્માગાંધી ઝિંદાબાદ’ના નારા પોકાર્યા. હાહાકાર થઈ ગયો. ગાંધીજીને આઘાત લાગ્યો. આંદોલન અહિંસક નહોતું રહ્યું. લોકો અહિંસાનો પાટઃ બરાબર શીખ્યા નથી એવું એમને લાગ્યું ગાંધીજીએ આંદોલન પછું ખેંચી લીધું સરકારને ભયંકર આમ્ચકો આપે એવી સ્થિતિમાં આંદોલન પહોંચી ગયું હતું, ત્યાં જ યૂ-ટર્ન! પણ આંદોલનના એકમાત્ર કમાંડર તરીકે ગાંધીજીનો શબ્દ એટલે લોકોને મન ભગવાનનો બોલ. દેશમાં નિરાશાનું મોજું ફરી વળ્યુ પણ કમાંડર એકનો બે ન થયો. લાલા લાજપત રાયે કહ્યું કે આપણી નિષ્ફળતા પણ આપણા નેતા જેવી જ મહાન છે!

ગાંધીજીએ દેશમાં માત્ર ત્રણ રાષ્ટ્રવ્યાપી આંદોલન કર્યાં. માત્ર ત્રણ! અને તે પણ દસ-દસ વર્ષના ગાળે! આ એમાંનું પહેલું આંદોલન હતું.દસ વર્ષ પછી ૧૯૩૦માં સવિનય કાનૂનભંગનું આંદોલન થયું અને તે પછી ૧૯૪૨નું ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ આંદોલન. વચ્ચેના દસ વર્ષના ગાળામાં એ દેશની જનતાની ઇચ્છા શક્તિ તપાસતા રહ્યા.લોકોને તૈયાર કરતા રહ્યા પણ પોતે જે પ્રોગ્રામ ૧૯૧૫=૧૬માં નક્કી કર્યો હતો એના મૂળ્ભૂત મુદ્દા કદી ન બદલ્યા. એક જબ્બર ટૅક્ટીશિયન , વ્યૂહબાજ તરીકે નવા નવા રસ્તા શોધતા રહ્યા, નવી દલીલો અને જૂના અનુભવોને નવેસરથી તાજા કરીને સમયની માંગ પ્રમાને એમાં ફેરફાર કરતા રહ્યા અને દરેક વખતે સરકાર ગફલતમાં રહેતી કારણ કે ગાધીજી Tip of the iceberg તો દેખાડતા અને એનાં પરિનામોની પણ આગાહી કરી દેતા પરંતુ, આવું આમ્દોલન થશે કે કેમ એવી શંકા નહેરુના મનમાં પણ રહેતી, તો બિચારા વાઇસરૉયને તો શું કહીએ.

લેલિવેલ્ડભાઈ, તમારી સાથે ગાંધીયાત્રા કરવાની મઝા આવે છે. અને આ પત્રમાળા હું બ્લૉગ તરીકે પણ મૂકતો રહ્યો છું, જેથી ગાંધીયાત્રામાં બીજા મિત્રો પણ સામેલ થઈ શકે.

આજે આટલું જ. હવે આટલું મોડું નહીં કરૂં અને જલદી આવીશ, વચન! (પણ, મુસ્લિમ મિત્રો કહે છે તેમ ‘ઇન્શાલ્લાહ’ પણ જોડું છું)

તમારા સૌની કુશળતા ઇચ્છું છું.

લિખિતંગ
દીપક ધોળકિયા

નિરાંતે…

પ્રિય મિત્રો,
આજે શ્રી જોસેફ લેલિવેલ્ડને પત્ર લખવામાં રજા રાખી છે. આ ખુલ્લા પત્રથી, વાચકોને (કેટલા હશે?) શો ફાયદો થયો તે નથી જાણતો, પણ મને તો ફાયદો થયો જ. જે પ્રતિભાવો મળ્યા તે ઉત્સાહવર્ધક રહ્યા. પરંતુ, મુખ્ય ફાયદો એ કે, ગાંધીના જીવનની યાત્રા કરવાનો લહાવો મળ્યો. લેલિવેલ્ડે કેટલીક વાતો લખી છે તે તદ્દન નવી હતી. આમ હજી સુધીની આ યાત્રા સુખદ રહી. લેખકનું મન જાણવા મળ્યું એ તો એની આડપેદાશ છે. પબ્લિશિંગ અને પ્રોપેગેન્ડાની દુનિયામાં શું ચાલે છે તે જાણવાની પણ તક મળી.

ગાંધી નામ એક સંઘર્ષનું પ્રતીક છે. જૂનાં મૂલ્યોનું નવું અર્થઘટન કરીને એનો નવી રીતે ઉપયોગ કેમ કરાય તેના માટેનો સંઘર્ષ. બુદ્ધ, મહાવીર, ઇસા મસીહ, મહંમદ પયગંબર આવ્યા અને ગયા. જમાનો આગળ ચાલતો જ રહ્યો. રાજા-મહારાજાઓ આવ્યા અને ગયા. ઇતિહાસ એમની નોંધ લેતો હોય છે, પણ એમણે મૂલ્ય તરીકે લોકોને શું આપ્યું? આ પ્રશ્ન વિચાર માગી લે છે. ગમે તે થાય, જમાનો ગમે તેટલો બદલાય, મૂલ્યોની માંગ કેમ કદી ઓછી થતી નથી? કોઈ આર્તનાદ નથી કરતું કે હે અશોક, તું પાછો આવ, આજે ઠેકઠેકાણે કલિંગની લડાઈઓ ચાલ્યા કરે છે, તે બંધ કરાવ… હે અકબર, તું પાછો આવ તારા દીને ઇલાહી સાથે…. વગેરે વગેરે…પરંતુ જેમણે મૂલ્યો આપ્યાં એમને યાદ કરતા રહીએ છીએ. છેને? તમારો શું ખ્યાલ છે?

વિજ્ઞાને આપણને નવા જ યુગમાં પહોંચાડી દીધા. આજની દુનિયા અને માત્ર ત્રીસ વર્ષ પહેલાંની દુનિયામાં જબ્બત અંતર આવી ગયું છે. સુખનાં સાધનો વધ્યાં. અહીં હું ‘સુખનાં સાધનો’ (એટલે કે ટેકનૉલૉજી) શબ્દ પ્રયોગ કરૂં છું, સમજી વિચારીને – કારણ કે ટેકનૉલૉજી લોકોને સુખ આપ્યું જ છે. સુવિધા આપી છે. આનો ઇન્કાર ન થઈ શકે. આજે આપણી દુનિયા ટેકનૉલૉજીને કારણે વધારે પરિચિત જેવી બની ગઈ છે. નાની બની ગઈ? બહુ સાંભળેલી આ વાત છે. ખરેખર તો વધારે સઘન બની ગઈ છે એટલે નાની લાગે છે. પહેલાં મગજમાં જેટલું ભરાતું હતું તેના કરતાં આજે અનેકગણી સામગ્રી આપણા મગજમાં છે. પહેલાં એક કલાકમાં બળદગાડામાં જેટલું અંતર કાપતા હતા, એના કરતાં દસગણું અંતર એ જ કલાકમાં સમાઈ જાય છે. વિસ્તૃત લાગતી ભૂગોળ હવે કલાકોની ગણતરીમાં આવી જાય છે. સ્થળ અને કાળનાં અર્થઘટનો જ બદલાઈ ગયાં.

આમ છતાં મૂલ્યોની માંગ કદી ઘટી નહીં. એવું લાગે છે કે એ માંગનું મૂળભૂત રૂપ પણ બદલાયું નથી. એ પણ હકીકત છે કે મૂલ્યો પર સતત જોખમ તોળાતું રહ્યું છે. હંમેશા બધું એકડૅ એકથી કરવું પડતું હોય છે. મહાપુરુષો તો ગયા, અને ગયા તે એવા કે, જાણે એમને કશી લેવાદેવા જ ન હોય આપણી સાથે, પાછળ આવનારા સાથે. ઈસુ, મહંમદ, બુદ્ધ, મહાવીર બધા કોઈને ગાદીપતિ બનાવ્યા વિના જ ચાલ્યા ગયા. ગાંધીએ તો ચોખ્ખું કહ્યું કે હું કોઈ ‘ગાંધીવાદ’ પર પુસ્તક નહીં લખું, કારણ કે લખીશ તો એના વિશે મતભેદ થશે ત્યારે બન્ને જૂથો એકબીજા પર એ પુસ્તકની જ ફેંકાફેંકી કરશે! ભાઈ, આવું તે હોય? તમે લોકો કહેવા શું માગતા હતા? કેમ કોઈને પ્રોફેટ, નવો પ્રભુપુત્ર, નવો તીર્થંકર, નવો ગાદીપતિ બનાવીને ન ગયા? કદાચ તમે સૌ એમ કહેવા માગતા હતા કે હવે બધું જાતે જ કરો. તો મૂલ્યની જાળવણીની જવાબદારી અમારી સૌની છે? વ્યક્તિગત જવાબદારી? કદાચ તમારો મૌન સંદેશ એ જ હતો? લાગે છે કે તમે દુનિયાને નિરાધાર બનાવીને મોટો આધાર આપી ગયા છો! ભલે ને, અમારે એકડે એકથી બધું કરવું પડે.

બાળક પણ કરે જ છે ને? ગયા અઠવાડિયે કુટુંબમાં એક નવાનકોર સભ્યનું આગમન થયું. કોઈ એને ચાલતાં નહીં શીખવાડી શકે, બોલતાં નહીં શીખવાડી શકે. એ ભાઈએ બધું જાતે જ કરવાનું છે, મહિનાઓ પછી સાહેબ ઘૂંટણિયે ચાલશે, ઊભા થવાનો પ્રયત્ન કરશે, પડશે, આખડશે, મન ફાવે ત્યાં ફરશે, લાઇટની સ્વિચમાં હાથ નાખશે. ગરમ ઇસ્ત્રીને હાથ લગાડી દેશે. દરવાજાના સળિયા પકડીને ચડવા જશે તમે એની આગળ પાછળ ફરતા રહેશો. એના ઉપરથી નજર નહીં હટાવી શકો. પરંતુ, એ બધું જ જાતે કરશે. એણે આખી ઉત્ક્રાન્તિ ફરી જીવી દેખાડવાની છે. મૂલ્યોની બાબતમાં પણ એવું જ છે. આપણે મૂલ્યોની સમગ્ર ઉત્ક્રાન્તિ ફરી જીવી દેખાડવી પડશે. એ જ ગાંધીજીએ કર્યું ને!

આ બ્લૉગમાં પણ એ જ છે. બધું પોતે જ શીખો, કરો. મદદ મળશે, પણ કરો તમે પોતે જ! આ પ્રક્રિયા દરમિયાન બ્લૉગ કેમ વધારે વાંચવા લાયક બને એ પણ વિચાર્યું. ધાર્યું એમ છે કે મહિનામાં ઓછામાં ઓછો એક લેખ વિજ્ઞાન પર હોવો જોઈએ. એ જ રીતે એક લેખ આપણા સાહિત્યિક વારસા પર હોવો જોઈએ. મિત્રોને વાત કરી છે. સહકારની ખાતરી પણ મળી છે. વખત આવ્યે એમનો પરિચય આપીશ.
બાકી બીજા શું ખબર – મઝામાં?
એ…ભલે!!
.

%d bloggers like this: