India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-74

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૭૪ – રજવાડાંનું વિલીનીકરણ

બ્રિટનમાં ઘણા રાજકારણીઓ, ખાસ કરીને ચર્ચિલ જેવા રૂઢીચુસ્ત નેતાઓ કોઈ પણ ભોગે ભારત છોડવા તૈયાર નહોતા. એમને લઘુમતીઓ, ડિપ્રેસ્ડ ક્લાસિસ અને રાજાઓની આડશ લઈને ટકી રહેવું હતું. બ્રિટિશ ઇંડિયાને સ્વતંત્રતા આપ્યા પછી રાજાઓનું શું થાય? આમ તો આ બધા ખંડિયા રાજાઓ જ હતા અને બ્રિટિશ તાજ અને ભારતમાં એના પ્રતિનિધિ વાઇસરૉયને અધીન હતા. બ્રિટન હટી જાય તો પણ રાજાઓ પર બ્રિટનની સર્વોપરિતા રહે એવી ઇચ્છા પણ ઘણાને હતી. પરંતુ વ્યવહારમાં એ શક્ય નહોતું કારણ કે દેશી રાજ્યો કંઈ અલગ પડી શકે તેમ નહોતું. ચારે બાજુ બ્રિટિશ ઇંડિયા હોય અને વચ્ચે કોઈ એકાદ રજવાડું પણ હોય. બ્રિટને એમની વિદેશનીતિ, કાયદો અને વ્યવસ્થા પડી ભાંગવાની સ્થિતિમાં લશ્કરી મદદ અને બહારના આક્રમણ સામે સંરક્ષણની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે બ્રિટને રાજાઓ પર નાણાકીય તેમ જ સાધન સામગ્રી કે માનવબળ પૂરાં પાડવાની જવાબદારી પણ નાખી હતી અને એ અર્થમાં રાજાઓ પણ અંગ્રેજોના દાસ જ હતા. આમ સર્વોપરિતા ચાલુ રાખવાની માંગ લલચાવનારી તો હતી પણ વ્યવહારુ નહોતી. બ્રિટન ખૂણેખાંચરે પોતાનું સૈન્ય મૂકે, રાજાઓના વહીવટ પર નજર રાખવા માટે રેસિડન્ટ એજન્ટો નીમે તો જ એ શક્ય બને. આટલું કર્યા પછી પણ મોટા ભાગનાં રાજ્યો એવાં હતાં કે બ્રિટનને એમનો ખર્ચ નિભાવવો ભારે પડે તેમ હતું.

આથી ઍટલીની સરકારે અને માઉંટબૅટને શરૂઆતમાં જ સ્પષ્ટતા કરી દીધી હતી કે દેશી રાજ્યોએ એમની નજીકના કોઈ પણ ડોમિનિયન સ્ટેટમાં ભળી જવાનું રહેશે. આ સ્થિતિમાં જિન્ના હિન્દુ પ્રજાની બહુમતી હોય તેવાં રાજ્યોના હિન્દુ રાજાઓને પણ પાકિસ્તાનમાં જોડાવા માટે આકર્ષક ઑફરો કરતા હતા! આ બધાં વચ્ચેથી મોટા ભાગનાં નાનામોટાં રાજ્યોને ભારત સંઘમાં જોડાવા માટે તૈયાર કરવાનાં હતાં.

આપણે જોઈ લીધું છે કે માઉંટબૅટન ૩૦મી મેના રોજ લંડનથી પાછા ફર્યા અને ત્રીજી જૂને ભાગલાની યોજનાની જાહેરાત કરી અને નહેરુ, જિન્ના અને બલદેવસિંઘે રેડિયો પરથી સંબોધનો કરીને એનો સ્વીકાર કર્યો તે દરમિયાન એમણે Chamber of Princesના બે નેતાઓ બીકાનેરના રાજવી અને ભોપાલના નવાબને મળીને જણાવી દીધું હતું કે એમનું ભાવિ નક્કી થઈ ગયું છે અને એમનાં રાજ્યોને હિન્દુસ્તાનના ડોમિનિયનમાં જોડવાનાં રહેશે.

આના પછી ૨૫મી જુલાઈએ વાઇસરૉય રાજવીઓના સંઘને મળ્યા. માઉંટબૅટને આ બેઠકમાં બે વાત કરી – રાજાઓ સમક્ષ એક ઑફર મૂકવામાં આવી છે. એ તક એમણે ઝડપી લેવી જોઈએ કારણ કે ફરીવાર એ ઑફર નહીં મળે. આ ઑફર પ્રમાણે એમના વિદેશી સંબંધો, સંરક્ષણ અને સંદેશવ્યવહારના અધિકાર છોડવા પડશે, પણ આ અધિકારો એમને કદી ભોગવવા જ નથી મળ્યા. બીજી વાત, માઉંટબૅટન ઉમેર્યું, કે ૧૫મી ઑગસ્ટ પછી હું એમની મદદ કરવા માટે એમની પડખે ઊભો નહીં રહી શકું.

આના પછી સવાલજવાબ થયા તેમાંથી દેખાયું કે રાજવીઓ હજી માઉંટબૅટનના ભાષણનો મુખ્ય સૂર પકડી નહોતા શક્યા. એક રમૂજી ઘટના પણ બની. ભાવનગરના દીવાને ઊભા થઈને કહ્યું કે એના મહારાજા વિદેશમાં છે એટલે જોડાણના દસ્તાવેજ (ઇન્સ્ટ્રુમેંટ ઑફ ઍક્સેશન) પર સહી નહીં કરી શકે. માઉંટબૅટને ટેબલ પર પડેલું કાચનું પેપરવેઇટ હાથમાં લઈને સૌને દેખાડ્યું અને કહ્યું કે આ મારો ક્રિસ્ટલ બૉલ છે. એમાં જોઈને હું જવાબ આપી શકીશ. એમણે થોડી સેકંડો એમાં જોવાનું નાટક કરીને દીવાનને કહ્યું, તમારા મહારાજા સાથે વાત થઈ ગઈ. એમનું કહેવું છે કે દીવાન મારા વતી સહી કરી શકે છે!

આના પરથી દેખાશે કે દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણ માટે માઉંટબૅટન કેટલા તત્પર હતા.

માઉંટબૅટને રાજાઓને બચાવવાની જવાબદારી ખંખેરી નાખી તેની અસર એ થઈ કે હજી પણ જે રાજાઓના મનમાં આશા હતી કે બ્રિટન એમની મદદે આવશે, તે ઓસરી ગઈ. કોંગ્રેસ કેન્દ્રમાં સત્તા પર હોય અને રાજ્યોમાં પ્રજાકીય પરિષદો કોંગ્રેસની પ્રેરણાથી જ જવાબદાર રાજતંત્રની માગણી કરતી હતી. અંગ્રેજોનો હાથ પીઠ પરથી હટી ગયા પછી કોંગ્રેસને રોકનાર કોણ? રાજાઓ પાસે સમય બહુ ઓછો હતો, ૨૫મી જુલાઈથી ૧૫મી ઑગસ્ટ, માત્ર વીસ દિવસ!

નાફરમાની

જોવાની વાત એ છે કે હૈદરાબાદના નિઝામે કદી રાજવી સંઘને ગણકાર્યો નહીં. ૨૫મી જુલાઈની બેઠકમાં પણ નિઝામે ભાગ ન લીધો. એના ઉપરાંત ત્રાવણકોર, ઇંદોર, ભોપાલ, રામપુર, જોધપુર અને વડોદરા પણ માથાનો દુખાવો બની રહ્યાં.

ભોપાલ નવાબ હમિદુલ્લાહ તો પાકિસ્તાનના સમર્થક હતા અને પાકિસ્તાનમાં ભળવા માગતા હતા, એટલું જ નહીં, આસપાસના હિન્દુ રાજાઓને પાકિસ્તાનમાં જોડાવા સમજાવતા હતા. ઇંદોર, વડોદરા અને રાજસ્થાનનાં જોધપુર જેવાં રાજ્યોને એ પ્રલોભનો આપતા હતા. જોધપુર પાકિસ્તાનમાં જાય તો એની પાડોશનાં જેસલમેર, ઉદયપુર અને જયપુર માટે પણ પાકિસ્તાન એમની ‘નજીક’નું ડોમિનિયન બની જાય અને એ પણ પાકિસ્તાનમાં જોડાઈ શકે.

ભોપાલ નવાબ જોધપુર મહારાજાને જિન્નાને મળવા લઈ ગયા, જિન્નાએ એમને કરાંચી બંદરની સેવા અને શસ્ત્રોની આયાતનિકાસની અમર્યાદિત છૂટ, અને જોધપુર અને હૈદરાબાદ (સિંધ) વચ્ચે ચાલતી રેલવે પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણની ઑફર કરી. માઉંટબૅટને જોધપુર મહારાજાને બોલાવ્યા ત્યારે એમણે કબૂલ કર્યું કે એ માત્ર વાત કરવા ગયા હતા. મહારાજાએ જિન્નાની બેઠકમાં શું થયું તે પણ કહ્યું – જિન્નાએ મહારાજાને એક કવર આપ્યું તેમાં આ ઑફર લિખિત રૂપે હતી. પણ મહારાજાએ કહ્યું કે તેઓ એના પર વિચાર કરીને જણાવશે, એ સાંભળતાં જ જિન્નાએ એમના હાથમાંથી કવર પાછું ઝુંટવી લીધું!

પરંતુ મહારાજાની ઇચ્છા તો પાકિસ્તાનમાં જવાની હતી જ. એમણે ભોપાલ નવાબને તાર કરીને ૧૧મી ઑગસ્ટે પાકો નિર્ણય લેવા માટે દિલ્હીમાં મળવાનું જણાવ્યું અને પોતે વડોદરા જઈને મહારાજાને જોડાણના દસ્તાવેજ પર સહી ન કરવા સમજાવ્યા. સરદાર પટેલ પણ છોડવા તૈયાર નહોતા. એમણે પણ જિન્ના જેવી જ ઑફર કરી અને જોધપુરને કચ્છમાં એક બંદર સાથે જોડતી રેલવે લાઇન બાંધી આપવાનું પણ વચન આપ્યું.

ઇંદોર પર પણ ભોપાલની અસર હતી. માઉંટબૅટને એમને દિલ્હી આવવા કહ્યું તેની પણ એણે પરવા ન કરી. એટલે માઉંટબૅટને વડોદરા, અને કોલ્હાપુરના મરાઠા શાસકોને તાબડતોબ ઇંદોર જઈને મહારાજાને સાથે લઈ આવવા મોકલ્યા. ઇંદોર મહારાજાને એમણે કહ્યું કે એમણે પોતાની જ પ્રજાની ભાવનાઓને ઠોકરે ચડાવી છે અને તાજના પ્રતિનિધિ સાથે પણ ખરાબ વર્તન કર્યું છે. ઇંદોર મહારાજાએ માઉંટબૅટનની નીતિઓનો વિરોધ કરતો લાંબો પત્ર આપ્યો અને જોડાણના દસ્તાવેજ પર સહી ન કરી. ઇંદોરના મહારાજાને ઉશ્કેરનારો એક અંગ્રેજ ઑફિસર હતો તે વડોદરા નરેશને ખબર પડી અને એમણે માઉંટબૅટનને એની જાણ કરી દીધી.

ભોપાલ નવાબ હમીદુલ્લાહ અને માઉંટબૅટન મિત્ર હતા. એમણે હમીદુલ્લાહને સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો કે ભોપાલ પાકિસ્તાનમાં જશે તો રમખાણો ફાટી નીકળશે. નવાબે ખુલાસો કર્યો કે જિન્નાએ એમને એક પ્રાંતના ગવર્નર અને પોતાના ઉત્તરાધિકારી તરીકે પણ નીમવાનું વચન આપ્યું છે. અંતે જો કે,એણે ભારતમાં રહેવા માટે સહી કરી આપી પરંતુ એની જાહેરાત દસ દિવસ સુધી ન કરવા આગ્રહ રાખ્યો. સરદાર પટેલ આના માટે તૈયાર થઈ ગયા. આ દસ દિવસ દરમિયાન જિન્નાએ એમને કંઈ જ ન આપ્યું અને અંતે ભોપાલ ભારત સંઘમાં જોડાતું હોવાની જાહેરાત થઈ ગઈ.

ત્રાવણકોર રાજ્યે (આજનું કોચીન) ૨૫મી જુલાઈએ સ્વાધીન થવાના નિર્ણયની જાહેરાત કરી. ત્રાવણકોર શિક્ષણ અને ઉદ્યોગમાં સમૃદ્ધ રાજ્ય હતું. એના થોરિયમના ભંડારોનો ઉપયોગ કરવા દીવાન સર સી. પી. રામસ્વામી અય્યરે એક અમેરિકન કંપની સાથે સમજૂતી કરવાની તૈયારી કરી લીધી હતી. એમને લાગતું હતું કે ભારત સાથે જોડાવાથી ત્રાવણકોર પછાત થઈ જશે. સર સી. પી. ને ગાંધીજી અને કોંગ્રેસ સામે પણ વાંધા હતા, એટલે માઉંટબૅટને સરદાર પટેલ પર વધારે ભરોસો કરવો જોઈતો હતો. ગાંધીજી માટે એમનું કહેવું હતું કે એ સૌથી જોખમકારક સેક્સનો ભૂખ્યો માણસ છે. એમનો ખ્યાલ હતો કે ગાંધી નહેરુને જ ટેકો આપવાનો આગ્રહ રાખશે તો બે વરસમાં નહેરુની નેતાગીરી હેઠળની કોંગ્રેસ તૂટી પડશે.

જો કે માઉંટબેટને એમને જાણ કરી દીધી કે રાજા સામે આંદોલન ચલાવવા માટે ડાલમિયાએ ત્રાવણકોરમાં કોંગ્રેસને પાંચ લાખ રૂપિયા આપ્યા છે. ખરેખર જ આંદોલન સતેજ બન્યું અને એક વાર સર સી. પી. પર જ હુમલો થયો. અંતે ત્રાવણકોરે ભારતમાં ભળવાનો નિર્ણય કરી લીધો.

આમ ૧૫મી ઑગસ્ટે ભારત આઝાદ થયું ત્યારે તખ્તો તૈયાર હતો અને એનો યશ સરદાર વલ્લભભાઈ, એમના સેક્રેટરી વી. પી. મેનન અને એમના ત્રીજા મહત્ત્વના સાથી માઉંટબૅટનને ફાળે જાય છે. માત્ર જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ અને કાશ્મીરનો ઉકેલ શોધવાનો રહ્યો હતો.

પરંતુ આ તબક્કે તો ભારતની આઝાદીને આડે એક અઠવાડિયું પણ નહોતું રહ્યું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ The Shadow of the Great Game: The Untold Story of India’s Partition – Narender Singh Sarila

%d bloggers like this: