india-slavery-and-struggle-for-freedom-part-4-chapter-59

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૪ : અંતિમ તબક્કો– ૧૯૩૫થી ૧૯૪૭

પ્રકરણ ૫૯: જિન્નાનું ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’(૧)

ગયા અઠવાડિયે આપણે જોઈ લીધું કે જિન્ના એવી આશામાં રહ્યા કે બ્રિટિશ કેબિનેટ મિશન કોઈ એક પક્ષ સંમત થાય કે ન થાય, બંધારણ સભાની અને વચગાળાની સરકારની રચના કરશે જ; કોંગ્રેસે મુત્સદીગીરી વાપરીને ૧૬મી મેનું નિવેદન સ્વીકાર્યું અને બંધારણસભામાં જવાનો નિર્ણય સ્વીકાર્યો, પણ૧૬મી જૂનના નિવેદનનો અસ્વીકાર કરીને સરકારમાં જોડાવાની ના પાડી દીધી. કોંગ્રેસે ૧૬મી જૂનની દરખાસ્ત ન સ્વીકારી એટલે જિન્નાએ માની લીધું કે હવે એકલી મુસ્લિમ લીગને જ વાઇસરૉય સરકાર બનાવવા કહેશે. પરંતુ એ ચોખ્ખું કહેવાય તેમ નહોતું. એવામાં વાઇસરૉયે અંતે અધિકારીઓની નિયુક્તિ કરીને સરકાર બનાવવાનો નિર્ણય લીધો. જિન્ના માટે આવી ભરાયા જેવું થયું. એમને લાગ્યું કે કોંગ્રેસ પોતાના શબ્દોમાંથી ફરી ગઈ. સરકાર બનાવવા માટે જિન્ના કોંગ્રેસને ઓઠા તરીકે વાપરવા માગતા હતા પણ એવું ન બની શક્યું. હવે એ ગુસ્સામાં હતા.

કૅબિનેટ મિશન ૨૯મી જૂને લંડન પાછું ફર્યું અને તે પછી એક મહિને ૨૯મી જુલાઈએ મુસ્લિમ લીગે પણ ૧૬મી જૂનના નિવેદનનો અસ્વીકાર કર્યો અને સરકારમાં – વાઇસરૉયે જે સરકાર બનાવવાની યોજના પડતી મૂકી દીધી હતી તેમાં – જોડાવાની ના પાડી દીધી. આ એક મહિના દરમિયાન શું થયું તે જાણવા નથી મળ્યું પણ એમ માની શકાય કે જિન્ના કોંગ્રેસને પડતી મૂકવાનું બ્રિટિશ સરકારને સમજાવવામાં લાગ્યા હશે. આના પછી સરકારમાં ન જોડાવાનો નિર્ણય લીધા સિવાય એમની સામે બીજો કોઈ રસ્તો નહોતો. લીગના કાર્યકરોને એ દેખાડવું પડે તેમ હતું કે હજી કંઈ ખાટુંમોળું નથી થયું.

આ દરમિયાન જવાહરલાલ નહેરુએ મૌલાના આઝાદ પાસેથી પ્રમુખપદ સંભાળી લીધું હતું. (મૌલાના ૧૯૪૦માં પ્રમુખ બન્યા હતા પણ ૧૯૪૨માં જેલમાં ગયા અને કોંગ્રેસને સરકારે ગેરકાનૂની સંગઠન જાહેર કરી હતી. ૧૯૪૫ સુધી કોંગ્રેસનું કામ બંધ પડી ગયું હતું અને તરત જ વાઇસરૉય સાથે બંધારણસભા અને વચગાળાની સરકાર વિશે વાતચીત શરૂ થઈ અને કૅબિનેટ મિશન આવ્યું). ગાંધીજીએ કૅબિનેટ મિશનના નિવેદનનું અર્થઘટન એવું કર્યું કે એને અમુક સૂચનો કર્યાં છે, જે બંધારણસભા માટે બંધનકર્તા નથી. એટલે એમાં જ ગ્રુપો બનાવવાનું સૂચન હતું તેનો બંધારણસભા અસ્વીકાર પણ કરી શકે છે. નહેરુએ એ જ લાઇન પકડી અને ૧૬મી મેનું નિવેદન સ્વીકારવા છતાં ગ્રુપિંગનો વિરોધ કર્યો.

ડાયરેક્ટ ઍક્શન

જિન્ના આખું જીવન બંધારણવાદી રહ્યા; ગાંધીજીના વ્યાપક જનસમુદાયને આવરી લેતા કાર્યક્રમોનો સદાયના વિરોધ કરતા રહ્યા. રાજકીય ઘટનાચક્રમાં સામાન્ય માણસને સાંકળવાના વિરોધી રહ્યા પણ હવે એમણે બંધારણીય વાતો પડતી મૂકી અને જનસમુદાયને ‘ડાયરેક્ટ એક્શન’ માટે હાકલ કરી. સત્તાવાળાઓએ માન્યું કે આ પણ ગાંધીજીના અહિંસક આંદોલન જેવું જ રહેશે, પરંતુ સર ખ્વાજા નસીરુદ્દીને જાહેરાત કરી દીધી હતી કે મુસલમાનો ‘અહિંસા’થી બંધાયેલા નથી. આમ છતાં, સત્તાવાળાઓ સમજ્યા નહીં કે આંખ મીંચામણાં કર્યાં. ૧૯૪૬ની ૧૬મી ઑગસ્ટે આખા દેશમાં લીગીઓએ સભા સરઘસો યોજ્યાં પણ બધી જગ્યાએ શાંતિ રહી; એકમાત્ર કલકત્તા સળગી ઊઠ્યું અને કોમી દાવાનળ ભડકી ઊઠ્યો. આ ઘટના ઇતિહાસમાં Great Calcutta Killing તરીકે જાણીતી બની છે.

૨૭-૨૯મી જુલાઈએ મુસ્લિમ લીગની ખાસ બેઠક મળી તેમાં જિન્નાએ નહેરુના આ વલણની આકરી ટીકા કરી. એમણે કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશનની યોજનામાં જુદાં જુદાં ગ્રુપો બનાવવાનું સૂચન છે, (એટલે કે પ્રાંતોને પૂછ્યા વિના ગ્રુપ બનાવાય, અને દસ વર્ષ પછી કોઈ પ્રાંત એ ગ્રુપમાંથી નીકળી જવા માગતો હોય તો નીકળી શકે). પરંતુ કોંગ્રેસ એને જ ફગાવી દેવા માગે છે. સંપૂર્ણ બહુમતી તો કોંગ્રેસની જ રહેવાની છે, તો મુસલમાનોને રક્ષણ કઈ રીતે મળી શકશે? લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે બ્રિટનની આમસભામાં કહ્યું હતું કે હિન્દુસ્તાની પક્ષો આ યોજનાનું ઉલ્લંઘન ન કરી શકે, કારણ કે એમ કરવાથી બીજા પક્ષને નુકસાન થશે. જિન્નાએ કહ્યું કે આ મંતવ્ય એક પવિત્ર નિવેદન છે, પણ કોંગ્રેસ એને માનશે નહીં તો શું થશે?

વચગાળાની સરકાર બાબતમાં જિન્નાએ કહ્યું કે કોંગ્રેસે પહેલાં તો એનો અસ્વીકાર કર્યો અને તે પછી સર સ્ટ્ફર્ડ ક્રિપ્સે ગાંધીજી સાથે, અને લૉર્ડ પૅથિક લૉરેન્સે વલ્લભભાઈ પટેલ સાથે ચર્ચા કરીને એમને સમજાવ્યા કે લાંબા ગાળે કોંગ્રેસ એનું ગમે તે અર્થઘટન કરે, હમણાં તો એ સરકારમાં જોડાય તો સારું. તે પછી કોંગ્રેસની વર્કિંગ કમિટી સરકારમાં જોડાવા સંમત થઈ. જિન્નાને આમ બ્રિટિશ સરકારની યોજના સામે વાંધો નહોતો. ખરો વાંધો એ હતો કે કોંગ્રેસ એમનું મનફાવતું થવા દેતી નહોતી. એમણે કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનના કોયડાનો ઉકેલ એક જ છે – પાકિસ્તાન બનાવો. એટલે કે એમનું ડાયરેક્ટ ઍક્શન બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ ઓછું, અને કોંગ્રેસની વિરુદ્ધ વધારે હતું.

બેઠક ફરી રાતે સાડાનવે મળી તે વખતે ઘણા ઠરાવો પર ચર્ચા થઈ. એ વખતે જિન્નાએ કહ્યું કે લીગે લાંબા ગાળા અને ટૂંકા ગાળાની યોજનાઓ સ્વીકારી હતી, તેમ છતાં કૅબિનેટ મિશને પોતાના જ શબ્દોનું પાલન નથી કર્યું. હવે આ યોજનાને આખી જ નકારી દેવી કે એમાં સુધારા સૂચવવા, માત્ર એ બે મુદ્દા પર જ લીગે વિચાર કરવાનો છે.

ઠરાવો પર જે વક્તાઓ બોલ્યા તેમનાં ભાષણોમાંથી એક જ વાત ફલિત થતી હતીઃ એમને બ્રિટન કરતાં કોંગ્રેસ પર વધારે ગુસ્સો હતો. ફિરોઝ ખાન નૂને તો કહ્યું કે, આપણી ભૂલ ચોખ્ખા શબ્દોમાં સ્વીકારવી જોઈએ કે આપણે સંઘ સરકાર જેવી વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતા રહ્યા છીએ તેમ છતાં કૅબિનેટ મિશનની યોજનામાં સંઘ સરકારનું સૂચન છે તે આપણે માની લીધું. હવે એક જ રસ્તો છે કે આપણે બંધારણ સભામાં જઈએ અને ‘સંઘ’ વિશે ચર્ચા થાય તેમાં ભાગ ન લઈએ, અને ફરી આપણા ‘પાકિસ્તાન’ના આદર્શ પર પાછા વળીએ. હાલ પૂરતા, આપણે પોતાને જ ભૂંસી નાખીએ અને ચૂપ થઈ જઈએ. કોંગ્રેસ અંગ્રેજોને કેમ ભગાડે છે તે જોયા કરીએ કારણ કે અંગ્રેજ અને હિન્દુ, બે શત્રુઓ સામે લડવા કરતાં એમને અંદરોઅંદર લડવા દો. કોંગ્રેસ અંગ્રેજોને ભગાડી મૂકે તે પછી આપણે ફરી સક્રિય બનશું, આપણે જાણીએ છીએ કે કોંગ્રેસ સામે કેમ લડવું. બહાદુરો પર કોઈ હકુમત ન ચલાવી શકે.

નૂને અંગ્રેજો સામેનો મોરચો જ બંધ કરી દીધો અને કોંગ્રેસ અંગ્રેજો સામે જીતે તે પછી એની સામે લડવાની સલાહ આપી. એમને એમાં બહાદુરીનાં દર્શન થયાં.

બીજા વક્તા હતા, મૌલાના હસરત મોહાની (પ્રખ્યાત નઝ્મ “ચુપકે ચુપકે રાત દિન”ના શાયર). એમણે પોતાનો અલગ ઠરાવ રજૂ કરતાં કહ્યું કે જે લોકો પોતાના જ શબ્દોમાંથી ફરી ગયા છે તેમની સાથે વાત કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. હવે ક્રાન્તિકારી પગલું લેવાની જરૂર છે. જો જિન્ના કહેશે તો આખું મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાન ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના ક્રાન્તિ માટે તૈયાર થઈ જશે.

ડૉ અબ્દુલ હમીદ કાઝીએ ફિરોઝ ખાન નૂનનું સૂચન ન સ્વીકાર્યું કે મુસલમાનો તટસ્થ બેઠા રહે. એમણે કહ્યું કે હવે એવો સમય આવ્યો છે કે મુસલમાનો અંગ્રેજી હકુમતની સામે બહાર આવે અને પાકિસ્તાન અને હિન્દુસ્તાનને આઝાદી અપાવે.

ચર્ચા બીજા દિવસે પણ ચાલુ રહી અને ત્રીજા દિવસે, ૨૯મી જુલાઈએ લીગે બે મહત્ત્વના ઠરાવ પસાર કર્યા. એક ઠરાવ દ્વારા લીગે કૅબિનેટ મિશનની યોજનાનો સ્વીકાર કરવાનો પોતાનો પહેલાંનો નિર્ણય રદ કર્યો અને બીજા ઠરાવ દ્વારા મુસલમાનો પ્રત્યે બ્રિટિશ સરકારના અન્યાયભર્યા વ્યવહારનો સીધો જવાબ (ડાયરેક્ટ ઍક્શન) આપવાની બધા મુસલમાનોને અપીલ કરી અને વિદેશી સરકારે આપેલા બધા ખિતાબો પાછા આપી દેવાનો મુસલમાનોને આદેશ આપ્યો. બન્ને ઠરાવ સર્વાનુમતે પસાર થયા.

જિન્નાએ બંધ વાળતાં કહ્યું કે “અમે યુદ્ધ નથી ઇચ્છતા, પણ તમે યુદ્ધ કરવા માગતા હશો તો અમે વિના સંકોચે એના માટે તૈયાર છીએ.” તે પછી બધા ખિતાબધારીઓએ પોતાના ખિતાબો છોડવાની જાહેરાત કરી. જિન્નાએ આ ઠરાવોને ઐતિહાસિક ગણાવ્યા. એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગે કદી બંધારણનો માર્ગ છોડ્યો નથી, આજે પહેલી વાર આપણે આંદોલનનો માર્ગ લઈએ છીએ.

૩૦મીએ લીગની વર્કિંગ કમિટી મળી અને ૧૬મી ઑગસ્ટે ‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન દિન’ મનાવવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. તે પછી પત્રકારોએ જિન્નાને ‘ડાયરેક્ટ ઍક્શન’ વિશે સવાલો પૂછ્યા. એક સવાલ હતો કે આ કાર્યક્રમ અહિંસાત્મક હશે કે કેમ? જિન્નાએ જવાબ આપ્યો કે “હું નીતિમત્તાની ચર્ચા નહીં કરું”!

આના પછી કલકત્તામાં ડાયરેક્ટ ઍક્શનને કારણે જે મોતનું તાંડવ ખેલાયું તેની વિગતો આપણે આવતા અઠવાડિયે જોઈશું.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

The Indian Annual Register Vol. II, July-Dec 1946

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s