India-slavery-and-struggle-for-freedom-part-3-chapter-17

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ

ભાગ ૩ : સંઘર્ષનો નવો માર્ગ 

પ્રકરણઃ ૧૭ – ૧૯૧૬થી ૧૯૩૫: લખનઉ પૅક્ટ

આપણે આઠમા પ્રકરણમાં ૧૯૦૯ના મૉર્લે-મિંટો સુધારાની ચર્ચા કરી. કોંગ્રેસના નરમપંથીઓએ મોર્લેએ આમસભામાં બિલ રજૂ કર્યું તે પહેલાં જ એનું સ્વાગત કર્યું હતું. કોંગ્રેસે આ સુધારાની દરખાસ્તનાં ફાટ્યે મોંએ વખાણ કર્યાં. પરંતુ મિંટોએ મુસલમાનોને વચનો આપ્યાં હતાં એ મોર્લેએ બધાં માની લીધાં! મુસ્લિમ લીગની અલગ મતદાર મંડળ સહિતની બધી માગણીઓ સ્વીકારી લેવાઈ હતી. હવે કોંગ્રેસની આંખ ખૂલી. ૧૯૧૧માં બંગાળાના ભાગલા રદ કરીને એનું ફરી એકીકરણ કરવામાં આવ્યું તેને તો કોંગ્રેસે આવકાર આપ્યો પણ ૧૯૦૯ના સુધારામાં મુસલમાનો માટે અલગ મતદાર મંડળની વ્યવસ્થાનો વિરોધ કર્યો.

મુસ્લિમ લીગ તો સરકારને (આજની ભાષામાં કહીએ તો) ‘બહારથી ટેકો’ આપતી હતી. પરંતુ કોંગ્રેસમાં હવે સૌ એક વાત સ્વીકારવા લાગ્યા હતા કે કોમી વિખવાદ બ્રિટનના લાભમાં છે. ૧૯૧૩માં મુંબઈમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં મુસ્લિમ લીગની સાથે મંત્રણાઓ કરીને બન્નેને એક જ ધ્યેય માટે સાંકળવાનો નિર્ણય લેવાયો.

આ બાજુ, ૧૯૧૩માં જ મુસ્લિમ લીગમાં પણ નેતૃત્વનું પરિવર્તન થયું. જૂની બ્રિટિશરોને વફાદાર નેતાગીરી સામે અસંતોષ તો પેદા થવા જ લાગ્યો હતો. અંગ્રેજી રાજ પ્રત્યે એમનું વલણ એટલું ખુશામતભર્યું હતું કે અલગ મતદાર મંડળ જેવો અધિકાર મળ્યો હોવા છતાં મુસલમાનોમાં હવે એવી ભાવના ફેલાવા લાગી હ્તી કે આ અધિકાર આપીને અંગ્રેજોએ ખરેખર તો એમની સામેના વિરોધને મોળો પાડી દીધો અને પોતાના જ હાથ મજબૂત કર્યા છે. મહંમદ અલી જિન્ના અને મૌલાના મહંમદ અલી નવા નેતાઓ તરીકે આગળ આવતા હતા. એમણે સ્વ-શાસનની માગણીને મંજૂર રાખી અને પોતાના જૂના વલણને તિલાંજલી આપી દીધી. મુસ્લિમ લીગે સ્વ-શાસનના મુદ્દા પર કોંગ્રેસ સાથે વાતચીત કરવાનો ઠરાવ પણ પસાર કર્યો.

દુનિયામાં પણ બ્રિટનનું અને બીજા પશ્ચિમી દેશોનું વલણ મુસ્લિમ દેશોના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ માટે ભયજનક હતું. આફ્રિકામાં મોરોક્કો ફ્રાન્સના કબજામાં આવી ગયું હતું, તુર્કીમાં ખલીફાનું સ્થાન ડામાડોળ હતું અને બ્રિટનનો એના પર જબ્બર પ્રભાવ હતો. ઈજિપ્ત બ્રિટનના રક્ષણ હેઠળનું રાજ્ય બન્યું હતું.

બાલ્કન યુદ્ધો અને ભારતના મુસલમાનોઃ

પહેલું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું તેના પહેલાં જ દક્ષિણ-પૂર્વ યુરોપના કેટલાક દેશો તુર્કીના ઑટોમન (ઉસ્માની) સામ્રાજ્યની પકડમાંથી મુક્ત થયા હતા. આ રાજ્યો તુર્કીના અંકુશ હેઠળ રહેલી એમની પ્રજાઓને આઝાદ કરાવવા માટે તુર્કી સામે મેદાને પડ્યાં હતાં. રશિયા બાલ્કન દેશો સાથે હતું અને બ્રિટને બાલ્કન દેશો અને ઑટોમન સામ્રાજ્ય વચ્ચે સંધિ કરાવી તે પછી સામ્રાજ્ય સંકોચાઈને ત્રણ શહેરો પૂરતું સીમિત થઈ ગયું હતું અને એના એક ભાગ પર ઈટલીએ કબજો કરી લીધો હતો. બ્રિટને તુર્કીંમાં બેઠેલા ખલીફાને હટાવવા માટે કમર કસી લીધી હતી. આખી દુનિયાના મુસ્લિમો આ કારણે બ્રિટનની વિરુદ્ધ હતા.

બીજી બાજુ મિંટોનો અમલ પૂરો થતો હતો અને હાર્ડિંગ વાઇસરોય તરીકે આવ્યો હતો. લંડનમાં મૉર્લેએ પણ રાજીનામું આપી દીધું હતું. અલીગઢની કૉલેજનું યુનિવર્સિટીમાં રૂપાંતર કરવા વિશે પણ મોહમેડન-ઍંગ્લો ઑરિએંટલ (MAO) કૉલેજના મેનેજમેંટ અને સરકાર વચ્ચે ગંભીર મતભેદો ઊભા થયા હતા. લીગ પર આની પણ અસર પડી અને નેતાઓ બદલાયા. હવે ઉલેમાઓ પણ મધ્યમ વર્ગીય મુસલમાનોના રાજકીય આંદોલનમાં જોડાયા. મુસ્લિમ લીગના નેતા મૌલાના મહંમદ અલી એમના અખબાર ‘કૉમરેડ’માં બ્રિટનની આકરી ટીકા કરવા લાગ્યા. આંદોલનમાં એમના ભાઈ શૌકત અલી પહેલી વાર જોડાયા અને એમણે ‘ખુદ્દામન-એ-કાબા’ નામનું સંગઠન શરૂ કર્યું.

એ જ અરસામાં એક એવો બનાવ બન્યો કે મુસલમાનો અંગ્રેજી સત્તાની વિરુદ્ધ થઈ ગયા. કાનપુરમાં અંગ્રેજ સત્તાવાળાઓએ એક મહત્ત્વની મસ્જિદનો અમુક ભાગ તોડી નાખ્યો. આથી દેશના મુસલમાનોમાં રોષ ફેલાઈ ગયો. કાનપુરના હિન્દુઓ સરકારી કૃત્યના વિરોધમાં મુસલમાનોની સાથે ખભેખભા મેળવીને ઊભા રહ્યા. ભણેલાગણેલા મુસલમાનોએ આ તક ઝડપી લીધી અને આખા દેશમાં સરકાર સામે વિરોધનો વંટોળ ઊઠ્યો. સ્થિતિ એવી હતી કે લૉર્ડ હાર્ડિંગને જાતે કાનપુર જઈને મામલો થાળે પાડવો પડ્યો.

આ દરમિયાન ઍની બિસેંટ પણ અધ્યાત્મ છોડીને રાજકારણમાં આવ્યાં. એમણે મૅગેઝિનો શરૂ કર્યાં, ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ વિશે એક પુસ્તક લખ્યું અને કોંગ્રેસનાં મવાળ અને જહાલ જૂથો વચ્ચે સંપ કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. એમાં એ ફાવ્યાં નહીં. તે પછી એમણે હોમરૂલ લીગ શરૂ કરી. લોકમાન્ય તિલક પણ સજા ભોગવીને બહાર આવી ગયા હતા. એમણે પણ પૂનામાં પોતાની હોમરૂલ લીગ શરૂ કરી હતી.

આમ બ્રિટિશ સત્તા સામે સંગઠિત થઈને સૌ લડે તેનો તખ્તો તૈયાર થવા લાગ્યો હતો.

૧૯૧૬ – લખનઉમાં કોંગ્રેસ અધિવેશન

કોંગ્રેસનું ૧૯૧૬નું લખનઉ અધિવેશન એક સીમાચિહ્ન રૂપ છે. નવી પરિસ્થિતિમાં એની બિસેંટ પણ નરમપંથીઓ અને ગરમપંથીઓને એક મંચ પર લાવવામાં સફળ થયાં હતાં એટલે ઘણાં વર્ષો પછી તિલક અધિવેશનમાં આવ્યા. કોંગ્રેસનો શમિયાણો હતો તેની પાસે જ મુસ્લિમ લીગે પોતાનો શમિયાણો ઊભો કર્યો. આમ હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે એકતા થઈ. આ અધિવેશનમાં ગાંધીજી પોતાના દક્ષિણ આફ્રિકાના મિત્ર પોલાક સાથે પહેલી વાર એક દર્શક તરીકે હાજર રહ્યા. જવાહરલાલ નહેરુ માટે પણ આ પહેલું અધિવેશન હતું. ઍની બિસેંટ પણ જ્યૉર્જ આરુંડેલ સાથે આવ્યાં. મહારાજા મહેમૂદાબાદ, હકીમ અજમલ ખાન વગ્રે મુસ્લિમ નેતાઓ પણ જોડાયા. મોતીલાલ નહેરુ, સુરેન્દ્રનાથ બૅનરજી, રાસ બિહારી ઘોષ જેવા નરમપંથીઓ અને ગરમપંથી લોકમાન્ય તિલક અને ખાપરડે જેવા ગરમપંથીઓ સૂરતમાં કોંગ્રેસમાં ભંગાણ પડ્યું તે પછી પહેલી વાર એક મંચ પર આવ્યા.

કોંગ્રેસે એક મહત્ત્વનો ઠરાવ પસાર કર્યો અને કહ્યું કે,

“ભારતની મહાન કોમો પ્રાચીન સંસ્કૃતિની વારસ છે અને બ્રિટિશ શાસનની એક સદી દરમિયાન એમણે સરકાર તેમ જ વહીવટીતંત્ર ચલાવવામાં, શિક્ષણ તથા સાર્વજનિક ભાવનાનો વિકાસ કરવામાં એમણે પોતાની કાબેલિયત દેખાડી આપી છે. આ હકીકત તેમ જ હાલની સરકારી વ્યવસ્થા લોકોની વાજબી આકાંક્ષાઓને સંતુષ્ટ નથી કરતી અને હાલની સ્થિતિ અને જરૂરિયાતો માટે અયોગ્ય છે, આથી કોંગ્રેસનો એવો અભિપ્રાય છે કે સમ્રાટે રાજીખુશીથી ભારતમાં સ્વશાસન લાગુ કરવાનું જાહેરનામું વહેલામાં વહેલી તકે બહાર પાડવું જોઈએ…”

લખનઉ પૅક્ટ માટે લોકમાન્યે ભારે જહેમત ઉઠાવી હતી. એમણે ઠરાવ પર બોલતાં કહ્યું કે –

કેટલાક લોકો કહે છે કે આપણે હિન્દુઓએ મુસલમાન ભાઈઓ સામે બહુ નમતું મૂક્યું છે. પરંતુ બહુ નમતું ન મૂક્યું ન જ હોય, એમ કહું છું ત્યારે મને ખાતરી છે કે હું આખા ભારતની હિન્દુ પ્રજાની લાગણી વ્યક્ત કરું છું. માત્ર મુસલમાન કોમને સ્વશાસનનો અધિકાર મળે તો પણ મને પરવા નથી. આપણે કોઈ ત્રીજા પક્ષ સામે લડવાનું હોય ત્યારે આપણે સૌ આ મંચ પર એકસંપ થઈને ઊભા છીએ. આપણે જાત તરીકે એક છીએ, ધર્મ તરીકે એક છીએ અને જુદા જુદા રાજકીય મત છતાં એક છીએ. આજની સૌથી મહત્ત્વની ઘટના એ જ છે.?

નોંધવા જેવું એ છે કે લખનઉ પૅક્ટમાં કોંગ્રેસે મુસ્લિમ લીગની માગણીઓને સંપૂર્ણ માન આપ્યું હતું. એની મુખ્ય જોગવાઈઓ આ પ્રમાણે હતીઃ

(૧) પ્રાંતિક ધારાસભાઓમાં મુસલમાનો માટે ખાસ અથવા અલગ મતદાર મંડળ (દરેક પ્રાંત માટે જુદી સંખ્યા);

(૨) સામ્રાજ્યની (એટલે કે કેન્દ્રીય) ધારાસભામાં ૧૫૦ સભ્યો, જેમાંથી ૧૨૦ ચુંટાયેલા હોય, તેમાં પણ ત્રીજા ભાગના મુસ્લિમ હોય;

(૩) કોઈ બિલ કે બિલની કોઈ કલમ અથવા કોઈ ઠરાવ કોઈ પણ કોમને અસર કરે તેમ હોય અને એ કોમના પોણા ભાગના સભ્યો એનો વિરોધ કરે તો એ બિલ, કોઈ કલમ કે ઠરાવ રાખી ન શકાયઃ અને

(૪) યુદ્ધ, શાંતિ કે સંધિ સામ્રાજ્યની ધારાસભાની સત્તાની બહાર હોય.

બ્રિટિશ રાજ સામે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગે સાથે મળીને મોટો પડકાર ઊભો કર્યો હતો.

૦૦૦

સંદર્ભઃ

(૧) A Centenary History of Indian national Congress (1885-1985),General Editor: B. N. Pandey, Vol. 1 (1885-1919).

(૨) https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/balkan_wars_1912-1913

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s