Science Samachar : Episode 9

science-samachar-ank-9. આપણા દેશમાં પણ આવી હાલત છે?

કૅનેડાની મૅક્‌ગિલ યુનિવર્સિટીના હેલ્થ સેંટર હસ્તકની રીસર્ચ ઇંસ્ટીટ્યૂટ (RI-MUHC)ના We have similar conditionસંશોધકોની એક ટીમે લાઇપોપ્રૉટીન(a) અથવા ટૂંકમાં Lp(a) તરીકે ઓળખાતા કૉલેસ્ટેરોલનો અભ્યાસ કર્યો તો એનું પ્રમાણ વધી ગયેલું જણાયું. સંશોધકો એવા તારણ પર પહોંચ્યા કે ૧૪માંથી ૧ હાર્ટ ઍટેક અને ધમનીના ૭માંથી ૧ રોગ માટે આ કૉલેસ્ટેરોલ જવાબદાર છે. જોવાની વાત એ છે કે કૅનેડામાં કૉલેસ્ટેરોલની તપાસ થાય છે ત્યારે Lp(a)ની તો તપાસ જ નથી થતી. કેનેડામાં સ્થિતિ હોય તો આપણા દેશમાં શી સ્થિતિ હશે તે જાણવું પડે તેમ છે. તમારા કોઈ ડૉક્ટર મિત્રને વંચાવીને અહીં લખશો તો આનંદ થશે. Lp(a)ની તપાસ થતી હોય તો મોટા ભાગના લોકોને તો ખબર પડે કે એમની સામે શું જોખમ છે. એનો કોઈ ઇલાજ છે નહીં, શોધવાના પ્રયાસ શરૂ થઈ ગયા છે.

સંશોધન લેખના મુખ્ય લેખક ડૉ. જ્યૉર્જ થાનાસોલિસ કહે છે કે ૨૦ ટકા લોકોમાં આ કૉલેસ્ટેરોલ જોવા મળ્યું છે. એ વારસાગત ઊતરી આવે છે. એમણે કહ્યું કે અમારા સંશોધન પછી લોકોમાં આના વિશે જાગૃતિ આવશે એવી આશા રાખીએ છીએ.”

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦-૦

. ખંજવાળ શા માટે?

Neuron સામયિક (Vol. 93 Issue 4)ના ૨૨મી ફેબ્રુઆરીના અંકમાં Leaky Gate Model: Intensity-Dependent Coding of Pain and Itch in the Spinal Cord લેખ પ્રકાશિત થયો છે. એમાં આપણને હંમેશાં અકળાવતો સવાલ ચર્ચેલો છે. આ ખંજવાળ થાય છે જ શા માટે? સંશોધકો કહે છે કે દરવાજો બંધ કર્યા પછી પણ પાણી વહી જતું હોય તેના જેવું આ છે.

Neuron forsensation of  itching and painવેદના અને ખંજવાળ બન્ને જુદાં જુદાં સંવેદનો છે પણ એકબીજાં સાથે સંકળાયેલાં છે. DRG નામના ન્યૂરોન બન્ને સંવેદનોને ઓળખી કાઢે છે, પણ બેયનો પ્રતિભાવ જુદો હોય છે. વેદના થાય ત્યારે પેશીને નુકસાન ન થાય તે માટે એ પાછા હટવાનો સંદેશ આપે છે, એટલે કે ગરમ વસ્તુને હાથ અડકી ગયો હોય તો તમે તરત જ હાથ પાછો ખેંચી લો છો. આ વેદનાનું કામ છે. વેદના ન થાય તો તમારો હાથ સખત દાઝી જાય. બીજી બાજુ ખંજવાળ ચામડીને ખોતરવાનો સંદેશ આપે છે, વેદના કે પીડા ખંજવાળને દબાવી દે પણ ખંજવાળ વેદનાને દબાવી ન શકે. દાખલા તરીકે આપણે ખંજવાળ કરતા હોઈએ ત્યાં જ પીડા થવા લાગે. તે પછી ખંજવાળની ઇચ્છા ન રહે. આ સાથેના ચિત્રમાં આપણા શરીરમાં વેદના અને ખંજવાળના સંવેદનના વાહક ન્યૂરોન દેખાડ્યા છે અને એને બરાબર સમજી શકીએ તે માટે એના ઉપર માણસની આકૃતિ બનાવી છે. એક થિયરી એવી છે કે આ એ જ ન્યૂરોન છે. એ બહુ તીવ્રતાથી સક્રિય થાય તો પીડા થાય અને હળવી પ્રતિક્રિયા હોય તો ખંજવાળ આવે. એના પ્રમાણે મગજમાં અમુક ન્યૂરોન હોય છે જે કરોડરજ્જુના ન્યૂરોન સાથે જોડાઈને કેવી પ્રતિક્રિયા કરવી તેનું માર્ગદર્શન આપે છે. પરંતુ એમાં પણ માત્ર ખંજવાળને પસંદ કરનારા ન્યૂરોન જોવા મળ્યા છે. બીજી બાજુ કરોડરજ્જુમાં મળતા ન્યૂરોન બન્ને કામ કરે છે. ઉંદરમાં પ્રયોગ કરીને એમણે આ ન્યૂરોન કાઢી નાખ્યા, તો એમની ખંજવાળની સંવેદના ઓછી થઈ ગઈ. આનો અર્થ એ કે ખંજવાળ વેદનાનો આગોતરો સંકેત આપે છે. આમ ખંજવાળ આપણા શરીરમાં એક મહત્ત્વનું કામ કરે છે.

સંદર્ભઃ અહીં અને તસવીર

૦-૦-૦

. ધરતીકંપની પ્રકિયા શી છે?

હવે વૈજ્ઞાનિકો ધરતીકંપ ક્યાં થશે તેની આગાહી કરતા થઈ ગયા છે, પણ ક્યારે થશે, અથવા તેની અસર કેટલી ભયાનક હશે, તે હજી જાણી શકાયું નથી.

પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો ધરતીકંપને સમજવા માટે ‘ageing’ તરીકે ઓળખાતી ઘટનાનો અભ્યાસ કરે છે. એજિંગની ઘટનાનો અર્થ એ છે કે બે પદાર્થો એકબીજા સાથે વધારે લાંબો વખત સંસર્ગમાં રહે તો એમને ખસેડવા માટે વધારે બળની જરૂર પડે છે. આ અવરોધને સ્થિર ઘર્ષણ (Static Friction) કહે છે. એટલે કે કોઈ ફૉલ્ટ ઘણા વખતથી શાંત હોય તો એનું સ્ટેટિક ફ્રિક્શન વધતું જાય છે અને ફૉલ્ટ વધારે પ્રબળ બની રહે છે.

હવે ધારો કે ફૉલ્ટ તો સ્થિર રહે છે પણ ટેક્ટૉન સરક્યા કરે છે; તો ફૉલ્ટમાં દબાણ ઊભું થશે. ટેક્ટૉનિક પ્લેટ સરકવા માંડે, અને એ એટલી જોરદાર બની જાય કે સ્ટેટિક ફ્રિક્શન કરતાં વધી જાય ત્યારે જોરદાર આંચકાના રૂપે ઊર્જા છૂટી પડે છે.

આ ગ્રુપને આ પહેલાંના કાર્યમાં જોવા મળ્યું હતું કે જેમ સમય વધે તેમ સ્ટેટિક ફ્રિક્શન ૧૦ની ઉપરના ઘાતાંક પ્રમાણે વધે છે. એટલે કે બે પદાર્થ ૧૦ગણો વખત વધારે સાથે રહ્યા હોય તો એમને ખસાવવા માટે બમણું જોર વાપરવું પડે છે પહેલાં આ નિયમ મોટાં ક્ષેત્રોમાં જોવા મળ્યો હતો પણ આ વૈજ્ઞાનિકોએ એ નૅનો સ્કેલ પર જોયું છે.

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦-૦

૪. બૈરાંને જોઈને શૂરાતન ચડ્યું!

ન્યૂ યૉર્ક (હાઇડલબર્ગ)થી એક રસપ્રદ સમાચાર મળ્યા છે. સ્પ્રિંગરના સામયિક Behavioral Ecology and Sociobiology માં એક અભ્યાસપત્ર છપાયો છે. ઘણાં નાનાં પક્ષીઓ એકઠાં થઈ જાય છે અને મોટા શિકારી પક્ષીને એકલું જોઈને એના ઉપર ત્રાટકે છે. આને Dive bombing સાથે સરખાવી શકાય. યુદ્ધમાં ઘણી વાર એવું બનતું હોય છે કે વિમાન સીધું જ નિશાન ઉપર Burrowing Owlખાબકે. Humming Bird એટલે કે આંગળીના કદની નાની ચકલીઓ આમ કરે છે. આમાં ભારે હિંમત જોઈએ પણ સંશોધકોએ જોયું કે એ માત્ર આક્રમણ નથી; નરપુંગવો આવા આક્રમણના અવસરનો ઉપયોગ પ્રેમિકાઓને આકર્ષવા માટે પણ કરતા હોય છે! સ્વિટ્ઝર્લૅંડની ઝ્યૂરિખ યુનિવર્સિટી અને બ્રાઝિલની ફેડરલ યુનિવર્સિટીની સંયુક્ત સંશોધક ટીમે આવી ઘટનાઓનું અવલોકન કર્યું. એમણે બ્રાઝિલના દક્ષિણ-પૂર્વના વગડામાં બે જાતનાં ઘુવડની પ્રતિકૃતિઓ ગોઠવી. (આ ઘુવડો દક્ષિણ અમેરિકામાં થાય છે. એમનાં નામ Burrowing Owl અને Pygmy Owl છે, પણ એનાં ગુજરાતી નામો નથી મળતાં. ખરેખર તો Humming Birdનું ગુજરાતી નામ પણ નથી મળ્યું).

‘બરોઇંગ આઉલ’ને પક્ષીઓને મારવામાં રસ નથી પણ ‘પિગ્મી આઉલ’ને પક્ષીઓ ભાવે છે. સંશોધકોએ તે પછી પ્રતિકૃતિઓની આઅસપાસ એકઠી થયેલી ભીડ, કયો નર વધારે જોશથી હુમલા કરે છે અને જો માદા પણ એ ટોળામાં હોય તો કોઈ નરના હુમલાની તીવ્રતા કેટલી રહે છે તેનું નિરીક્ષણ કર્યું.

પક્ષીઓની ૭૯ પ્રજાતિઓએ હુમલા કર્યા પણ રિપોર્ટમાં માત્ર ૧૯નો સમાવેશ કરેલો છે કારણ કે એમાં નર અને માદાનો ભેદ નજરે ચડે એવો હોય છે. બરોઇંગ આઉલની પપ્રતિકૃતિ પર હુમલા બહુ જોરદાર થયા, તેને સરખામણીમાં પિગ્મી આઉલ પર પક્ષીઓ સાવચેતીથી હુમલા કરતાં હતાં આનો અર્થ એ કે કોના ઉપર હુમલો કરવામાં જોખમ ઓછું છે તેનો પક્ષીઓને ખ્યાલ હતો. પરંતુ માદાઓ પણ સાથે હોય ત્યારે હુમલા બહુ તેજ થઈ જતા હતા. આમ એ દેખાયું કે નરપુંગવો માત્ર જીવન બચાવવા માટે નહીં, કુટુંબ વસાવવા માટે આદર્શ સાથીને પણ શોધતા હતા!

સંદર્ભઃઅહીં

૦-૦-૦

Advertisements

4 thoughts on “Science Samachar : Episode 9”

  1. આજના લેખમાં ઘણી બધી સમજવા જેવી વાતો… ખંજવાળ વિષે આપે સારો પ્રકાશ ફેંક્યો છે, દીપકભાઈ! જો માહિતી મળે તો હજી વધારે વિગતો મૂકશો તો આનંદ થશે. મલ્ટિનેશનલ ફાર્મા કંપનીમાં મારી જોબ દરમ્યાન મારે ટોચના ડોક્ટર્સ સાથે સંપર્ક થતો … ઘણા વિષયો પર ચર્ચા થઈ પણ ઇચિંગની ઇટિયોલોજી કે ફિઝિયોલોજીકલ પ્રક્રિયા કોઈ પણ સારી રીતે નથી સમજાવી શક્યું.

    ભલે આવા વિષય પર વાંચનાર મારા જેવા બે-પાંચ હશે, પણ દીપકભાઈ! આપે ગુજરાતી નેટ જગતમાં આવા ‘હટ કે’ ટોપિક પર લખીને મારી તો પ્રશંસા મેળવી જ છે.

    1. આભાર હરીશભાઈ, વધારે માહિતીના સ્રોત તો હું દરેક લેખની નીચે આપું છું. જોઈ લેવા વિનંતી. આ વા વિષય પર હું એટલા માટે લખું છું કે મને લાગે છે કે આવા વિષયો સાથે લોકો સુધી જવું જોઈએ. ધીમે ધીમે સંખ્યા પણ વધે. કંઈ નહીં તો મને પોતાને તો લાભ થાય જ છે.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s