Science Samachar : Episode 2

science-samachar-ank-2સંકલનઃ દીપક ધોળકિયા

ટેકનોલૉજી સ્મારકોની મદદે

૧૯૯૭માં તાલિબાને અફઘાનિસ્તાનમાં બમિયાનના પહાડોમાં આવેલી ત્રણ મહાકાય બુદ્ધ પ્રતિમાઓનો ધ્વંસ કરી નાખ્યો. તે પછી અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનનો પરાજય થયો અને નવી સત્તાએ ફોટૉગ્રામેટ્રીની મદદથી ત્યાં બુદ્ધ પ્રતિમાઓની પ્રતિકૃતિઓ સ્થાપિત કરી છે.

ટેકનોલૉજી સ્મારકોની મદદેઇરાકમાં પણ ઇસ્લામિક સ્ટેટ (ISIS)નો મોસૂલ શહેર પર કબજો છે. જો કે હવે સીરિયાઈ સૈન્યોએ મોસૂલની આસપાસનાં ગામો પર ફરી કબજો મેળવી લીધો છે અને મોસૂલ ક્યારે ફરી જિતાય તે જોવાનું છે.

દરમિયાન, ISIS ભાગતાં ભાગતાં પ્રાચીન સ્મારકોનો નાશ કરી નાખે એવી ભીતિ સેવાય છે. આવી કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના બને તે પહેલાં ટેકનોલોજિસ્ટો જાગી ગયા છે અને એમણે આખી દુનિયામાં પ્રાચીન સ્મારકોની તસવીરો લઈને ડિજિટલાઈઝ કરવાનો પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂક્યો છે. આ તસવીરો ‘ફોટોગ્રામેટ્રી’ (photogrammetry)ની ટેકનિકથી લેવાશે. આમાં સ્મારકના જુદાજુદા ખૂણેથી અનેક ફોટા લેવાય છે અને પછી એમનું સંમિશ્રણ કરીને 3D ઇમેજ તૈયાર કરાય છે. ફોટા લેવાની જુદી જુદી ટેકનિકોનું આ સંયોજન છે.

ટેકનોલૉજી સ્મારકોની મદદે 1‘એરિયલ ફોટોગ્રામેટ્રી’માં, એરિયલ ફોટોગ્રાફી એટલે આકાશમાંથી કે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાંથી ફોટા લેવાય છે. (ક્લોઝરેન્જ ફોટોગ્રાફી (CRP) એટલે જમીન પરથી લીધેલા ફોટા). હવે સહેલાઈથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય એવાં સોફ્ટવેર અને ડિજિટલ કેમેરા પણ મળે છે. ઘણી વાર તો એ ઓપન લાયસન્સ હેઠળ પણ મળી જાય છે. આથી તમે કોઈ પણ વસ્તુના જુદા જુદા ખૂણેથી ફોટા લઈને (CRP) 3D ઇમેજ બનાવી શકો છો. જેમને રસ હોય તેમને અહીં ક્લિક કરવાથી વધારે જાણકારી મળી શકશે.

૦-૦-૦

નાસા ‘સિટીઝન સાયન્ટિસ્ટ’ નામનો એક પ્રોગ્રામ ચલાવે છે, જેમાં કોઈ પણ વ્યક્તિ જોડાઈ શકે છે. આવા સિટીઝન સાયન્ટીસ્ટો અને નિષ્ણાત વૈજ્ઞાનિકોના સહિયારા પ્રયાસોથી એક લાલ વામણો (Red Dwarf) તારો જોવા મળ્યો છે. એને AWI0005x3s નામ આપવામાં આવ્યું છે. લાલ વામણો તારો દેખાય, એ વાત કંઈ નવી નથી, પરંતુ એની આસપાસ વાયુઓ અને રજનું એક વલય છે. જે બીજા તારોની ફરતે જોવા નથી મળતું. દરેક તારાની ફરતે આવું વલય હતું. વાયુઓ અને રજકણો સતત અથડાતા રહે છે અને ગંઠાતા જાય છે, એ ગ્રહ બની જાય છે. સામાન્ય રીતે આ વલય ૩ કરોડ વર્ષમાં વિલાઈ જાય છે, પરંતુ આ તારાનું વલય સાડાચાર કરોડ વર્ષ જૂનું છે. આમાંથી નવા ગ્રહો બનશે. કદાચ આપણે એ વખતે આ દુનિયામાં નહીં હોઈએ!

આ તસવીર કલાકારે બનાવેલી છે
              આ તસવીર કલાકારે બનાવેલી છે

નાસા તરફથી એક ‘ડિસ્ક ડિટેક્ટિવ’ કાર્યક્ર્મ ચાલે છે તેમાં ૩૦,૦૦૦ ખગોળપ્રેમી નાગરિકો જોડાયા છે. રસ હોય તો વેબસાઇટ DiskDetective.orgની મુલાકાત લેવા જેવી છે. તમને નાસાએ કરેલી મોજણીઓનાં રેકૉર્ડિંગની દસ-દસ સેકંડની કેટલીયે ફિલ્મો જોવા મળશે. તમે વેબસાઇટના ‘યૂઝર’ તરીકે બીજી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ પણ કરી શકશો. તે પછી તમારાં અનુમાનો અને તારણો નાસાને જણાવો. કદાચ તમે પણ નવું શોધી શકો.

0-0-0

ડાયાબિટીસટાઇપ ૧નો ઇલાજ?

ડાયાબિટીસ-ટાઇપ ૧ડાયાબિટીસ-ટાઇપ ૧માં શરીર પોતે જ ઇંસ્યુલિન બનાવતા કોશો પર હુમલો કરે છે. આપણા રોગ પ્રતિકાર તંત્રમાં જ સેંધ પડી હોય છે એટલે દુશ્મનને મોકળું મેદાન મળી જાય છે. હવે વૈજ્ઞાનિકોએ આ હુમલો ક્યાંથી થાય છે અને કોણ કરે છે તે જાણી લીધું છે, એટલું જ નહીં હુમલાને ધીમો પાડવામાં પણ એમને સફળતા મળી છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે શક્ય છે કે આગળ જતાં આમાંથી ઇલાજ પણ વિકસે.

ચિત્રમાં તમને સફેદ કોશ દેખાય છે તે ઇન્સ્યુલિન બનાવતા બીટા કોશો છે. લીલા રંગમાં છે તે રોગ પ્રતિકાર તંત્ર (ઇમ્યૂન સિસ્ટમ)ના કોશો છે. આપણી લિંફ ગ્રંથિમાં miR92a બને છે અને એ ઇમ્યૂન સિસ્ટમના કોશો પર હુમલો કરે છે. પરિણામે રક્ષક ભક્ષક બની જાય છે અને બીટા કોશોને મારી નાખે છે,. આ કારણે ઇણ્સ્ય્લિન બની શકતું નથી. વૈજ્ઞાનિકોએ આ પ્રક્રિયા જોઈ અને miR92a પર જ હુમાલો કરવાનું નક્કી કર્યું, આના માટે એમણે ઍન્ટેગોમિરનો ઉપયોગ કર્યો. ઍન્ટેગોમિર સાથે miR92aનું સંયોજન થઈ જાય છે એટલે આ ઇલાજ કરવાથી હુમલો હળવો પડી જાય છે અને પૅનક્રિઆસમાં જ બીટા કોશોનું ઉત્પાદન શરૂ થઈ જાય છે. આ બીટાકોશો જ ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. તે ઉપરાંત આ ઇલાજથી બીટા કોશોનું રક્ષણ કરનારા T કોશ પણ બનવા લાગે છે.

૦-૦-૦

ફરસની લાદીમાંથી વીજળી!

ઘરની કે મોટા મૉલ કે થિએટરોની ફરસબંધી સુંદર હોય છે. સામાન્ય રીતે એમાં લાકડાના વ્હેરમાંથી બનાવેલી તક્તીઓ કે લાદીઓનો ઉપયોગ થાય છે. એ સસ્તી પણ હોય છે અને આકર્ષક પણ હોય છે. અમેરિકાની વિસ્કોન્સિન-મૅડિસન યુનિવર્સિટીના એસોસિએટ પ્રોફેસર શુદોંગ વાંગ અને એમની. ટીમે આવી ફરસમાંથી વીજળી પેદા કરવાનો નુસ્ખો શોધી કાઢ્યો છે. એમણે લાકડાના માવાનો ઉપયોગ કર્યો અને ‘કંપન’ દ્વારા વીજળી પેદા કરી. લાકડામાં સેલ્યૂલોઝના નેનો ફાઇબર ઉમેરીને એમણે અખતરો કર્યો. એ ફાઇબર પર રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરવાથી એ બીજા આવી પ્રક્રિયા ન કરી હોય તેવા ફાઇબરના સંપર્કમાં આવતા વીજળીક ચાર્જ પેદા કરે છે.

આ નૅનોફાઇબરને ફરસબંધી માટેની સામગ્રીમાં ભેળવી દેવાય ત્યારે એમાં વીજળી પેદા થાય છે. એનાથી લાઇટ બળી શકે છે અને બૅટરી ચાર્જ કરી શકાય છે. આવી ફરસબંધી સ્ટૅડિયમો, મોટા બૅંકેટ હૉલ, થિએટરોમાં વપરાય તો મોટા પાયે પરંપરાગત વીજળીની બચત થાય. એ સોલર પાવર કરતાં પણ સસ્તું પડે!

પ્રોફેસર વાંગ હવે આની ટેકનોલોજીની કચાશો દૂર કરવામાં વ્યસ્ત છે.

૦-૦-૦

%d bloggers like this: