Raja Mahendra Pratap – A forgotten Freedom Fighter

આપણે હાલમાં જ ૭૦મા સ્વાતંત્ર્યદિનની ઊજવણી કરીને પરવાર્યા છીએ ત્યારે એક પ્રશ્ન પૂછાવાનું મન થાય છે. રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપનું નામ આપણે જાણીએ છીએ? આ એમનું દુર્ભાગ્ય નથી, આપણું દુર્ભાગ્ય છે. આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઘણા વીરોને આપણે તદ્દન ભૂલી ગયા છીએ. એક કારણ તો એ કે આપણે જે રીતે ઇતિહાસ શીખ્યા છીએ તેમાં ઘણા ખાડા છે. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વિશે તો આપણે સૌ જાણીએ છીએ. આપણે કદાચ એ પણ જાણીએ છીએ કે ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈનું ૧૮૫૮માં મૃત્યુ થયું. પણ તે પછી આપણા જ્ઞાનમાં ખાડો છે. તેના પહેલાં શું હતું? તે પછી (અથવા પહેલાં પણ) ૧૮૮૫માં કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ ત્યાં સુધી, અને તે પછી, મહાત્મા ગાંધીએ ૧૯૧૫માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત આવીને કોંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું ત્યાં સુધી શૂન્યાવકાશ હતો એમ આપણે માનીએ છીએ.

આપણે સુભાષચંદ્ર બોઝે બનાવેલી આરઝી હકુમત (કામચલાઉ સરકાર બનાવી તે તો જાણીએ છીએ પણ ભારતની પહેલી આરઝી હકુમત રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપે અફઘાનિસ્તાનમાં બનાવી હતી.

રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ૧લી ડિસેમ્બર ૧૮૮૬ના રોજ મહેન્દ્ર પ્રતાપ આજના હાથરસ જિલ્લાના મૂસરનમાં જાગીરદાર કુટુંબમાં જન્મ્યા હતા. એમને રાજાનો દરજ્જો મળ્યો હતો. એ ત્રણ વર્ષના હતા ત્યારે હાથરસના રાજાએ એમને દત્તક લીધા. સ્વભાવે એ શરૂઆતથી જ ઉદાર હતા. પોતે હિંદુ જાટ હતા પણ લગ્ન શીખ જાટ કન્યા સાથે કર્યાં. એમનાં પત્નીનું ૧૯૨૫માં અવસાન થઈ ગયું. અલીગઢની સરકારી કૉલેજ છોડીને સર સૈયદ અહેમદે સ્થાપેલી મોહમેડન ઍંગ્લો-ઑરિએન્ટલ કૉલેજમાં દાખલ થયા, જે પાછળથી આજની અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી બની. એમને એ વાતનો ગર્વ હતો કે એમનામાં હિંદુ, શીખ અને ઇસ્લામ ત્રણેયનો સમન્વય થયો હતો.

કોંગ્રેસ સાથે

૧૯૦૬માં એમના સસરાના વિરોધની અવગણના કરીને તેઓ કલકત્તામાં કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં ભાગ લેવા ગયા. ત્યાં ઘણા નેતાઓને મળ્યા. આ અધિવેશન દરમિયાન એમના પર સ્વદેશી આંદોલનનો ભારે પ્રભાવ પડ્યો અને એમણે પોતાના ગામ અને આજુબાજુના વિસ્તારોમાં સ્વદેશી અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ આંદોલન શરૂ કરી દીધું. આ પહેલાં એમણે ૧૯૧૩માં દક્ષિણ આફ્રિકા જઈને ગાંધીજીનાં આંદોલનોમાં પણ ભાગ લીધો.

પરંતુ એમને આટલેથી સંતોષ નહોતો અને ૨૮ વર્ષની ઉંમરે એમણે ૧૯૧૪ના ડિસેમ્બરમાં ત્રીજી વાર દેશ છોડ્યો અને સ્વિટ્ઝર્લૅંડ પહોંચ્યા. એ વખતના માર્ક્સવાદી વીરેન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયને એમના વિશે જાણ થઈ. એ હરીન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય અને સરોજિની નાયડૂના ભાઈ હતા અને ‘ચટ્ટો’ના નામે સામ્યવાદી જગતમાં વિખ્યાત હતા. મહેન્દ્ર પ્રતાપ પણ શ્યામજી કૃષ્ણવર્મા જેવા નેતાઓ પાસેથી વીરેન ચટ્ટોપાધ્યાય વિશે ઘણું જાણી ચૂક્યા હતા. વીરેન ચટ્ટોપાધ્યાયે એ જ અરસામાં બર્લિન કમિટી બનાવી હતી. મહેન્દ્ર પ્રતાપે ચટ્ટો સમક્ષ જર્મનીના કૈસર વિલ્હેલ્મ બીજાને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. ચટ્ટોએ તપાસ કરી તો ખબર પડી કે કૈસર પોતે જ પ્રતાપને મળવા માગતો હતો. ચટ્ટોની યોજના અફઘાનિસ્તાનમાં હિંદની સરકાર બનાવવાની હતી. કૈસરે એમનેOrder of the Red Eagleથી સન્માન્યા. કૈસરને ખ્યાલ હતો કે અફઘાનિસ્તાનમાંથી હુમલો થાય તો જિંદ, પટિયાલા અને નાભાને અલગ પાડી શકાય એમ હતું.

અફઘાનિસ્તાનમાં આરઝી હકુમત

મહેન્દ્ર પ્રતાપ અફઘાનિસ્તાન પહોંચ્યા અને ત્યાંના અમીરને મળ્યા. અમીર હિંદુસ્તાની વિદ્રોહીઓને મદદ કરવા તૈયાર હતો. દરમિયાન એમના બીજા સાથીઓ પણ કાબુલ પહોંચી ગયા જેમાં ઑબેદુલ્લાહ સિંધી, મૌલાના બરકતુલ્લાહ મુખ્ય હતા. મહેન્દ્ર પ્રતાપ આરઝી હકુમતના પ્રમુખ બન્યા અને બરકતુલ્લાહ વડા પ્રધાન. ગૃહ પ્રધાન તરીકે ઓબેદુલ્લાહ સિંધી, યુદ્ધ મંત્રી તરીકે મૌલવી બશીર અને વિદેશ મંત્રી તરીકે ચંપક રમણ પિલ્લૈને નીમવામાં આવ્યા.

કાબુલમાં ભારતની પહેલી આરઝી હકુમતના સભ્યોકાબુલમાં ભારતની પહેલી આરઝી હકુમતના સભ્યો

પરંતુ આરઝી હકુમતને જે આશાઓ હતી તે પાર ન પડી. અફઘાનિસ્તાનના અમીરને આરઝી હકુમતને ખુલ્લો ટેકો આપતાં ડર લાગતો હતો અને એના પર બ્રિટનનું દબાણ પણ બહુ હતું. એટલે અફઘાનિસ્તાનમાંથી હિંદુસ્તાનના પ્રદેશોમાં હથિયારબંધ આક્રમણ કરવાની એની હિંમત ન ચાલી. આમ પહેલી આરઝી હકુમત નિષ્ફળ રહી.

જો કે રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ તે પછી પણ પોતાની રીતે સક્રિય રહ્યા. એમણે લેનિન સાથે પણ સંબંધ સ્થાપ્યા હતા અને મૉસ્કો જઈને લેનિનને ભારતની આઝાદી માટે મળ્યા. જાપાનમાં પણ એમણે સ્વાતંત્ર્ય માટે ઝુંબેશ ચાલુ રાખી.

પાછા ભારતમાં

૩૨ વર્ષ પછી ૧૯૪૬માં તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને સીધા જ ગાંધીજીને મળવા વર્ધા પહોંચી ગયા. આમ એમના જીવનમાં સતત આઝાદીની ઝંખનાનો અગ્નિ સળગતો જ રહ્યો.

આઝાદી પછી પણ ૧૯૭૯માં એમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી એ જાહેર જીવનમાં સક્રિય રહ્યા અને પંચાયતી રાજ માટે કામ કરતા રહ્યા. ૧૯૫૭થી ૧૯૬૨ દરમિયાન રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ લોકસભાના સભ્ય હતા. એ ચૂંટણીમાં એમણે ભારતીય જનસંઘના ઉમેદવાર અટલ બિહારી વાજપેયીને હરાવ્યા હતા.

એ બહુમુખી પ્રતિભાના સ્વામી હતા. ગ્રામ સ્વરાજ અને શિક્ષણ એમનાં મનગમતાં કાર્યક્ષેત્રો હતાં લોકો વચ્ચે સદ્‌ભાવ વધે તે માટે એમણે એક નવા ધર્મ ‘પ્રેમ ધર્મ’ની પણ સ્થાપના કરી હતી.

આવા નિઃસ્વાર્થ વીરને હાર્દિક નમન.


(તસવીરો અને માહિતી ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ જુદા જુદા સ્રોતોમાંથી બિન વ્યાપારી હેતુ માટે લીધી છે)

૦-૦-૦

2 thoughts on “Raja Mahendra Pratap – A forgotten Freedom Fighter

  1. Satish Dholakia

    ..હજુ ગયે અઠ્વાડીયે શ્યામજી ક્રુષ્ણવર્મા ક્રાન્તિ તીર્થ માંડ્વી કચ્છ ની મુલાકાત લીધી ત્યારે રાજા મહેન્દ્ર પ્રતપ અંગેનો આછો પાતળો ખ્યાલ હતો .તે વધુ મજબૂત બન્યો. તીર્થ ના ફોટાઓ વગેરે ફેસ બુક પર મુકતાં મે મારુ અવલોકન પણ લખ્યું કે આવાં ઘણા વ્યક્તિત્વો પર અંધાર પટ છવાયેલ રહે તે માટે ના આયોજન પૂર્વક પ્રયત્નો થયેલા છે, ઇતિહાસ અંગે પણ એવું કહી શકાય કે જેના હાથ મા તેના મો માં જેવો તાલ થયેલ છે. આવાં પાત્રો ને ઉજાગર કરતા રહીયે તે ઉત્તમ સેવા કહી શકાય .

  2. મારે માટે અજાણ હતા એવા સ્વાતંત્ર્ય સૈનિકને સાદર શ્રધ્ધાંજલી.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s