Muslims Against Partition – Shamsul Islam (6)

Muslims Against Partition - Shamsul IslamMuslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

દેશભક્ત મુસ્લિમ નેતાઓ અને સંસ્થાઓ ()

ગયા અઠવાડિયે ૧૪મી જૂનના લેખમાં આપણે પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરનારા દેશભક્ત મુસ્લિમ નેતાઓ વિશે જાણ્યું, આજે એવાં જ કેટલાંક મુસ્લિમ સંગઠનોનો પરિચય મેળવીએ.

જમિયત ઉલેમાહિન્દ

૧૯૧૯માં અગ્રગણ્ય મુસ્લિમ વિદ્વાનોએ જમિયત ઉલેમાહિન્દની સ્થાપના કરી. આમાં મૌલના મહેમૂદ હસન દેવબંદી, મૌલાના સૈયદ હુસેન અહમદ મદની, મૌલાના અહમદ સઈદ દેહલવી, મુફ્તી કિફાયતુલ્લાહ દેહલવી, મુફ્તી મહંમદ નઈમ લુધયાનવી, મૌલાના અહમદ અલી લાહોરી, મૌલાના બશીર અહમદ ભટ્ટા, મૌલાના સૈયદ ગુલ બાદશા, મૌલાના હિફઝુર રહેમાન સ્યોહારવી અને મૌલાના અબ્દુલ બારી ફિરંગી-મહેલી મુખ્ય હતા. જમિયતે મુસ્લિમ લીગના બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંત અને પાકિસ્તાનની યોજનાનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. દેશના ઘણાખરા ભાગોમાં જમિયતની શાખાઓ ફેલાયેલી હતી અને મોટી સંખ્યામાં મુસલમાનો એમાં સામેલ થતા હતા. ઘણી વાર લીગીઓ અને જમિયતના કાર્યકરો વચ્ચે રસ્તામાં પણ મારામારી થઈ જતી.

મૌલાના હુસેન મહંમદ મદનીએ કુરાનમાંથી દેખાડ્યું કે ઇસ્લામ સ્વતંત્રતા, સમાનતા, ન્યાય અને સૌની સાથે સહકારથી જીવવાનો ઉપદેશ આપે છે. મૌલાના મદનીને માલ્ટામાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે કાવતરું ઘડવા માટે ચાર વર્ષની કારાવાસની સજા મળી હતી. મદનીએ ૧૯૩૭માં કહ્યું હતું કે આજના જમાનામાં રાષ્ટ્રો વતનની ભૂમિને આધારે રચાય છે, ધર્મના આધારે નહીં”. શાયર મહંમદ ઇકબાલ મુસ્લિમોને અલગ કોમ (રાષ્ટ્ર) માનતા હતા એટલે મદનીના આ કથનથી ઊકળી ઊઠ્યા હતા. એમણે મદનીની ઠેકડી ઉડાડતી ત્રણ કડીઓ ફારસીમાં લખી, જેમાં કહ્યું કે મદનીને અરબી ભાષાનું જ્ઞાન નથી.

એમનો વિવાદ બે શબ્દો વિશે હતોઃ કૌમ’ (રાષ્ટ્ર) અને મિલ્લત’ (એટલે જેને આપણે ગુજરાતીમાં કહીએ છીએ તે કોમઅથવા જાત). ઇકબાલની પ્રતિભાની પ્રશંસા કરવાની સાથે એમણે કટાક્ષમાં કહ્યું કે અંગ્રેજ જાદુગરોની મોહિનીમાં માણસ ફસાઈ જાય તેમાં કંઈ નવાઈ નથી.”

જમિયતે એક સંગઠિત રાષ્ટ્રની હિમાયત કરતું ઘણું સાહિત્ય પ્રકાશિત કર્યું. ૧૯૪૭ના જૂનમાં ભાગલાની દરખાસ્ત વિશે ચર્ચા કરવા ઑલ ઇંડિયા કોંગ્રેસ કમિટીની બેઠક મળી. ગોબિંદ બલ્લભ પંતે ભાગલાને મંજૂરી આપવાનો ઠરાવ રજૂ કર્યો ત્યારે જમિયતના નેતા હિફ્ઝુર રહેમાન સ્યોહારવી ઠરાવની વિરુદ્ધમાં બોલ્યા – “… જો આજે કોંગ્રેસ ભાગલાનો સ્વીકાર કરી લેશે તો એનો અર્થ એ થશે કે આપણે પોતાના જ હાથે આપણા આખા ઇતિહાસ અને આપણી માન્યતાઓને ભૂંસી નાખીએ છીએ…આપણે બે રાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત સામે નમી ગયા છીએ…”

મોમીન કૉન્ફરન્સ

મોમીન કૉન્ફરન્સ ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના મુખ્યત્વે વણકરો અને બીજા કારીગરોનું સૌથી મોટું સંગઠન હતું. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ વણકરોનું ભારે શોષણ કર્યું હતું. મૅન્ચેસ્ટર અને લિવરપુલમાં બનેલું કાપડ વેચવા માટે કંપનીએ વણકરોની કમર તોડી નાખવામાં કશું બાકી નહોતું રાખ્યું. મુસ્લિમ સમાજ પોતે પણ ‘અશરફ-અર્ઝલ’ (ઉમરાવ અને મજૂર) વર્ગમાં વહેંચાયેલો હતો. અશરફ મુસ્લિમો પણ અર્ઝલ વર્ગના મુસલમાનોનું શોષણ કરવામાં પાછળ નહોતા. મોમીન કૉન્ફરન્સે રયીનો (બકાલીઓ), મન્સૂરીઓ (કપાસ ઉગાડનારા). ઇદરિસીઓ (દરજીઓ) અને કુરેશીઓ (કસાઈઓ)ને પણ સંગઠિત કરવાની કોશિશ કરી.

મોમીન કૉન્ફરન્સે જ્યારે સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાની માંગ કરી અને કોંગ્રેસની સાથે રહીને સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષમાં સામેલ થવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૪૩માં દિલ્હીમાં મોમીન કૉન્ફરન્સનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં એના અધ્યક્ષ ઝહીરુદ્દીને મુસ્લિમ લીગ બધા મુસલમાનો વતી બોલતી હોવાના દાવાને પણ નકારી કાઢ્યો. આ બેઠકમાં ૧૫,૦૦૦ પ્રતિનિધિઓ હાજર રહ્યા અને એમણે ઠરાવ પસાર કર્યો કે સાડાચાર કરોડ મુસલમાનોની એકમાત્ર મોમીન કૉન્ફરન્સ કરે છે.

મજલિસઅહરારઇસ્લામ

આ નામનો અર્થ છે, ઇસ્લામની સ્વતંત્રતા માટેનું સંગઠન. ૧૯૨૯માં પંજાબના મુસ્લિમોએ આ સંગઠનની રચના કરી હતી. ૧૯૨૦ના ખિલાફત આંદોલનમાં એ સક્રિય હતા અને તે પછી એમણે અહરારની રચના કરી. પંજાબના સમૃદ્ધ ખેડૂતો અને નિમ્ન મધ્યમ વર્ગનો એમને ટેકો હતો. અહરારના નેતા હબીબુર રહેમાન લુધયાનવી કોંગ્રેસની સાથે રહ્યા. એમના વિચારો ભારતના સમાજવાદીઓ જેવા જ હતા. એમણે કહ્યું, હિન્દુસ્તાનની બધી સમસ્યાઓનો ઉકેલ ખેડૂતો અને કાઅમદારોને સંગઠિત કરીમે મૂડીવાદીઓને બદલે ગરીબોની સરકાર બનાવવામાં છેહિન્દુસ્તાનની સરકાર અંગ્રેજોના હાથમાંથી નીકળીને મૂડીવાદીઓના હાથમાં જશે તો કોંગ્રેસની બધી મહેનત અને બલિદાનો એળે જશે…”

બીજું વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું ત્યારે બધાંથી પહેલાં અહરાર સંગઠને જાહેર કર્યું કે એ ચોખ્ખેચોખ્ખું સામ્રાજ્યવાદી યુદ્ધ હતું. યુદ્ધના વિરોધ માટે એના આઠ હજાર કાર્યકરો અને પચાસ જેટલા નેતાઓને ત્રણથી પાંચ વર્ષની સજા કરવામાં આવી. હબીબુર રહેમાને એમના ૬૪ વર્ષના જીવનમાં (મૃત્યુઃ ૧૯૫૬) દસ વર્ષ અને છ મહિનાનો સમય જેલમાં જ ગાળ્યો..

અહરાર સંગઠન પાકિસ્તાનનો સખત વિરોધ કરતું હતું. ૧૯૪૦માં અલ્લાહબખ્શના નેતૃત્વ હેઠળ મળેલી આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સમાં પણ અહરારની ભૂમિકા બહુ આગળપડતી હતી. માત્ર મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાન યોજનાનો જ નહીં, હિન્દુ મહાસભાની અખંડ હિન્દુસ્તાનની એકચક્રી કેન્દ્રીય હકુમતની દરખાસ્તનો પણ એમણે વિરોધ કર્યો. આહરાર સંગઠનનો આધાર પંજાબમાં હતો, તેમ છતાં, ‘આઝાદ પંજાબ’ની માગણીનો પણ એમણે સખત વિરોધ કર્યો.

બીજા એક અહરાર નેતા અફઝલ હક ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા રૂલ હેઠળ રાવલપીંડીની જેલમાં કેદ હતા ત્યાં એમણે Pakistan and Untouchability પુસ્તક લખ્યું. એમાં એમણે મુસ્લિમ લીગના નેતાઓને આળસુ અને પરોપજીવી તરીકે ઓળખાવ્યા. એમણે કહ્યું કે ઊંચી જાતના મુસલમાનો સવર્ણ હિન્દુઓની જેમ આભડછેટ પાળે છે અને એટલા માટે પાકિસ્તાન માગે છે કે જેથી નીચી જાતના મુસલમાનોનું બરાબર શોષણ કરી શકે. એમણે લખ્યું કે હિન્દુસ્તાનના ભાગલા ત્રણેય કોમોના ઉચ્ચ વર્ગોની માંગ છે. કોઈ એમ માનતા હોય કે એ કોમી માગણી છે, તો એ બરાબર નથી. એ માત્ર સ્ટન્ટ છે, જેથી ગરીબ વર્ગના લોકો સામાજિક અને આર્થિક ન્યાય જેવા મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર પોતાના વિચારો અને શક્તિ કેન્દ્રિત ન કરી શકે.”

ઑલ પાર્ટીઝ શિયા કૉન્ફરન્સ

આ સંગઠન ઑલ ઇંડિયા શિયા કૉન્ફરન્સ તરીકે પણ ઓળખાય છે. શિયા કૉન્ફરન્સ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની હિમાયતી હતી. એના પ્રમુખ હુસૈનીભાઈ લાલજીએ કૅબિનેટ મિશન સમક્ષ કહ્યું કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એટલા લાંબા વખતથી એક પ્રજા તરીકે સાથે રહે છે અને ઘણી બાબતોમાં એમનામાં સમાનતા છે. શિયા કાઉંસિલને ડર હતો કે પાકિસ્તાન બનશે તો ‘હનફી શરીઅત’ આખા દેશમાં લાગુ થશે. (સુન્નીઓ અબૂ હનીફના કાયદાશાસ્ત્રને અનુસરે છે, જેને હનફી શરીઅત કહે છે). શિયાઓની ‘શરીઅત જાફરી’ કે ‘ઇમામિયા કાનૂન’ની અવગણના થશે. મુસ્લિમ લીગે શિયા લઘુમતીના રીતરિવાજોનું રક્ષણ કરવાની ખાતરી નહોતી આપી અને શિયાઓને અલગ દરજ્જો આપવા પણ તૈયાર નહોતી.

શિયા પોલિટિકલ કૉફરન્સના અધ્યક્ષ સૈયદ ઝહીર અલીએ જિન્નાને પત્ર લખીને પાકિસ્તાનમાં શિયાઓના હકો વિશે ચોખવટ માગી.જિન્નાએ જવાબમાં બધા મુસલમાનો એક હોવાનું કહ્યું અને ઉમેર્યું કે સૈયદે પત્રમાં ઊભા કરેલા મોટા ભાગના સવાલોનો ઉકેલ મુસલમાનો આંતરિક રીતે જ લાવી શકે તેમ છે, એટલું જ નહીં ઘણા સવાલો તો અસંગત છે અને પૂરતી માહિતીને કારણે ઊહા થયા છે. શિયા પોલિટિકલ કૉન્ફરન્સના નેતાઓને આ જવાબ સંપૂર્ણ “અસંતોષકારક” લાગ્યો. જો કે ઘણા શિયા નેતા મુસ્લિમ લીગમાં હતા પરંતુ આવી ખાતરી માગવામાં શિયા કૉન્ફરન્સે અગમચેતી દેખાડી હતી તે પાકિસ્તાનમાં આજ સુધી બનતી ઘટનાઓને સાબીત કરી આપ્યું છે.

ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ મજલિસ

મુસ્લિમ મજલિસની રચના ૧૯૪૩માં થઈ હતી. એનો મૂળ ઉદ્દેશ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા ટકાવી રાખવાનો હતો. એની સ્થાપનાની જાહેરાત કરતાં બંગાળના અગ્રગણ્ય મુસ્લિમ નેતા શેખ મહંમદ જાને કહ્યું કે જિન્નાની રાજરમતથી મુસ્લિમોને વાકેફ કરવા માટે મજલિસની સ્થાપના કરાઈ છે. એના મૅનિફેસ્ટોમાં જાહેર કરવામાં આવ્યું કે જિન્ના પ્રત્યાઘાતી અને સ્વાર્થી છે અને એમણે સ્વતંત્રતા અને રાષ્ટ્રીય એકતાના ધ્યેયમાં આડશો ઊભી કરી છે. જ્યાં સુધી આવા નેતાઓને જ્યાં સુધી છૂટૉ દોર અપાશે ત્યાં સુધી આ દેશની બે મહાન કોમો વચ્ચે એકતા નહીં થાય કે દેશને આઝાદી નહીં મળે. આ પ્રત્યાઘાતી નેતાઓ ચાળીસ કરોડની જનતાનાં આઝાદીનાં અરમાનો સિદ્ધ કરવા માટેના સંઘર્ષમાં બ્રિટિશ હકુમતના હાથનું શક્તિશાળી હથિયાર છે.”

મજલિસના પ્રમુખ અબ્દુલ મજીદ ખ્વાજા મુસ્લિમ લીગની ભાગલાવાદી નીતિઓની વિરુદ્ધ કોંગ્રેસ સાથે મળીને કામ કરતા રહ્યા. એમણે કહ્યું કે મુસ્લિમ લીગને (પ્રાંતીય ચૂંટણીઓમાં) વિજય મળ્યો તેનું કારણ એ કે મતદાન દેખાવ પૂરાતું જ છે, મુસલમાનોમાંથી બહુ જ થોડા લોકો મત આપી શકતા હતા. ગાંધીજી જ્યારે અલગ મતદાર મંડળો માટે સંમત થઈ ગયા ત્યારે ખ્વાજાએ ગાંધીજીને પત્ર લખ્યો કે એનો અર્થ એ કે તમે તમારી પડખે ઊભા રહીને લડનારા મુસલમાનોને એવા મુસલમાનોના હાથમાં સોંપી દો છો કે જેમણે પોતાનાં પદો, પગારો અને ગવર્નમેન્ટ હાઉસમાં લંચ અને ડિનર લેવા સિવાય બીજું કંઈ કર્યું નથી…”

અહ્‍લહદીસ

અહ્‍લ-એ-હદીસ મુસલમાનોનો એક સંપ્રદાય છે. (હહદીસ એટલે પયગંબરના જીવનની ઘટનાઓની કથાઓ, અને અહલ એટલે લોક. ‘હદીસના લોકો’). એમણે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા પર ભાર મૂક્યો અને અફસોસ સાથે કહ્યું કે અંગ્રેજો સામે લડવાને બદલે બન્ને કોમો નકામા મુદ્દાઓ પર અંદરોઅંદર લડે છે. આ પંથે આશા દર્શાવી કે એક દિવસ બન્ને કોમો સમજી જશે કે આવી લડાઈથી કોઈને લાભ નથી અને શેખ સા’દીની વાત દોહરાવશે કે “દો મુર્ગ જંગ કુનન્દ, ફાયદા તીરગર” (બે મરઘા શિકારીના ફાયદા માટે લડે છે). આ સમજાયા પછી બન્ને એકબીજાને ભેટી પડશે અને એક સાથે બોલશેઃ યે સબ કહને કી બાતેં હૈં કિ હમ ઉનકો છોડ બૈઠે હૈં, જબ આંખેં ચાર હોતી હૈં મહોબ્બત હો હી જાતી હૈ !”

અંજુમનવતન

બલૂચી ગાંધી ખાન અબ્દુસ સમદ ખાનનું આ સંગઠન હતું. બલૂચિસ્તાનમાં મુસ્લિમ લીગની હાજરી નામ પૂરતી પણ નહોતી પણ પાકિસ્તાન યોજનામાં એનો પણ સમાવેશ કરી લેવાયો હતો. બલૂચી ગાંધીના જણાવ્યા પ્રમાણે માત્ર ગણ્યાગાંઠ્યા. ઇલકાબધારી મુસલમાનો પોતાને મુસ્લિમ લીગ તરીકે ઓળખાવતા હતા. એમના શબ્દોમાં, “મુસ્લિમ લીગને ‘પાકિસ્તાન દિન’ પણ પોતાની ઑફિસમાં જ ઊજવવો પડ્યો અને પાકિસ્તાનના નામે લોકો સમક્ષ આવવાની એમની હિંમત નહોતી.

જિન્ના જ્યારે બલૂચિસ્તાનની મુલાકાતે ગયા ત્યારે બ્રિટિશ રેસિડન્ટ અને બીજા અધિકારીઓએ એમનું સ્વાગત કર્યું અને એ સરકારના મહેમાન તરીકે એક અઠવાડિયું ત્યાં રહ્યા.

અંજુમન-એ-વતન મુસ્લિમ લીગ વિરુદ્ધનાં મુસ્લિમ સંગઠનો સાથે ગાઢ સંપર્કમાં હતું અને ૧૯૪૦ની આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સમાં એણે ૪૫ ડેલીગેટ મોકલ્યા હતા.

દક્ષિણ ભારતમાં પાકિસ્તાન વિરોધી મુસલમાનો

માત્ર ઉત્તર ભારતના મુસલમાનો જ પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતા હતા એવું નથી. દક્ષિણ ભારતમાં જૂન૧૯૪૧માં કુંબકોણમ (મદ્રાસ પ્રાંત – હવે તમિળનાડુ)માં “સાઉથ ઇંડિયા ઍન્ટી-સેપરેશન કૉન્ફરન્સ” (દક્ષિણ ભારતમાં ભાગલા વિરોધી કૉન્ફરન્સ) મળી. એનું ઉદ્‍ઘાટન જમિયતુલ ઉલેમા-એ-હિન્દના એક નેતા મૌલાના ઓબેદુલ્લાહ સિંધીએ કર્યું. મધ્ય પ્રાંતના એક માજી પ્રધાન મહંમદ યૂસુફ શરીફે પ્રમુખસ્થાનેથી બોલતાં કહ્યું કે, ભારતના મુસ્લિમ અને હિન્દુ રાજ્ય, એવા ભાગલા પાડવાથી, દેશમાં જે ચરુ ઊકળે છે તે ઠંડો પડવાને બદલે સતત ઊકળતો રહેશે, પરસ્પર ભાંડવાનું અને લડ્યા કરવાનું કાયમ માટે ચાલતું રહેશે. આવા દેશની આઝાદી કેટલો વખત ટકે? ભારત જેટલું વધારે અલગ કોમ તરીકે વિચારશે તેટલી જ પરસ્પર શંકાઓ ઘેરી બનતી જશે,”

બર્મિંગહામમાં હિન્દુસ્તાની મુસલમાનો

બર્મિંગહામમાં ભારતીય મુસલમાનોની ગણનાપાત્ર વસ્તી હતી. બ્રિટનની જમિયત-ઉલ-મુસ્લિમના પ્રમુખ સૈયદ અમીર શાહે કહ્યું, “…ગ્રેટ બ્રિટનમાં વસતા ૯૯ ટકા મુસલમાનો પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરે છે અને ઇંડિયન નૅશનલ કોંગ્રેસ સાથે વિના શરતે જોડાવાના અમારા પ્રસ્તાવને ટેકો આપે છે. અમે મિ. જિન્નાને ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહેશું કે પાકિસ્તનનો આખો વિચાર જ કેટલો ઘૃણાસ્પદ છે…”

૦-૦-૦

આમ છતાં અંતે આ દેશભક્ત મુસલમાનોનું ચાલ્યું નહીં અને મુસ્લિમ લીગની માગણી પ્રમાણે પાકિસ્તાન બની ગયું. આટલું જોરદાર સંગઠન અને જન-સમર્થન હોવા છતાં દેશભક્ત મુસલમાનો કે નિષ્ફળ રહ્યા?આવતીકાલે આપણે આ બાબતમાં લેખક શમ્સુલ ઇસ્લામના વિચારો જાણીશું.

0-0-0

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૪૧:

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s