Muslims Against Partition – Shamsul Islam (5)

Muslims Against Partition - Shamsul IslamMuslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

દેશભક્ત મુસ્લિમ નેતાઓ અને સંસ્થાઓ

આપણે આ પુસ્તકની પરિચય શ્રેણીના પહેલા જ લેખમાં જોયું છે કે લેખક શમ્સુલ ઇસ્લામ મુસ્લિમ લીગના વિરોધી મુસલમાનોને ‘રાષ્ટ્રવાદી’ તરીકે ઓળખાવવાનું પસંદ નથી કરતા, પરંતુ એમના માટે ‘દેશભક્ત’ શબ્દ વાપરે છે. લેખક કહે છે કે અલ્લાહબખ્શ જેવા જ બીજા દેશભક્ત મુસલમાનો પણ ઘણા હતા, એટલું જ નહીં, કેટલાંયે મુસ્લિમ સંગઠનો પણ મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાન યોજનાનો વિરોધ કરતાં હતાં. આપણે એમાંથી અમુકનો પરિચય મેળવીએ.

શિબલી નોમાનીઃ ૧૮૫૭૧૯૧૪

શિબલી નોમાનીનો જન્મ ૧૮૫૭માં થયો હતો. હજી દેશમાં રાષ્ટ્રવાદનો વાયરો ફુંકાવાની શરૂઆત પણ માંડ થઈ હતી ત્યારે ૧૯૧૪માં તો એમનું અવસાન પણ થઈ ગયું હતું. પરંતુ એ બહુ શરૂઆતના રાષ્ટ્રવાદી હતા. એમણે ૧૮૮૩માં આઝમગઢમાં એમણે ‘નૅશનલ સ્કૂલ’ની સ્થાપના કરી. (આ શબ્દ પછીથી ગાંધીજીના શૈક્ષણિક કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રીય શાળાતરીકે વિકસ્યો). શિબલી નોમાની હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના પ્રખર હિમાયતી હતા. ૧૯૧૨માં એમણે કેટલાયે લેખો લખીને મુસ્લિમ લીગની નીતિઓની ટીકા કરી. એ અરસામાં કોંગ્રેસ રચનાત્મક આર્થિક અને રાજકીય કાર્યક્રમમાં માનતી હતી. નોમાનીએ આનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે લીગ, એની સામે સરકારી નોકરીઓમાં વધારે ને વધારે મુસલમાનોને લેવાય અને અલગ મતદાર મંડળોની પ્રથા મ્યૂનિસિપાલિટીઓ અને પંચાયતો સુધી વિસ્તારવાની માગણી કરતી હતી.

શિબલીએ ધ્યાન દોર્યું કે કોંગ્રેસના હિન્દુ નેતાઓને ખિતાબો નહોતા મળ્યા અને કોઈ જમીનદારો પણ નહોતા. બીજી બાજુ લીગ પર તો એમનો પૂરેપૂરો કબજો હતો. નોમાનીએ એક શે’ર દ્વારા મુસ્લિમ લીગ પર કટાક્ષ કર્યોઃ

મુખ્તસર ઇસકે ફઝાઇલ કોઈ પૂછે તો યે હૈં
મોહસીનકૌમ ભી હૈ, ખાદિમહુક્કામ ભી હૈ

(એના ગુણો વિશે કોઈ પૂછે તો ટૂંકમાં એટલું જ, કે એ ક્યારેક કોમની સંરક્ષક હોય છે તો ક્યારેક હાકેમની સેવક હોય છે).

હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા વિશે એમનું કહેવું હતું કે ગામડાંમાં જાઓ અને જાતે જ જૂઓ કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે કેવો ભાઈચારો છે. બન્ને વચ્ચે જાણે લોહીના સંબંધ હોય તેમ એકબીજાના સુખદુઃખમાં કેવા સાથે રહે છે.

મુખ્તાર અહમદ અન્સારી

મુખ્તાર અહમદ અન્સારી વ્યવસાયે ડોક્ટર હતા અને ગાંધીજીના નિકટના સાથી હતા. ખરેખર તો મુસલમાનોમાં દ્વિરાષ્ટ્રવાદ વિરુદ્ધ અવાજ જગાડનારા થોડા નેતાઓમાં એમનું નામ આવે છે. ૧૯૨૭માં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મદ્રાસમાં મળ્યું તેમાં પ્રમુખપદે ડૉ. અન્સારી હતા. એમણે પોતાના ભાષણમાં જાહેર કર્યું કે આપણે જે સ્વરાજની માગણી કરીએ છીએ તે હિન્દુ રાજ નહીં હોય કે મુસ્લિમ રાજ નહીં હોય.”.

એમણે કહ્યું, હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોનું ભાવિ એમના બીજા દેશવાસીઓસાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલું છે. એમના અને બીજાઓ વચ્ચે ધર્મ સિવાય બાકી બધું સમાન છેએટલે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએધર્મનિરપેક્ષ અને લોકશાહી રાજ્યવ્યવસ્થાનું સર્જન કરવા માટે સંયુક્ત મોરચો બનાવવો પડશે.”

ડૉ. અન્સારી અને હકીમ અજમલ ખાને સાથે મળીને એક મૅનિફેસ્ટો બનાવ્યો જેમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા પર ભાર મુકાયો છે. ડૉ. અન્સારી માનતા કે કોમવાદ એટલો તો નુકસાનકારક છે કે ભવિષ્યમાં એ આપોઆપ સ્વાભાવિક રીતે જ મરી જશે એવી આશા ન રાખી શકાય. ભારતના રાજકીય જીવનના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત તરીકે કોમવાદ વિરુદ્ધ અવિરત સંઘર્ષ કરતા રહેવાની સૌની ફરજ છે.

ડૉ. અન્સારી, હકીમ અજમલ ખાન, મૌલાના મહંમદુલ હસન અને મૌલાના મહંમદ અલીએ સાથે મળીને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના મુસ્લિમ લીગ તરફી વલણના જવાબમાં ધર્મનિરપેક્ષ જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયાની સ્થાપના કરી. પાકિસ્તાન વિશેની ચર્ચાઓમાં આ બન્ને યુનિવર્સિટીઓ સક્રિય હતી અને જામિયા હંમેશાં પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતી રહી.

શૌકત અલી અન્સારી

તેઓ ડૉ. મુખ્તાર અહમદ અન્સારીના ભત્રીજા હતા. Pakistan: The Problem of India એમનું મહત્ત્વનું પુસ્તક છે. એમાં એક પ્રકરણમાં એમણે પાકિસ્તાનના પક્ષમાં રજૂઆત કરી અને તે પછીના પ્રકરણમાં પાકિસ્તાનની યોજના વિરુદ્ધ ૨૬ મુદ્દા રજૂ કર્યા, જે હંમેશાં લીગવિરોધી દેશભક્ત મુસ્લિમ નેતાઓની દલીલોમાં કેન્દ્રસ્થાને રહ્યા. એમણે લખ્યું કે, મુસલમાન મૂડીવાદીઓ, હિન્દુ મૂડીવાદીઓની સ્પર્ધા ટાળવા માટે પાકિસ્તાનની માગણી કરે છે, જેથી મુસ્લિમ સમાજનું શોષણ કરવા માટે એમને છૂટો દોર મળી જાય. મુસલમાનોની આર્થિક સ્થિતિ અલગ દેશ બનાવવાથી નહીં પણ આખા દેશમાં સમાજવાદી આર્થિક નીતિઓ લાગુ કરવાથી સુધરશે.”

અબ્દુલ્લાહ બરેલવી

The Bombay Chronicleના તંત્રી અબ્દુલ્લાહ બરેલવી ચુસ્ત રાષ્ટ્રવાદી અને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના પ્રખર હિમાયતી હતા. યૂસુફ મહેરઅલી, અંગ્રેજી અખબાર ‘વૅનગાર્ડ’ના તંત્રી અને કોંગ્રેસના આગળપડતા આગેવાન અબ્બાસ તૈયબજી અને નામાંકિત ધારાશાસ્ત્રી એમ. સી. ચાગલાની સાથે મળીને અબ્દુલ્લાહ બરેલવીએ ૧૯૨૯ની આઠમી જુલાઈએ કોંગ્રેસ મુસ્લિમ પાર્ટીની સ્થાપના કરી. શૌકત અલી અન્સારીને ઉર્દુભાષી ગ્રામીણ મુસ્લિમોનો જોરદાર ટેકો હતો, તો બરેલવી શહેરી મુસલમાનોને સંગઠિત કરવામાં સફળ રહ્યા. જો કે શૌકત અલીએ એમનો વિરોધ કર્યો હતો.

૧૯૩૦ની બીજી જૂને અબ્દુલ્લાહ બરેલવીએ મુંબઈમાં કોંગ્રેસ મુસ્લિમ પાર્ટી તરફથી સવિનય કાનૂન ભંગ આંદોલનને ટેકો આપવા માટે સરઘસ કાઢ્યું, જેમાં દસ હજાર મુસલામાનો સામેલ થયા. આ સરઘસ એટલું મહત્ત્વનું બની રહ્યું કે ખુદ વાઇસરૉયે એની નોંધ લેતાં ઇંગ્લૅન્ડમાં વિદેશી બાબતોના પ્રધાનને લખ્યું, સરઘસના આયોજકોમાં બીજા પ્રાંતોના મૌલાના અને મુસ્લિમ કાર્યકર્તાઓ પણ હતા. એક રીતે એ કોંગ્રેસની સફળતા ગણાયએ કબૂલ કરવું પડશે કે છેલ્લા એક પખવાડિયામાં ઘણા મુસલમાનો કોંગ્રેસ તરફ વળ્યા છે.”

બોમ્બે ક્રૉનિકલનાં પાનાંઓ પરની ચર્ચાઓ ટૂ-નૅશન થિયરી અને પાકિસ્તાન વિશે રીસર્ચ કરનારા માટે અમૂલ્ય ખજાનો છે.

ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન

આ નામ એટલું મોટું છે કે એમના વિશે ન જાણતા હોય તેવા બહુ થોડા જ હશે, એટલે આપણે માત્ર એમનાં મંતવ્યો જોઈએઃ ‘સરહદના ગાંધી’એ પઠાણો શા માટે લીગને બદલે કોંગ્રેસની સાથે છે તેનો જવાબ આ રીતે આપ્યો છેઃ

લોકોની મારા વિશે ફરિયાદ છે કે હું મારી કોમને વેચી નાખીને કોંગ્રેસમાં જોડાયો છું. કોંગ્રેસ એક રાષ્ટ્રીય સગઠન છે, હિન્દુ સંગઠન નહીં. એ હિન્દુ, યહૂદી, શીખ, પારસી અને મુસ્લિમ સૌની એક જિરગાછે. એક સંગઠન તરીકે એ અંગ્રેજોની વિરિદ્ધ કામ કરે છે. બ્રિટિશ રાષ્ટ્ર કોંગ્રેસનું અને પઠાણોનું દુશ્મન છે. એટલે હું કોંગ્રેસમાં જોડાયો છું અને બ્રિટિશને હાંકી કાઢવાના સમાન મુદ્દા માટે સાથે મળ્યા છીએ.”

બાદશાહ ખાન પંજાબની જેલમાં હિન્દુઓ અને શીખોના નજીકના પરિચયમાં આવ્યા. જેલમાં એમણે ગીતા અને ગુરુ ગ્રંથસાહેબનું અધ્યયન કર્યુ. તેઓ સંપૂર્ણ ધર્મનિરપેક્ષ હતા. એમણે પાકિસ્તાનનો વિરોધ કરતાં પઠાણોનો દૃષ્ટિકોણ સમજાવ્યોઃ

“…પઠાણો જબ્બર સ્વતંત્રતાપ્રેમી છે અને કોઈ જાતનું સ્વામિત્વ સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતા, પણ હવે ઘણાખરા સમજવા લાગ્યા છે કે એમની આઝાદી અને હિન્દુસ્તાનની આઝાદી બન્ને વચ્ચે મેળ બેસી શકે છે એટલે દેશના ટુકડા કરીને ઘણાં રાજ્યો બનાવવાની યોજનાને ટેકો આપવાને બદલે એમણે બધા દેશવાસીઓ સાથે સૌની સહિયારી લડાઈમાં હાથ મિલાવ્યા છે. એમને સમજાય છે કે હિન્દુસ્તાનના ટુકડા કરવાથી આધુનિક વિશ્વમાં એ નબળું પડી જશે અને એના કોઈ પણ ભાગ પાસે પોતાની આઝાદીનું જતન કરવા જેટલાં પૂરતાં સાધનો કે શક્તિ નહીં હોય.”

આ જ કારણે ૧૯૪૭ના જૂનમાં કોંગ્રેસે ભાગલાનો સ્વીકાર કર્યો ત્યારે બાદશાહ ખાનને અપાર વેદના થઈ. એમન જ શબ્દો જોઈએઃ

ભાગલા અને ફ્રન્ટિયર પ્રોવિન્સમાં લોકમત લેવા માટે સંમત થવાનો નિર્ણય હાઇ કમાંડે અમને પૂછ્યા વિના જ લીધો….સરદાર પટેલ અને રાજગોપાલાચારી ભાગલા અને અમારા પ્રાંતમાં લોકમત લેવાની તરફેણમાં હતા. સરદારે કહ્યું, હું કારણ વગર ચિંતા કરતો હતો. મૌલાના આઝાદ મારી પાસે બેઠા હતા. મારી નિરાશા જોઈને એમણે કહ્યું, ‘હવે તમારે મુસ્લિમ લીગમાં જોડાવું જોઈએ.’ મને એ જોઈને દુઃખ થયું કે અમારા જ સાથીઓ, અમારું ધ્યેય શું હતું, શા માટે આટલાં વર્ષોથી લડતા હતા, તે કેટલું ઓછું સમજતા હતા.”

અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાને ગાંધીજીને કહ્યું, “અમે પખ્તૂનો તમારી પડખે ઊભા રહ્યા અને આઝાદી માટે બહુ મોટાં બલિદાનો આપ્યાં. પણ હવે તમે અમને ભૂખ્યા વરુઓ સામે ફેંકી દીધા છે.”

#_#_#

આવતા અંકમાં આપણે દેશભક્ત મુસ્લિમ સંગઠનોનો પરિચય મેળવશું.

0-0-0

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૪૦:

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

One thought on “Muslims Against Partition – Shamsul Islam (5)

  1. Pingback: Muslims Against Partition – Shamsul Islam (6) – મારી બારી

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s