Muslims Against Partition – Shamsul Islam (3)

Muslims Against Partition - Shamsul Islam

Muslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સનો ઠરાવ

આઝાદ મુસ્લિમ બોર્ડની આ કૉન્ફરન્સ ચાર દિવસ ચાલી. અલ્લાહબખ્શે “થનગનતા, પ્રગતિશીલ અને ગૌરવમંડિત આઝાદ હિન્દુસ્તાન માટે કોમવાદ વિરુદ્ધ” છેડેલા સંઘર્ષના સમર્થનમાં, ૨, મે ૧૯૪૦ના હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સના રિપોર્ટ પ્રમાણે, દિવસોદિવસ હાજરી વધતી ગઈ અને ભાગ લેનારાની સંખ્યા એક લાખ પર પહોંચી ગઈ હતી.

કૉન્ફરન્સના અંતે આભારવિધિ કરતાં અસફ અલીએ કહ્યું કે ગણ્યાગાંઠ્યા માણસો, પોતે કશો પણ ભોગ આપ્યા વિના મુસલમાનોને, કદીયે પૂરાં ન થાય તેવાં વચનોથી ભરમાવે છે.” એમણે મંચ પર બેઠેલા નેતાઓને પણ ન છોડ્યા અને કહ્યું કે આજે જે સ્થિતિ ઊભી થઈ છે તેના માટે શું એમની નિષ્ક્રિયતા જવાબદાર નથી? એમણે જ મુસલમાનોને ગેરમાર્ગે દોરનારાઓ માટે મેદાન મોકળું મૂકી દીધું હતું. અસફ અલીએ કહ્યું કે હિન્દુસ્તાનની તસુએ તસુ જમીનના આપણે સહભાગીદાર છીએ અને ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા છેલ્લાં એક હજાર વર્ષથી સાથે રહેતા હિન્દુઓ અને મુસલમાનોનો સહિયારો વારસો છે.

કૉન્ફરન્સે આખા દેશમાં ‘આઝાદી દિન’ મનાવવાનો નિર્ણય કર્યો અને મુસ્લિમ સમાજને માર્ગદર્શન આપવા માટે દિલ્હીમાં એની હેડ ઑફિસ પણ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.

કૉન્ફરન્સનો ઠરાવ

કૉન્ફરન્સે જે ઠરાવ પસાર કર્યો તેમાં મુસ્લિમોના અધિકારો, ઇસ્લામ પ્રત્યેની એમની વફાદારી અને સ્વાધીન ભારત માટેની બધી દલીલોને આવરી લઈને મુસ્લિમ લીગની હિલચાલોને પડકાર ફેંકવામાં આવ્યો. ખાસ કરીને એની ભાષા ધ્યાન આપવા જેવી છે. ઠરાવમાં માત્ર મુસ્લિમોના અધિકારો જ નહીં, એ અધિકારોને કારણે દેશની આઝાદી માટેની એમની ફરજને તર્કબદ્ધ રીતે જોડી દેવામાં આવી છે.

મુસલમાનોના જીવનમાં ઇસ્લામના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યા પછી ઠરાવ ઉમેરે છે કેરાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણથી જોતાં, દરેક મુસલમાન હિન્દુસ્તાની છે. આ દેશના બધા નિવાસીઓના હક અને ફરજો જીવનનાં બધાં ક્ષેત્રોમાં અને માનવીની બધી પ્રવૃત્તિઓમાં એકસમાન છેએ જ કારણસર દેશની આઝાદી માટે સંઘર્ષ કરવા અને બલિદાન આપવા માટેની એકસમાન જવાબદારી પણ મુસલમાનો સ્વીકારે છે. આ સ્વતઃસિદ્ધ વિધાન છે અને એનું સત્ય કોઈ પણ શાણો મુસલમાન નકારી શકે નહીં.”

ઠરાવ આગળ કહે છે કે કૉન્ફરન્સ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદના દલાલો અને બીજાઓ, ‘હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનો દેશની આઝાદીમાં આડખીલી રૂપ છે એવા આક્ષેપો કરે છે તેને ચોખ્ખા અને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢે છે અને ભારપૂર્વક જાહેર કરે છે કે મુસલમાનો પોતાની જવાબદારીઓ પ્રત્યે પૂરા સભાન છે અને સ્વાતંત્ર્યની લડાઈમાં બીજાઓ કરતાં પાછળ રહી જવું તેને મુસલમાનોની પોતાની પરંપરાની વિરુદ્ધ અને એમના સ્વાભિમાન પર પ્રહાર જેવું માને છે.”

મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાન યોજનાનો વિરોધ

ઠરાવમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવામાં આવ્યું કે આ કૉન્ફરન્સ માને છે કે હિન્દુસ્તાનના ભાગલા પાડવાની કોઈ પણ યોજના હિન્દુ ઇંડિયા અને મુસ્લિમ ઇંડિયા અવ્યવહારુ અને એકંદરે દેશના, અને ખાસ કરીને મુસલમાનોના હિતની વિરુદ્ધ છે. આ કૉન્ફરન્સને પાકી ખાતરી છે કે આવી કોઈ પણ યોજના દેશની આઝાદીના માર્ગમાં અડચણ બનશે અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ એનો ઉપયોગ પોતાના લાભ માટે કરશે.”

ઠરાવમાં બીજી પણ માગણીઓ કરવામાં આવી તેમાં સૌથી મહત્ત્વની માગણી ભવિષ્યની બંધારણસભાની રચના ‘સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર’ દ્વારા કરવાની માગણી હતી. એમાં એ ઉમેરવામાં આવ્યું કે મુસલમાનોના અધિકારો અને હિતોના રક્ષણની વ્યવસ્થા બંધારણસભાના મુસ્લિમ સભ્યો, બીજી કોઈ કોમ કે વિદેશી સત્તાના હસ્તક્ષેપ વિના નક્કી કરી શકે એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.

ઠરાવમાં વિશ્વ યુદ્ધની પણ ખાસ નોંધ લેવામાં આવી. કૉન્ફરન્સનો મત હતો કે એ યુરોપનું યુદ્ધ હતું અને યુરોપના દેશોના સામ્રાજ્યવાદી વલણના પરિણામે યુદ્ધ થયું છે. બ્રિટને ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય અને આત્મનિર્ણયનો અધિકાર માનવાનો ઇનકાર કર્યો તેની ઠરાવમાં ટીકા કરવામાં આવી. સંસ્થાનવાદી શક્તિઓ દ્વારા ઇસ્લામિક દેશોના લોકોનો આ યુદ્ધમાં ઉપયોગ કરવા માટે થતા પ્રયાસોની ઝાટકણી કાઢતાં કૉન્ફરન્સે હિન્દુસ્તાનના મુસ્લિમોને તટસ્થ રહેવા, સામ્રાજ્યવાદીઓને (બ્રિટનને) કશી મદદ ન આપવા, ઉલટું સામ્રાજ્યવાદીઓને અધીન રાષ્ટ્રોને ટેકો આપવા અને હિન્દુસ્તાનની આઝાદી માટે તમામ ભોગ આપવા અપીલ કરવામાં આવી.

દિલ્હીની કૉન્ફરન્સ અલ્લાહબખ્શના રાજકીય જીવનનું સુવર્ણાક્ષરે લખાયેલું પાનું છે. દ્વિરાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત અને મુસ્લિમ લીગની ભાગલાવાદી નીતિઓ વિરુદ્ધ મુસ્લિમોનો આ સૌથી બુલંદ અવાજ હતો. લેખક એ વાત તરફ ધ્યાન દોરે છે કે એનું મહત્ત્વ એ વાતમાં છે કે મુસ્લિમ લીગે લાહોરમાં પાકિસ્તાન ઠરાવ પસાર કર્યો તે પછી આવી જબ્બર પરિષદ મળી અને એમાં મુસલમાનોએ એનો વિરોધ જાહેર કર્યો. મુસલમાનો મુસ્લિમ લીગના રાજકારણને પડકારવા તૈયાર હતા.

અલ્લાહબખ્શનો સંઘર્ષ જારી

૧૯૪૨ના ઑગસ્ટમાં કોંગ્રેસે ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ આંદોલન શરૂ કર્યું. અલ્લાહબખ્શ એ વખતે સિંધ પ્રાંતના ‘પ્રીમિયર’ (મુખ્ય પ્રધાન) હતા. એમની ‘ઇત્તેહાદ પાર્ટી’ (એકતા પાર્ટી) કોંગ્રેસમાં નહોતી પરંતુ બ્રિટનના વડા પ્રધાન ચર્ચિલે આઝાદીના સંગ્રામ અને ક્વિટ ઇંડિયા મૂવમેન્ટ વિરુદ્ધ બખાળા કાઢતાં અલ્લાહબખ્શે એનો જોરદાર વિરોધ કર્યો. બ્રિટિશ સરકારે એમને આ પહેલાં ‘ખાન બહાદુર’ અને ‘ઑર્ડર ઑફ ધી બ્રિટિશ ઍમ્પાયર’ (OBE) બિરુદો આપીને નવાજ્યા હતા. અલ્લાહબખ્શે વાઇસરૉય લૉર્ડ લિન્લિથગોને પત્ર લખીને બન્ને ખિતાબ પાછા આપી દીધા.

પહેલાં આપણે ચર્ચિલે બ્રિટનની આમસભામાં કરેલું ભાષણ જોઈએઃ

ભારતની કોંગ્રેસ પાર્ટી આખા ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતી; એ બહુમતી પ્રજાનું પણ પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતી. એ સાઅમાન્ય હિન્દુ સમાજનું પણ પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતી. એ એક રાજકીય સંગઠન છે, જે પાર્ટી મશીનની આસપાસ ઊભું થયેલું છે અને અમુક મૅન્યુફેક્ચરિંગ અને ફાઇનૅન્સના વ્યવસાયવાળાઓએ એને ટકાવી રાખી છે.કોંગ્રેસ પાર્ટીએ હવે ઘણી રીતે અહિંસા છોડી દીધી છે ને હવે એ એક ક્રાન્તિકારી આંદોલન તરીકે ઊપસી છે, એની યોજના રેલવે અને તાર દ્વારા સંપર્ક વ્યવસ્થા ખોરવી નાખવાની અને એકંદરે અંધાધૂંધી ફેલાવવાની, દુકાનો લૂંટવાની, અને પોલીસ પર હુમલા કરવાની છે…”

ચર્ચિલે વધારામાં કહ્યું:

કોંગ્રેસની આ હિલચાલોને જાપાનના પાંચમી કતારિયાઓની મદદ મળે છે, જે બહુ જ મોટા પાયે ફેલાઈને, અને ખાસ કરીને વ્યૂહાત્મક સ્થળોએ કામ કરે છે. એ નોંધવા જેવું છે કે બંગાળનું અને આસામની સરહદોનું રક્ષણ કરતાં ભારતીય દળોની સંદેશવ્યવહાર વ્યવસ્થા પર અવારનવાર હુમલા થાય છે. આ સંજોગોમાં, વાઇસરૉય અને ભારત સરકારે, વાઇસરૉયની કાઉંસિલ, જેમાં ભારતના જ દેશભક્તો અને સમજદાર લોકો છે, તેની સંપૂર્ણ સંમતિથી શત્રુતાપૂર્ણ અને ગુનાઇત રસ્તો લેવાનો નિરધાર કરી ચૂકેલી આ સંસ્થાની કેન્દ્રીય અને પ્રાંતિક પાંખોને દબાવી દેવાનું નક્કી કર્યું છે; મિ. ગાંધી અને બીજા આગળપડતા નેતાઓને કેદમાં નાખી દેવાયા છે.”

ચર્ચિલે એવો પણ દાવો કર્યો કે “ઘણી લડાયક જાતિઓ હિન્દુ કોંગ્રેસથી એટલી દૂર છે કે એમના વચ્ચેની ખાઈ પુરાય તેમ નથી. આ જાતિઓ કોંગ્રેસનું શાસન સ્વીકારવા કદી તૈયાર નહીં થાય.”

અલ્લાહબખ્શે એના જવાબમાં પત્ર લખ્યોઃ ભારત બહુ ઘણા વખતથી રાષ્ટ્રીય સ્વાધીનતા માટે સંઘર્ષ કરે છે. અત્યારનું યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી આશા હતી કે જે સિદ્ધાંતો માટે સાથી રાષ્ટ્રોએ આવું દારુણ યુદ્ધ છેડ્યું છે તે જ સિદ્ધાંતો પ્રમાણે ભારતને આઝાદી મળશે અને એ એક સ્વાધીન દેશ તરીકે આ વિશ્વવ્યાપી સંઘર્ષમાં સામેલ થશેતેને બદલેબ્રિટિશ સરકારની નીતિ એવી જણાય છે કે ભારત પર પોતાનો સામ્રાજ્યવાદી સકંજો કસી રાખવોઆને રાષ્ટ્રીય શક્તિને કચડી નાખવી…”

અલ્લાહબખ્શે વિન્સ્ટન ચર્ચિલના ભાષણનો ઉલ્લેખ કરતાં લખ્યું કે બ્રિટન પોતાનો સામ્રાજ્યવાદી અંકુશ છોડવા નથી માગતું એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે. આ સંજોગોમાં મને જે સન્માન આપવામાં આવ્યું છે તેને હું બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદના પ્રતીક સિવાયના બીજા કોઈ રૂપે જોઈ શકતો નથી.”

બ્રિટિશ સરકારને આંચકો

અલ્લાહબખ્શના આ પત્રે ભારતના બ્રિટિશ શાસકોને હચમચાવી દીધા. અલ્લાહ બખ્શે પ્રીમિયર તરીકે રાજીનામું ન આપ્યું એથી શાસકો માટે ગુંચવાડો વધ્યો. માત્ર OBE પાછું આપ્યું એ જ કારણ્સર એમને પદભ્રષ્ટ ન કરી શકાય. એટએલ સિંધના ગવર્નરે અલ્લાહબખ્શને રાજીનામું આપી દેવાનું દબાણ કરવાની કોશિશ કરી, પરંતુ અલ્લાહબખ્શે મચક ન આપી, અંતે એ “ગવર્નરનો વિશ્વાસ ખોઈ ચૂક્યા છે” એવું બહાનું આપીને એમને બરતરફ કર્યા.

જો કે બ્રિટનની પાર્લામેન્ટ અને અખબારોએ આ જોહુકમીની આકરી ટીકા કરી.

આના પછી થોડા જ વખતમાં અલ્લાહબખ્શની હત્યા થઈ ગઈ. પણ આ ઘટના માટે અલગ લેખ જરૂરી છે, તો આવતા સોમવારે આ પ્રખર દેશભક્તને અંજલિ આપવા માટે મળીએ.

0-0-0

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૮:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s