Muslims Against Partition – Shamsul Islam (2)

Muslims Against Partition - Shamsul Islam

Muslims Against Partition
Revisiting the legacy of Allah Bakhsh and other patriotic Muslims
by Shamsul Islam
PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશનǁ December 2015 ǁ 216pp, p/b, Rs. 250 / USD 10
ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671

અલ્લાહબખ્શ

અલ્લાહબખ્શનો જન્મ સિંધની સુમરો કોમમાં થયો હતો. એમના પિતા મોટા જમીનદાર અને કોન્ટ્રૅક્ટર હતા. ૧૯૨૩માં એ સખર ડિસ્ટ્રિક્ટ બોર્ડના સભ્ય તરીકે ચુંટાયા અને પછી એના પ્રમુખ બન્યા. અલ્લાહબખ્શ ૧૯૨૬માં મુંબઈ પ્રાંતની ઍસેમ્બલીમાં ચુંટાયા, એ વખતે સિંધ મુંબઈ પ્રાંતમાં હતું પરંતુ એમણે સિંધને અલગ પ્રાંત બનાવવાનું આંદોલન શરૂ કર્યું અને એમાં સફળ થયા.

તે પછી ૧૯૩૪માં એમણે ‘સિંધ પીપલ્સ પાર્ટી’ બનાવી, જે પાછળથી ‘ઇત્તેહાદ’ (એકતા) પાર્ટી તરીકે ઓળખાતી થઈ. ૧૯૩૬માં સિંધ પ્રાંત બન્યા પછી એ બે વાર એના ‘પ્રીમિયર’ (વડા પ્રધાન) બન્યા.૧૯૪૨માં અંગ્રેજી હકુમતના દમનના વિરોધમાં એમણે ‘ખાન બહાદુર’નું ટાઇટલ છોડી દીધું. આના જવાબમાં બ્રિટીશ હકુમતે એમને વડા પ્રધાન પદેથી પદભ્રષ્ટ કર્યા. આમ દેશમાં સરકારે કોઈને પદભ્રષ્ટ કર્યા હોય તેવા સૌ પ્રથમ ‘પ્રીમિયર’ અલ્લાહબખ્શ બન્યા.

ભારતીય જનસંઘ(ભારતીય જનતા પાર્ટીના પહેલાંના અવતાર)ના નેતા કે. આર. મલકાની કહે છે કેઅલ્લાહબખ્શ માત્ર ખાદીનાં વસ્ત્રો પહેરતા. સિંધમાં વડેરાઓના હાથમાં મૅજિસ્ટ્રેટની સત્તાઓ હતી તે એમણે રદ કરી અને પ્રધાનોનો પગાર પાંચસો રૂપિયા જેટલો મર્યાદિત કરી દીધો. સ્થાનિક સ્વશાસનની સંસ્થાઓમાં સરકારી સભ્યોને નીમવાનો નિયમ એમણે રદ કર્યો. એક વાર શિકારપુરમાં પૂર આવ્યાં ત્યારે પાણીને બીજે વાળે નહીં તો આખું ગામ ડૂબી જાય તેમ હતું. અલ્લાહબખ્શે બંધ તોડાવી નાખતાં બંધની બીજી બાજુ એમની જમીન હતી તેમાં પાણી રેલાઈ ગયાં. આમ એમણે પોતાનું નુકસાન કરીને ગામ બચાવ્યું. પણ મૂળ વાત એ કે એ જરા પણ કોમવાદી નહોતા અને રાષ્ટ્રવાદી હતા.

આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ

અલ્લાહબખ્શની ઐતિહાસિક ભૂમિકા ‘આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સ’ દ્વારા સ્થાપિત થઈ. એમણે દ્વિરાષ્ટ્રવાદના મુસ્લિમ લીગના પ્રચારના વિરોધમાં મુસલમાનોને સંગઠિત કર્યા અને મુસ્લિમ લીગની ભાગલાવાદી નીતિઓનો સજ્જડ મુકાબલો કર્યો. આ સંગઠન અલ્લાહબખ્શનું માનસ સંતાન હતું. કૉન્ફરન્સે મુસ્લિમ લીગની નીતિઓ વિરુદ્ધ મુસ્લિમ જનસમુદાયને સંગઠિત કર્યો, પરિણામે ઘણા મુસ્લિમોએ ‘એક રાષ્ટ્ર’ને ખાતર મોટાં બલિદાન આપ્યાં.

આ સંગઠન કોંગ્રેસથી પણ સ્વતંત્ર હતું. મુસ્લિમ લીગે લાહોર ઠરાવ (પાકિસ્તાન માટેનો ઠરાવ) પસાર કર્યો તેના એક જ મહિનાની અંદર અલ્લાહબખ્શે નીચલી જાતિના અને કામદાર વર્ગના મુસલમાનોને એકઠા કર્યા. એ વખતનું The Statesman અખબાર બ્રિટિશ તરફી હતું અને મુસ્લિમ લીગ માટે એને કૂણી લાગણી હતી. પરંતુ, ૨ મે, ૧૯૪૦ના અંકમાં અખબારે નોંધ લેવી પડી કે કૉન્ફરન્સમાં હિન્દુસ્તાનના મુસલમાનોનું સૌથી વધારે વ્યાપક પ્રતિનિધિત્વ હતું.

કૉન્ફરન્સ ૧૯૪૦ની ૨૭મી ઍપ્રિલથી બે દિવસ માટે મળવાની હતી પણ એમાં હાજરી એટલી મોટી હતી અને લોકોમાં એટલું જોશ હતું કે ૨૯મીને બદલે ૩૦મી સુધી કૉન્ફરન્સ લંબાવવી પડી. કૉન્ફરન્સમાં ૧૧ મોટાં મુસ્લિમ સંગઠનો સામેલ થયાં જેમાં જમિયતુલ હિન્દ, ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાનના ખુદાઈ ખિદમતગારો અને બંગાળ પ્રાંતની શાસક કૃષક પ્રજા પાર્ટી જેવાં મહત્ત્વનાં સંગઠનો પણ સામેલ હતાં. ખાસ નોંધવા જેવી વાત એ છે કે એમાં પાંચ હજાર મુસ્લિમ મહિલાઓ પણ સામેલ થઈ. ૨૭મી ઍપ્રિલના ‘Bombay Chronical’ અખબારે ખાસ નોંધ લીધી કે બે દાયકા પહેલાંની ખિલાફત ચળવળના દિવસો યાદ આવી જાય એવું વાતાવરણ હતું.

કૉન્ફરન્સથી એક દિવસ પહેલાં મોટું સરઘસ નીકળ્યું જે જામા મસ્જિદ પાસે સભામાં ફેરવાઈ ગયું. આના વિશે ૨૭મી ઍપ્રિલનું The Hindustan Times હેવાલ આપે છે કે ખાદીનાં વસ્ત્રોમાં સજ્જ અલ્લાહબખ્શે સભામાં બોલતાં આનંદ વ્યક્ત કર્યો કે “મુસલમાનો પણ એમના હિન્દુ ભાઈઓ કરતાં પાછળ નથી અને હિન્દુસ્તાનની આઝાદી ને એટલી જ તીવ્રતાથી ઝંખે છે”. પચાસ હજાર મુસલમાન કૉન્ફરન્સમાં હાજર રહ્યા એવો હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સનો અંદાજ હતો. મંચ પર લખેલાં સ્લોગનો કૉન્ફરન્સનો મૂડ દર્શાવતાં હતાં – “રાષ્ટ્રીય એકતા દ્વારા આઝાદી” અને “આપણે હિન્દુસ્તાની છીએ” અને “હિન્દુસ્તાન આપણો દેશ છે” વગેરે.

કૉન્ફરન્સમાં કલાકારોએ ગીતો રજૂ કર્યાં તેમાંથી એક ગીતનો સંદેશ હતો કે ઇસ્લામના કપરામાં કપરા દિવસોમાં પણ પયગંબરે અલગ ‘પાકિસ્તાન’ બનાવવાનો વિચાર નહોતો કર્યો. બીજું એક ગીત એવું હતું કે જે લોકો પાકિસ્તાનની માગણી કરે છે, તેઓ ખરેખર હિન્દુસ્તાનની આઝાદીને પાછી ઠેલવા માગે છે.

કૉન્ફરન્સને વધાવતા સંદેશા

કૉન્ફરન્સનું સ્વાગત કરતા ૨૦૦ જેટલા સંદેશા આખા દેહના આગેવન મુસ્લિમ નેતાઓ તરફથી મળ્યા, જેમાં કોંગ્રેસ પ્રમુખ મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદનો સંદેશ મુખ્ય છે. એમણે કોમી એકતા માટે અપીલ કરી અને મુસલમાનો દેશની આઝાદીમાં આડખીલી બને છે, એવા કલંકને ભૂંસી નાખવા અપીલ કરી. પરંતુ મુંબઈના માજી શેરીફ મહંમદભાઈ રવજી (Mohammed Bhoy Rowji)નો સંદેશ ખાસ ઉલ્લેખને પાત્ર છેઃ

મિ. જિન્ના અને એમના સાથીઓ જે કોમવાદી બળો અને સંકુચિત માનસવાળાં કટ્ટરપંથી તત્ત્વોને ટેકો આપે છે તેમને તો ક્યાંય સ્થાન જ ન મળવું જોઈએ….એમને આખા દેશમાં મન ફાવે તેમ કરવાની છૂટ મળશે તો એ દેશ માટે અને ખાસ કરીને મુસલમાનો માટે વિનાશકારી સાબીત થશે. “ઇસ્લામ ખતરે મેં હૈકહીને તેઓ નિર્દોષ મુસ્લિમ પ્રજાની લાગણીઓ સાથે ભયંકર રમત રમે છે. એટલે દરેક સાચા અને સ્વાભિમાની મુસલમાનની ફરજ છે કે એ આગળ આવે અને સંગઠિત અવાજે કોમી ભુતાવળને અને આખા મુસ્લિમ હિન્દુસ્તાન વતી બોલવાના મિ. જિન્ના અને એમની મુસ્લિમ લીગના દાવાને રદબાતલ ઠરાવે.”

પ્રમુખપદેથી અલ્લાહબખ્શનું ભાષણ

અલ્લાહબખ્શે પ્રમુખપદેથી બોલતાં એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે “રાજકીય મડાગાંઠનો ઉકેલ લાવવા માટે રચનાત્મક યોજના રજુ કરવાની યોગ્યતા આ કૉન્ફરન્સમાં, અને માત્ર આ કૉન્ફરન્સમાં છે.” એમણે અફસોસ સાથે કહ્યું કે બ્રિટિશ શાસકો આઝાદી ન આપવા માટે મુસલમાનોનો બલિના બકરા તરીકે ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ કોઈ પણ મુસલમાન, જેનામાં વાસ્તવિક સ્થિતિની સમજ અને સ્વાભિમાન હશે, તે પોતાનો બલિના બકરા તરીકે ઉપયોગ થાય અને એનાં ખરાબ પરિણામ આવે તે એક ક્ષણ માટે પણ સહન નહીં કરે.”

લીગ બધા મુસલમાનોની પ્રતિનિધિ નથી!”

એમણે મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રતિનિધિ હોવાના લીગના દાવાને સમૂળગો નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે કોંગ્રેસને સાત પ્રાંતોમાં બહુમતી મળી છે અને આઠમા પ્રાંતમાં સત્તા એના હાથમાં છે, એટલે રાજકીય પક્ષ તરીકે એ લોકોની પ્રતિનિધિ છે એ સ્પષ્ટ છે. પણ મુસ્લિમ લીગ જાહેર સભાઓ સિવાય બીજું શું રજુ કરી શકે છે કે એ પ્રતિનિધિ છે એવું સાબિત થાય?…જે પ્રાંતોમાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં છે ત્યાં લીગને પહેલાં ટેકો મળ્યો હતો, પણ હવે લીગે એ પ્રાંતોના મુસલમાનોને રઝળતા કરી દીધા છે અને પોતાને જ એટલું નુકસાન કરી લીધું છે કે એ હવે સુધરી શકે તેમ નથી…”

અલ્લાહબખ્શે પાકિસ્તાનની ચર્ચા કરતાં કહ્યું કે ઉત્તરપૂર્વનું પાકિસ્તાન દસગણું કલ્પનાતીત છે અને સોગણું નબળું છે. ઉત્તરપશ્ચિમના પાકિસ્તાનમાં એક શક્યતા તો છે કે એ ટકી જશે અને પોતાના નજીકના પાડોશીઓ, અફઘાનિસ્તાન કે રશિયાના મુસ્લિમ પાડોશીઓ સાથે જોડાઈ શકશે પણ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં તો કોઈ લડાયક કોમ પણ નથી એટલે બંગાળ અને આસામ તો એકલાં પડી જશે. એટલે એના વધારે પરિશ્રમી પાડોશીઓ એને જલદી ગળી જશે.”

બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંતનો વિરોધ

પછી એમણે બે રાષ્ટ્રોના સિદ્ધાંતના સમર્થકોની ઝાટકણી કાઢીઃ ભારતના નવ કરોડ મુસલમાનોમાંથી મોટા ભાગના હિન્દુસ્તાનમાં જે લોકો પહેલેથી વસતા હતા એમના જ વંશજ છે. તેઓ દ્રવિડો અને આર્યો જેમ જ આ ભૂમિના છેજુદા જુદા દેશોના નાગરિકો કોઈ એક યા બીજો ધર્મ પાળવાને કારણે પોતાની રાષ્ટ્રીયતા બદલી ન શકે. ઇસ્લામનું સ્વરૂપ વૈશ્વિક છે એટલે એ કોઈ પણ રાષ્ટ્રીયતા અને પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિઓના સંપર્કમાં આવશે.”

Two-nation Theoryની એમણે ટીકા કરી કે હિન્દુસ્તાનના નાગરિક તરીકે મુસલમાનો અને હિન્દુઓ અને બીજાઓ માદરેવતનના દરેક ઈંચના અને એની ભૌતિક અને સાંસ્કૃતિક સંપદાના સમાન ભાગીદાર છે. કોઈ અલગ કે છૂટોછવાયો પ્રદેશ નહીં, પણ આખું હિન્દુસ્તાન ભારતના મુસલમાનોનું ઘર છે. આ ઘરમાંથી એમને કોઈ હિન્દુ કે કોઈ મુસલમાન કાઢી ન શકે. જે લોકો અલગ અને મર્યાદિત માદરેવતનની વાત કરે છે એમને હિન્દુસ્તાની નાગરિક તરીકે રહેવાનો પોતાનો અધિકાર છોડી દેવાની છૂટ છેમને ખાતરી છે કે આપણે સૌ અહીં એકઠા થયા છીએ તે સૌ સંમત છીએ કે આપણો દેશ દુનિયામાં સ્વાધીન અને સન્માનભર્યું સ્થાન મેળવે તેમાં સૌએ સાથ આપવો જોઈએ અને આ લક્ષ્ય જલદી પાર પાડવા માટે આપણો પાકો નિર્ધાર છે,

અલ્લાહબખ્શે કહ્યું કે પાકિસ્તાન માટે જિન્નાએ કરેલા એલાનમાં સામ્રાજ્યવાદ ફેલાવવાની ચાલ છે. પરંતુ ઇસ્લામમાં સામ્રાજ્યવાદની મનાઈ છે. સામ્રાજ્યવાદનો અર્થ એ થશે કે સામાન્ય હિન્દુ અને મુસલમાન એમનાં ગામડાંઓ અને શહેરી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં ધૂળ અને ગંદકીમાં રગદોળાતા રહેશેઆજ સુધી, હિન્દુ, મુસ્લિમ કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યોનો એ જ ઇતિહાસ રહ્યો છે.”

એમણે ધર્મ-આધારિત રાજ્યની અવધારણાને પણ પડકારીઃ એનો આધાર એક ખોટા ખ્યાલ પર છે કે હિન્દુ અને મુસલમાન બે અલગ રાષ્ટ્ર છે. એમ કહેવું વધારે સાર્થક છે કે હિન્દુસ્તાનના બધા મુસલમાનો પોતાને હિન્દુસ્તાનના નાગરિક માનવામાં ગર્વ અનુભવે છે અને એમને એ વાતનો પણ ગર્વ છે કે એમનું આધ્યાત્મિક સ્તર અને આસ્થા ઇસ્લામ છે…”

ધર્મ-આધારિત સામ્રાજ્ય વિશે એમણે ઇતિહાસમાંથી ઉદાહરણ લીધાં અને કહ્યું કે સમાજનું સામ્રાજ્યવાદી માળખું જો મુસ્લિમ જનસમાજની સમૃદ્ધિની બાંયધરી આપતું હોત તોઉમૈયા, અબ્બાસી, સારાસેની (રોમન) ફાતિમાઇ, સસાનિયન (ઇરાની), મોગલ અને તુર્ક સામ્રાજ્યો કદી તૂટ્યાં જ નહોત અને દુનિયાની પાંચમા ભાગની વસ્તી જેટલા મુસલમાનો આજેપોતાનેઅનાથ ન માનતા હોત. એ જ રીતે જે હિન્દુઓ આવાં સપનાં સેવે છે તેઓ ખાસ હેતુથી લખાયેલાં ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાંથી અથવા તો આધુનિક સામ્રાજ્યવાદીઓનાં અમુક તત્ત્વો લઈને પોતાનાં સામ્રાજ્યવાદી સપનાંઓનું, શોષણ માટેનાં સપનાંઓનું સિંચન કરે છે; તેઓ આવા આદર્શો છોડી દેશે તો સારું થશે…”

અલ્લાહબખ્શે કહ્યું કે કોમવાદ હિન્દુઓ અને મુસલમાનોની અંદરના વર્ગ અને નાતજાતનું પરિણામ છેઃ હિન્દુઓ અને મુસલમાનોમાં શાસક જ્ઞાતિઓ છે એમનામાં આવી ભાવનાઓ અને મહેચ્છાઓ છે. એમને આજના સામ્રાજ્યવાદી શાસકોની જગ્યા લેવી છે એટલે ઇતિહાસ કે બીજા સ્રોતોમાંથી જૂની વાતો તાજી કરે છે અને બહાનાં શોધી કાઢે છે…”

એમણે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ સાથે મળીને બનાવેલી સંસ્કૃતિ માટે ગર્વ લેવા હાકલ કરી.

પરંતુ અલ્લાહબખ્શે પત્રકારો સાથે વાત કરતાં બહુ ચોખ્ખા અને આકરા શબ્દો વાપર્યાઃ કોમવાદીઓને પાંજરામાં પૂરી દેવા જોઈએ કે જેથી તેઓ હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચે નફરત ન ફેલાવી શકે!”

-=-=-=

આવતીકાલે પણ આપણે આઝાદ મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સના ઠરાવ વિશે વાત કરશું અને સિંધના નેતા, દેશભક્ત મુસ્લિમ અને મુસ્લિમ લીગના કટ્ટર વિરોધી અલ્લાહબખ્શના જીવન વિશે વધારે જાણશું.

0-0-0

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૩૭:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s