“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (16)

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

રેફરેન્ડમ ()

ઇતિહાસકાર ઈશ્તિયાક઼ હુસૈન કુરૈશીના વિચાર

દિલ્હી યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસકાર પ્રોફેસર ઈશ્તિયાક હુસૈન કુરૈશીએ બે બહુ જ ઉશ્કેરણીજનક પૅમ્ફલેટ લખ્યાં. હવે એના વિશે જાણીએ. પહેલા પૅમ્ફલેટમાં એમણે હિન્દુસ્તાનમાં ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિના વિકાસની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ સમજાવી, બીજામાં પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામિક રાજકીય સમાજના વિકાસની ચર્ચા કરી.

કુરૈશી મૂળ અલ્હાબાદ પાસેના પત્યાલી ગામના હતા. કુટુંબ સુખી હતું પણ ૧૮૫૭ના બળવામાં એમના દાદાના એક ભાઈને અંગ્રેજોએ ફાંસીએ ચડાવી દીધા હતા અને તે પછી કુટુંબની પડતી શરૂ થઈ હતી. કુરૈશી અસહકાર/ખિલાફત આંદોલનમાં સક્રિય હતા. દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં એમની સીધી જ રીડર તરીકે નીમણૂંક થઈ હતી અને તે પછી પ્રોફેસર બનાવવામાં આવ્યા હતા.

પહેલું પૅમ્ફલેટ

હિન્દુ પ્રભાવઃ કુરૈશીએ હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોની ‘પહેચાન’નો પ્રશ્ન ચર્ચતાં એમણે લખ્યું કે બધી મુસ્લિમ પ્રજાઓમાં વિવિધતા હોવા છતાં એમની સમાનતા તરત દેખાઈ આવે છે. હિન્દુસ્તાની મુસલમાનો બીજા મુસલમાનો કરતાં જુદા પડે છે એમ તો એમણે માન્યું પણ એમનું કહેવું હતું કે હિન્દુસ્તાની ઇસ્લામમાં હિન્દુ તત્ત્વો દેખાય છે તે માત્ર ઉપરછલ્લું છે, ઊંડાણમાં જોતાં હિન્દુસ્તાનનો મુસલમાન બીજા મુસલમાનો કરતાં જુદો નથી.

હિન્દુસ્તાનમાં ઇસ્લામ ટક્યો હોવાનું કારણ ઇસ્લામની પોતાની મૂળભૂત ઉદારતા છે. મુસ્લિમોએ ભારતને જીતી લીધું પણ એમને એમની પોતાની જાતિ કરતાં ધર્મ માટે વધારે ગર્વ હતો, કારણ કે જાતિ ચડિયાતી હોવાનો કોઈ અર્થ નથી હોતો. એમણે હિન્દુ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્નો કર્યાં અને એમને મુસલમાન બનાવી પણ હિન્દુ બેગમોની સંસ્કૃતિના કોઈ અંશ ઇસ્લામની આડે ન આવતા હોય તો એમણે એ ચલાવી લીધા. એટલું જ નહીં, ઇસ્લામની ઉદારતાને કારણે હિન્દુઓ સાથે સાંસ્કૃતિક સંબંધોનો વિકાસ થઈ શક્યો. મુસ્લિમ શાસકોએ હિન્દુ ગ્રંથોના ફારસીમાં અનુવાદ કરાવવા માટે વિદ્વાનોને પણ રોક્યા. મલિક મુહમ્મદ જાયસી (મહાકાવ્ય પદ્માવતના રચનાકાર), અબ્દુર્રહીમ ખાન-એ ખાનાન (કૃષ્ણભક્ત કવિ રહીમ) અને કબીરે ભવ્ય હિન્દુ પદ્યરચનાઓ આપી તો અમીર ખુસરોને હિન્દુ સંસ્કૃતિ અને સંગીતનું ઘેલું લાગ્યું. કુરૈશીએ દાવો કર્યો કે હિન્દુસ્તાનમાં ભક્તિ આંદોલન પણ ઇસ્લામના પ્રભાવને કારણે શરૂ થયું. મુસલમાનોને હિન્દુ સંસ્કૃતિનાં અમુક તત્ત્વો સ્વીકારવામાં વાંધો નહોતો પણ એ ઇસ્લામ સાથે ટક્કરમાં ન આવે તેની એમણે હંમેશાં કાળજી રાખી.

ઉર્દુ ભાષાઃ આમ છતાં, કુરૈશી કબૂલે છે કે ઉર્દુ એ એકમાત્ર હિન્દુ-મુસ્લિમ સંપર્કોની વિરલ નીપજ છે, અને એ હિન્દુસ્તાની મુસલમાનોની ભાષા બની. એમનું કહેવું છે કે એનું વ્યાકરણ પ્રાકૃતનું છે પણ શબ્દો અરબી, ફારસી અને તુર્કીના – એટલે કે મૂળભૂત રીતે મુસલમાની શબ્દો છે. કુરૈશી દાવો કરે છે કે ફારસી વધારે સહેલી હોવા છતાં હિન્દુઓ માટે કરીને મુસલમાનોએ નવી ભાષા અપનાવી લીધી. આ પ્રક્રિયામાં હિન્દુસ્તાની મુસલમાન આરબ, તુર્ક, ફારસી કે અફઘાન મટી ગયો, માત્ર મુસલમાન બની રહ્યો.

બીજી ભાષાઓ માટે મુસ્લિમ શાસકોની ઉદારતાઃ મુસ્લિમ શાસકો બીજી ભાષાઓ માટે પણ ઉદાર હતા. સંસ્કૃત ગ્રંથોનો બંગાળીમાં અનુવાદ થયો તે મુસ્લિમ શાસકોને અર્પણ કરવામાં આવ્યા છે. આમ મુસ્લિમ શાસકોએ હિન્દુ રૈયતની ભાષાઓને સંસ્કૃતની પુરાતન જોહુકમીમાંથી છોડાવી; નહીંતર, આ ભાષાઓને ગામઠી ગણવામાં આવતી હતી. “નવા જીવન પ્રત્યે જાગૃત થયેલા હિન્દુઓ મોગલોની છત્રછાયામાં નવા વિચારોને સ્વીકારવા, મુસ્લિમ રહેણીકરણી, મુસ્લિમ રૂઢિપ્રયોગો અને અદબ -વિવેક- અપનાવવા તૈયાર થઈ ગયા”.

મુસલમાનો પર અસર અને સહિષ્ણુતાઃ સામે પક્ષે મુસલમાનોએ પણ સંગીત વિશેનાં ઇસ્લામી પ્રતિબંધો છોડ્યા, એમની કવિતાઓમાં હિન્દુ તત્ત્વો આવ્યાં, એમની ખાવાપીવાની રીતમાં પણ ફેરફાર થયા. મરચાં અને આમલીએ એમના ભોજનમાં પ્રવેશ કર્યો. બન્ને વચ્ચેના સંબંધોની એક આગવી રીત વિકસી. બન્ને પોતપોતાની ધાર્મિક માન્યતાઓનું પાલન કરતા રહ્યા. હિન્દુઓ મુસલમાનોને ‘ગંદા’ માનતા હોય છે, પણ મુસલમાનોએ એ સહી લીધું. એકબીજા સાથે મળીને ખાય નહીં તે પણ મુસલમાનોએ સ્વીકારી લીધું. આમ સહિષ્ણુતાનો યુગ શરૂ થયો.

શીખો, મરાઠા અને રાજપૂતોનો બળવોઃ કુરૈશીનું પૅમ્ફલેટ કહે છે કે મોગલ સલ્તનત સામે શીખો. મરાઠાઓ અને રાજપૂતોએ બળવા કર્યા તે સાથે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો વચ્ચેની શુભેચ્છાનો પાયો નંખાયો હતો તે હચમચી ગયો. તે પછી બ્રિટિશ રાજ આવતાં હિન્દુઓએ “સ્વાભાવિક રીતે જ એમની દિશા બદલી નાખી” અને તે પછી પુનરુત્થાનવાદ અને આદર્શ તરીકે માની લીધેલી પ્રાચીન હિન્દુ સભ્યતાનાં વલણો વધ્યાં. હિન્દી ભાષામાંથી મુસ્લિમ પ્રભાવવાળા શબ્દો કાઢી નાખવાની ઝુંબેશ શરૂ થઈ. સામે પક્ષે મુસલમાનો ઉર્દુમાં વધારે અરબી અને ફારસી શબ્દોનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા. હિન્દુઓ મુસલમાનોના આગમાન પહેલાંના સમયને પોતાનો ગૌરવભર્યો કાળ માનતા થઈ ગયા,તો મુસલમાનો પોતાના વડવાઓની જીતમાં રાચવા લાગ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે બન્ને વચ્ચે જે સેતુ બાંધવામાં મુસલમાનોને સાતસો વર્ષ લાગ્યાં હતાં તે તૂટી પડ્યો છે અને હવે બન્ને વચ્ચે અંધારી ખાઈ છે.”

કુરૈશીના કહેવા પ્રમાણે આ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટનાઓના પરિણામે રાજકીય ખાઈ બની ગઈ છે. કુરૈશીએ આ સ્થિતિ માટે મોટા ભાગે હિન્દુઓને જવાબદાર ઠરાવ્યા તેમ છતાં ઉમેર્યું કે આ અનિવાર્ય છે. એમણે કહ્યું કે હિન્દુઓ જેના પાયા એમના દર્શનચિંતન માટે બહારના ગણાય તેવા વિચારોમાં હોય.એવી એક સંસ્કૃતિને ચડિયાતી હંમેશ માટે ચડિયાતી માનતા રહે શક્ય નથી, એટલે વિદ્રોહ કરે તે તર્કસંગત અને અનિવાર્ય હતું. રીતે મુસ્લિમોનો પ્રત્યાઘાત પણ એટલો તર્કસંગત છે”.

બીજું પૅમ્ફલેટ

ઇશ્તિયાક હુસૈન કુરૈશીનું બીજું પૅમ્ફલેટ ‘ઇસ્લામ અને પાકિસ્તાન’ વિશે હતું. એમણે આ રીતે શરૂઆત કરીઃ આપણે હકીકતોનો સામનો કરવા તૈયાર હોઈએ તો આપણે સૌ અલગ અલગ જાતનાં સ્ત્રીપુરુષો છીએ અને માત્ર ઇસ્લામમાં એકસમાન આસ્થાથી જોડાયેલાં છીએ. જોડાણને નબળું પાડશો કે ખલાસ; આપણે પાનખરમાં પાન જ્યાં ત્યાં વેરાય તેમ બધી દિશામાં ઊડી જશું, અને આખરે, બીજી પ્રજાઓ,, બીજી વ્યવસ્થાઓ, બીજા આદર્શોને તાકાત આપવા માટેના ખાતરના ખાડામાં જઈ પહોંચશું.”

એમનો આ વિચાર, પછી પાકિસ્તાનના બીજા સમર્થકોના વિચારોમાં પણ આવ્યો. પાકિસ્તાન એક વિચારધારા આધારિત રાજ્ય બનવાનું હતું.

કુરૈશીએ કહ્યું, આપણે આપણા વ્યક્તિગત કે સામાજિક જીવનને ધર્મથી અલગ કરી શકીએજિંદગીને એમ ચુસ્ત વિભાગોમાં વહેંચી શકાયજે લોકો કહે છે કે રાજકારણને ધર્મ સાથે કશી લેવાદેવા નથી તેઓ જે ભાષામાં બોલે છે તેને આપણી સાથે કશું લાગતુંવળગતું નથી. એમના ખ્યાલ પ્રમાણે રાજકારણ એટલે માત્ર સરકારી કામકાજ ચલાવવાના નિયમો અને ધર્મ એટલે ચર્ચમાં જવુંઆપણા રાજકારણમાં સરકારના હોવાના ઉદ્દેશની શક્તિ, રાજ્ય માટે આવશ્યક વિચારધારાને બચાવવાનો આદર્શવાદ છેજે રાજ્ય આપણા આદર્શો પાર પાડવામાં આપણને મદદ કરે તે નકામું છે. મારો દેશ મારો ભગવાન નથી’, માત્ર ભૌગોલિક એકમ છે, જેમાં મારો જન્મ થયો છે. એકમમાં મારા આદર્શવાદને ફેલાવવાના મારા પ્રયાસ હોવા જોઈએ. ઇસ્લામ સ્થિર રહી શકે, ક્રાન્તિકારી તાકાત છે; કાં તો દુનિયાને બદલે છે, કાં તો એનો અંત આવે છે.”

આમ, એમની કલ્પનામાં પાકિસ્તાન ઇસ્લામી રાજ્ય બનવાનું હતું. એનો આધાર કુરાન અને પયગંબરનું જીવન હોય તો મુસ્લિમ કાનૂનોને સાર્વભૌમ માન્યા વિના ચાલે એમ જ નથી. કુરૈશીએ લખ્યું કે પાકિસ્તાનના કાયદા ઇસ્લામના આધારે બન્યા હોવાથી એમાં ફેરફાર ન થઈ શકે. એટલે અમુક પગલું ઇસ્લામને અનુરૂપ છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ જેવી કોઈ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.

કુરૈશીએ કહ્યું કે ઇસ્લામના ઇતિહાસમાં ખલિફાઓ અને શાસકો શરીઅત પ્રમાણે ચાલતા હતા. પરંતુ પાકિસ્તાન માટે આ શાસકો આદર્શ બની શકે? કુરૈશીની કલ્પનાનું પાકિસ્તાન મધ્યકાલીન મુસ્લિમ રાજ્યની કાર્બન કૉપી નહીં પણ આધુનિક મુસ્લિમ રાજ્ય હતું.

આ પહેલાં રાજા મહેમૂદાબાદે પણ સવાલ ઊભો કર્યો હતો કે જૂનાં મુસ્લિમ શાસનો ઇસ્લામી શાસનો હતાં? કુરૈશી પણ માને છે કે પહેલાંની મુસ્લિમ હકુમતોને આદર્શ નથી ગણતા અને એવો સંકેત આપે છે કે મધ્યયુગીન મુસ્લિમ રાજ્યોએ ઇસ્લામના સિદ્ધાંતોને છેહ આપ્યો એટલે આજે દુનિયામાં ઇસ્લામની તાકત ઘટી છે. જૂના શહેનશાહોએ વારસાગત ગાદી સોંપવાનું શરૂ કર્યું તે ઇસ્લામનો સૌથી મોટો દ્રોહ હતો. પયગંબરના અવસન પછી એમના સાથીઓએ સમજદાર જ્ઞાની લોકો ખલિફાની નીમણૂક કરે એવી વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી પણ પછી ખલિફાનું પદ કુટુંબમાં જ રહી ગયું.

જો કે કુરૈશી કહે છે કે અવનતિના સમયમાં પણ ન્યાયવિદો જ ખલિફાઓની નીમણૂક કરતા પણ ખરેખર તો ન્યાયવિદોએ અંદરનો ગર ફેંકી દીધો હતો અને ફોતરું પકડી રાખ્યું હતું.”

કુરૈશીને ખાતરી હતી કે આધિનિક ઇસ્લામી વ્યવસ્થા લોકશાહી કે આપખુદશાહી અથવા મૂડીવાદ કે સમાજવાદ કરતાં સારી હશે. ભૂતકાળમાં જે રીતે મુસ્લિમ રાજ્યોમાં સત્તા બહુ થોડા લોકોના હાથમાં હતી તેના ઉપાય તરીકે કુરૈશીએ કહ્યું કે પાકિસ્તાનમાં સામાન્ય મુસ્લિમને પણ સરકારમાં સંપૂર્ણ અને મુક્ત રીતે ભાગ લેવાની તક મળશે.

કુરૈશીએ પશ્ચિમી મૂલ્યો સામે ઇસ્લામની પડતી વિશે દુઃખ જાહેર કર્યું. જિન્ના અને લીગના બીજા નેતાઓ દસેક વર્ષથી પશ્ચિમી લોકશાહીની ટીકા કરતા રહ્યા હતા અને કુરૈશી પણ એમનો જ પડઘો પાડે છે. ઉદારમાતવાદી લોકશાહી મોટા ભાગનાં ક્ષેત્રો વ્યક્તિનાં નિર્ણય પર છોડી દે છે તેનો વિરોધ કરતાં એમણે કહ્યું કે જીવનનાં ઘણાં ક્ષેત્રો એવાં છે કે તદ્દન વ્યક્તિ પર ન છોડી શકાય. “આપણે માનવીય મૂલ્યો નીચાં ઊતરે એવી અનિયંત્રિત આઝાદીમાં માનતા નથી.”

તે સાથે જ કુરૈશીએ મુસ્લિમ સમાજનું ઔદ્યોગિકરણ નથી થયં, વૈજ્ઞાનિક રીતોનો તેઓ ઉપયોગ નથી કરતા તેની પણ ટીકા કરી. પરંતુ એકંદરે, કુરૈશી પણ પાકિસ્તાનને ખલિફાના રાજ્ય તરીકે જ જૂએ છે. પોતાનું પૅમ્ફલેટ સમાપ્ત કરતાં આ ઉદ્દેશ પાર પાડવા બાબતમાં જોરદાર ભાષામાં કુરૈશી લખે છેઃ એનો આધાર જીવતા રહેવાની આપણી ઇચ્છાશક્તિ પર છે, અને ( ઇચ્છાશક્તિ) આપણી મરવાની તૈયારી પર આધાર રાખે છે.”

૦-૦-૦

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : _૨૮ :

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s