A poor Muslim Woman files a suit in SC against the talaq rules

મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ મુસ્લિમ સમાજના સામાજિક જીવનનાં ધારાધોરણોને શબ્દબદ્ધ કરે છે. એમાં માન્ય રખાયેલા તલાકના નિયમો વિરુદ્ધ એક ગરીબ તલાકશુદા મુસલમાન સ્ત્રી સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી આપી છે અને છુટાછેડાના મુસ્લિમ કાયદાઓને રદ કરવાની માગણી કરી છે.

ઉત્તરાખંડના કાશીપુરની શાયરાબાનો એક નીચા દરજ્જાના સરકારી કર્મચારીની દીકરી છે. ૨૦૦૨માં એનાં લગ્ન શરીઅત કાનૂન પ્રમાણે અલ્હાબાદના રિઝવાન અહમદ સાથે થયાં. લગ્ન પહેલાં બાપે શાયરાનાં સાસરિયાંને દહેજ પણ આપ્યું. લગ્ન પછી પણ રિઝવાન અને એનાં માબાપની દહેજ માટેની માગણી ચાલુ રહી અને હવે કાર અને રોકડા રૂપિયાની માગણી પણ ઉમેરાઈ ગઈ. શાયરા સાથે મારપીટ રોજની વાત થઈ ગઈ. એને કોઈ દવા પિવડાવી દેતાં, જેથી શાયરા બેહોશ થઈ જતી અને એ પોતાની યાદશક્તિ લગભગ ખોઈ ચૂકી છે. ઍપ્રિલ ૨૦૧૫માં શાયરા માબાપ સાથે રહેવા ચાલી આવી. હવે એ શારીરિક પીડાઓ અને દવાઓને કારણે બીમાર રહેવા લાગી છે.

તે પછી, રિઝવાને એને ત્રણ વાર ‘તલાક’ બોલીને એને છૂટાછેડા આપી દીધા અને ગયા વર્ષના ઑક્ટોબરમાં તલાકનું સોગંદનામું પણ મોકલી આપ્યું.

શાયરાએ પોતાની અરજીમાં પહેલાંના કેસોનો હવાલો આપીને કહ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું છે કે પતિ દ્વારા અપાતા એકતરફી છૂટાછેડા અને બીજાં લગ્ન સામે પત્ની માટે કોઈ બચાવ નથી. કોર્ટે આ કેસોમાં કહ્યું છે કે બહુપત્નીત્વની પ્રથા સમાજનાં નૈતિક મૂલ્યોની વિરુદ્ધ છે અને જેમ સરકાર માનવબલિ કે સતીના રિવાજોને રોકી શકી છે તો બહુપત્નીત્વની પ્રથાને પણ રોકી શકે છે.

ખુરશીદ અહમદ ખાન વિ. ઉત્તરપ્રદેશ રાજ્ય (૨૦૧૫)8SCC 439 માં તો સુપ્રીમ કોર્ટે ટિપ્પણી કરી છે કે કોઈ ધર્મ (સંપ્રદાય કે પંથ) અમુક રીતરસમની છૂટ આપે અથવા એની મનાઈ ન કરે, માત્ર એ જ કારણથી એવી કોઈ રીતરસમ અનિવાર્ય ધાર્મિક ફરમાન નથી બની જતી. છૂટ મળી હોય તેને ધર્મના ફરજિયાત આદેશનો દરજ્જો ન આપી શકાય.

સુપ્રીમ કોર્ટે પહેલાં જ કહ્યું છે કે બહુપત્નીત્વ ધર્મનું (અહીં ઇસ્લામનું) અવિભાજ્ય અંગ નથી. વળી બંધારણની કલમ ૨૫ દ્વારા માત્ર ધાર્મિક આસ્થાને રક્ષણ અપાયું છે, પરંતુ સાર્વજનિક વ્યવસ્થા, નૈતિકતા કે સ્વાસ્થ્યને નુકસાન કરે તેવા રીતરિવાજને રક્ષણ નથી મળતું.

ભારતના મુસ્લિમ પર્સનલ કાનૂનોમાં તલાક-એ-બિદત અથવા તલાક-એ-બદાઈના રિવાજને માન્યતા આપવામાં આવી છે. એના પ્રમાણે મુસ્લિમ પતિ પત્નીને એક ‘તુહર’ ( બે માસિક ધર્મ વચ્ચેનો ગાળો)મા એકથી વધારે વાર ‘તલાક’ કહીને છૂટાછેડા આપી શકે છે. અથવા તો શારીરિક સમાગમ અને તે પછી તરતના તુહરમાં એકથી વધારે વાર ‘તલાક’ કહી દે તો એ છૂટાછેડા તરીકે માન્ય ગણાય. ત્રીજી રીત એ છે કે પતિ એકીસાથે ત્રણ વાર ‘તલાક’ બોલી દે. આ છુટાછેડા અંતિમ સ્વરૂપના છે, જેમાંથી પાછાં પગલાં ન ભરી શકાય. એને ‘તલાક-એ-બિદત’ કહે છે.

શાયરા આ પ્રકારના તલાક વિશે કહે છે કે આમાં સ્ત્રીને સંપત્તિ જેવી ગણવામાં આવે છે જે માનવ અધિકારો અને સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતાના આધિનિક ખ્યાલો સાથે સુસંગત નથી અને બીજી બાજુથી એ ઇસ્લામનૂં અનિવાર્ય અંગ પણ નથી.

સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને ઇરાક જેવા મુસ્લિમ દેશોએ કાં તો આ પ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, ક્યાં તો તેના પર નિયંત્રણો મૂક્યાં છે. પરંતુ, ભારતમાં હજી એ ચલણમાં છે. ખાસ કરીને નબળા આર્થિક વર્ગની મુસ્લિમ સ્ત્રીઓ અને એમનાં બાળકોની જિંદગી એના કારણે બરબાદ થઈ જાય છે.

પતિપત્ની વચ્ચે સમાધાન માટે યોગ્ય પ્રયાસ થતો નથી હોતો, જે દરેક મુસ્લિમ મહિલાના ગરિમામય જીવન જીવવાના મૂળભૂત અધિકારનો ભંગ થાય છે.

તે ઉપરાંત પતિએ નશામાં ત્રણ વાર તલાક કહી દીધું હોય તો એ ફરી પોતાની પત્નીને પાછી લઈ શકતો નથી. એના માટે સ્ત્રીએ ‘નિકાહ હલાલ;નો આશરો લેવો પડે છે. એટલે કે એ સ્ત્રી બીજા પુરુષ સાથે પરણે અને એનો નવો પતિ એને તલાક આપે તે પછી જ એ પોતાના મૂળ પતિ સાથે ફરી પરણી શકે છે.

કેટલાયે વિદ્વાનો માને છે કે તલાક-એ-બિદતને કુરાન શરીફમાં માન્યતા નથી. કુરાન પતિપત્ની વચ્ચે સમજણ કેળવવા પર ભાર મૂકે છે.

અસગર અલી એન્જિનિયરના જણાવ્યા પ્રમાણે માત્ર તલાક-એ-અહેસાન જ તલાકનું માન્ય રૂપ છે. આમાં પતિપત્નીને અલગ થવા માટે ત્રણ મહિનાનો સમય મળે છે. આ દરમિયાન તેઓ સમાધાન પણ કરી શકે છે. અરજી વધુમાં જણાવે છે કે રાષ્ટ્રીય લઘુમતી પંચના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ અને મુસ્લિમ કાનૂનોના વિદ્વાન પ્રોફેસર મહેમૂદ તાહિર પણ તલાક-એ-બિદતને માન્ય ગણતા નથી. પરંતુ મૌલવીઓ મુસ્લિમ સમાજમાં સુધારાઆઓને રોકી બેઠા છે એટલે ન્યાયતંત્રે આગળ આવવાની જરૂર છે. મૌલાના મહંમદ અલીએ કુરાનશરીફની મીમાંસા કરતાં કહ્યું છે કે બહુ જ યોગ્ય કારણ વિના તલાક ન આપી શકાય અને એમાં પણ પતિ અને પત્ની વચ્ચે સમાધાન થાય એવા ઉપાયો કરવા જ જોઈએ.

શાયરા બાનોની અરજી કહે છે કે બહુપત્નીત્વ, તલાક-એ-બિદત અને નિકાહ હલાલા જેવી પ્રથાઓ મુસ્લિમ સ્ત્રીઓની વિરુદ્ધ જાય છે અને એ ભારતના બંધારણની કલમ ૧૪, ૧૫, ૨૧ અને ૨૫માં અંકિત મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન છે.

અરજીમાં માંગ કરવામાં આવી છે કે ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને હિન્દુઓ (બૌદ્ધ, જૈન, શીખ સહિત) ના આ વિષયના કાયદાઓમાં ફેરફાર કરીને બહુપત્ની પ્રથા પર પ્રતિબંધ મુકાયો છે. પરંતુ મુસ્લિમ સ્ત્રીઓ એવા રક્ષણથી વંચિત છે.

તે પછી, કેરળના પ્રોગ્રેસિવ મુસ્લિમ વિમેન ફૉરમ (NISA)એ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી છે. આ સંસ્થા કેરળના કોળીકોડ જિલ્લામાં સ્ત્રીઓના નાગરિક અને લગ્ન વિષયક અધિકારો માટે કામ કરે છે. આ ઉપરાંત સુપ્રીમ કોર્ટે પોતે જ પોતાના તરફથી એક ‘પબ્લિક ઇન્ટરેસ્ટ લિટિગેશન’ (PIL) શરૂ કરી છે. હવે ૨૮મી માર્ચે એના પર સુનાવણી થવાની છે.

0-0-0

આ રિટ અરજીની નકલ આ સાથે મૂકી છે.

Shayara Bano – Writ Petition – Maari Baari (62) – 18032016

0-0-0

સંદર્ભઃ

SC issues notice to Centre on triple talaqKrishnadas Rajgopal – The Hindu 1st March, 2016

More Muslim women join cause with SC’s PIL for gender parity – Legal Correspondent – The Hindu, 8th March, 2016

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s