“Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala (2)

ભારતના ભાગલાઃ પુસ્તક

Creating a new medina 2venkat-dhulipala

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

ભારતના ભાગલાની ચર્ચા કરવી હોય તો ઉત્તર ભારતના આગરા અને ઔધ (અવધ) પ્રદેશોની ઘટનાઓની ચર્ચા અનિવાર્ય છે. આ પ્રદેશોને જોડીને વિદેશી હકુમતે United Province (U. P.- યુક્ત પ્રાંત) બનાવ્યો હતો. આજે પણ સામાન્ય જનની સામાન્ય સમજનો ઇતિહાસ ભારતના ભાગલાના બીજ યુક્ત પ્રાંતમાં જ વવાયાં હોવાનું માને છે. ઘણા, ઓગણીસમી સદીમાં, અલીગઢ મુસ્લિમ યૂનિવર્સિટીના સ્થાપક સર સૈયદ અહમદ સુધી જાય છે, તો ઘણા છેક ત્યાં સુધી ન જતાં એમ માને છે કે ૧૯૨૮નો કોંગ્રેસનો ‘નહેરુ રિપોર્ટ’ મુસ્લિમ અલગતાવાદ માટે ખાતરનું કામ કરી ગયો.

(નહેરુ રિપોર્ટ વિશે પ્રાથમિક માહિતી અને એના સંદર્ભ માટે આયેશા જલાલના પુસ્તક વિશે લખેલા પહેલા લેખમાંજિન્નાના ૧૪ મુદ્દાવિભાગ વાંચો. અહીં ક્લિક કરો).

તે પહેલાં ૧૯૨૦ના અસહકાર આંદોલનમાં તો મુસલમાનોએ ઉત્સાહભેર ભાગ લીધો હતો (ગાંધીજીએ અસહકારના આંદોલન સાથે ખિલાફત માટેના આંદોલનને પણ જોડ્યું હતું), પણ મોતીલાલ નહેરુના આ રિપોર્ટ પછી ૧૯૩૦-૩૩ દરમિયાન કોંગ્રેસે કરેલાં (દાંડી કૂચ વગેરે) આંદોલનોમાં મુસલમાનોનો ઉત્સાહ મોળો રહ્યો.

૧૯૨૮ પછી કેળવાયેલી આ અલગતાની ભાવનાને ભારતના ભાગલાની તાર્કિક કડી માનનારા ઘણા છે, પરંતુ તે પછી, ૧૯૩૫માં ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ આવ્યો ( એક રીતે બંધારણ હતું). અને તેના પ્રમાણે ૧૯૩૭માં સ્થાનિક ચૂંટણીઓ થઈ તેમાં તો હિન્દુઓ અને મુસલમાનો આ બધું ભૂલી ગયા હતા અને સ્થાનિક રીતે ધર્મના ભેદભાવ વિના, માત્ર જીતવાની તકો સુધારવા માટે એકબીજા સાથે જોડાણો કરવા લાગ્યા હતા. વિચારસરણી પણ ઘણી જગ્યાએ કામ કરતી હતી, પરંતુ મુખ્યત્વે તો હારજીતના હિસાબ જ સૌને પ્રેરતા હતા. માત્ર યૂ. પી.માં જ નહીં, બ્રિટિશ ઇંડિયાના બધા પ્રાંતોમાં આ વલણ જોરમાં હતું. બ્રિટને ૧૯૩૫ના કાયદાની જે ચાલ ભારતીય રાજકીય શતરંજમાં ચાલી હતી તેની અસરોનો અનુકૂળ જવાબ આપવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ નેતાઓ વચ્ચે, દાખલા તરીકે, કોંગ્રેસ પ્રમુખ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને જિન્ના વચ્ચે, પણ મંત્રણાઓ થઈ.

૧૯૩૫નો કાયદો અને મુસ્લિમ મતમાં તડાં

૧૯૩૫ના કાયદા સાથે જનતાના પ્રતિનિધિઓના હાથમાં સત્તા સોંપવાની શરૂઆત થઈ, એમ મનાય છે. પ્રાંતોમાં દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ હતી અને કેટલી સત્તાઓ બ્રિટિશ અધિકારીઓના હાથમાં હતી તેને બદલે પ્રધાનોને સોંપવામાં આવી. પરંતુ તેને જાણે સરભર કરવા માટે દિલ્હીમાં દ્વિમુખી પદ્ધતિ શરૂ થઈ ગઈ. વાઇસરૉય અને એના અધિકારીઓના હાથમાં મહત્ત્વની સત્તાઓ હતી અને એ સીધા જ બ્રિટનની સંસદને જવાબદાર હતા. આમ ૧૯૩૫નો કાયદો ખરેખર લોકોના હાથમાં સત્તા સોંપવા માટે નહીં પણ કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલતા આંદોલનને નબળું પાડવા માટે બન્યો હતો.

આ કાયદામાં કોંગ્રેસની ‘પૂર્ણ સ્વરાજ’ની માગણી તો બાજુએ રહી, ‘ડોમિનિયન સ્ટેટસ’નો પણ ઉલ્લેખ નહોતો. વાઇસરૉય લિન્લિથગોએ તો કબૂલ્યુંય ખરું, કે સરકાર અખિલ ભારતીય ક્રાન્તિના વાહન તરીકે કોંગ્રેસની અસરને નબળી પાડવા માટે પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા પર ભાર આપે છે. સરકાર માનતી હતી કે પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસીઓ અંદરોઅંદર જ સત્તાની સાઠમારીમાં અટવાઈ જશે.

બીજી બાજુ મુસ્લિમ લીગ માટે પણ આ કાયદાની અસરો બહુ મહત્ત્વની હતી. આયેશા જલાલ (અને અનિલ સીલ)ના બીજા એક પુસ્તકને ટાંકીને વેંકટ ધૂલિપાલા કહે છે કે આ કાયદો આવતાં મુસલમાનોમાં ફાંટા પડી ગયા. મુસ્લિમોની લઘુમતી હતી તેવા – યુક્ત પ્રાંત વગેરે – પ્રાંતોના મુસલમાનોએ એનો વિરોધ કર્યો. પરંતુ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો (પંજાબ અને બંગાળ)માં મુસલમાન જમીનદારોએ કાયદાની જોગવાઈઓને આવકારી કારણ કે એમને વધારે સત્તાઓ મળતી હતી. તે ઉપરાંત ‘કોમી ચુકાદા’ને કારણે અલગ મતદાર મંડળો બનતાં પંજાબમાં મુસલમાનોની સ્થિતિ વધારે મજબૂત બનતી હતી.

. પંજાબમાં યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીની રચના

આ કાયદો આવ્યો તે પહેલાં લઘુમતી મુસ્લિમો માટે બહુમતી મુસ્લિમ પ્રાંતોએ ઘણું છોડી દેવું પડતું હતું. પરંતુ હવે પ્રાંતમાં વધારે સત્તા મળતી હોવાથી પંજાબના ફઝલે હુસેન જેવા નેતા આ તક જવા દેવા નહોતા માગતા. ફઝલે હુસેન પહેલાં કોંગ્રેસમાં હતા પણ ગાંધીજીએ ૧૯૨૦માં અસહકારનું આંદોલન શરૂ કર્યું તેને ‘બિનસંસદીય’ ગણાવીને એમણે કોંગ્રેસ છોડી દીધી હતી. એમણે પંજાબમાં ‘યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટી’ની રચના કરી. એમાં આમ તો મુસ્લિમ જમીનદ્દારો હતા. તે ઉપરાંત હિન્દુ અને શીખ જાટ જમીનદારોને પણ સમાવી લીધા. એમની દલીલ હતી કે કોમી ચુકાદાને કારણે મુસલમાનોની સ્થિતિ તો મજબૂત રહેવાની જ છે, એટલે આર્થિક મુદ્દા પર નવી પાર્ટી બનાવવાથી કશું નુકસાન નથી થવાનું,

ફઝલે હુસેને અખિલ ભારતીય મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના કરવાનો પણ વિરોધ કર્યો. એમનું કહેવું હતું કે આખા દેશ માટે એક કોમી પાર્ટીની જરૂર નથી. એમના મિત્ર આગા ખાને પણ ફઝલે હુસેનને ગમે તેવું નિવેદન કર્યું કે કોઈ દેશવ્યાપી કોમી પાર્ટી બનાવવાની જરૂર નથી, જુદી જુદી જગ્યાએ નાનાં જૂથો બનવાં જોઈએ અને આર્થિક મુદ્દાઓ હાથમાં લઈને સામાન્ય લોકોની હાલત સુધારવાના પ્રયાસ કરવા જોઈએ.

. યૂ. પી.માં નવી પાર્ટી

યુક્ત પ્રાંતમાં નવી ‘નૅશનલ ઍગ્રીકલ્ચરિસ્ટ પાર્ટી’ (NAP) બનાવવામાં આવી. યૂનિયનિસ્ટ પાર્ટીને ધ્યાનમાં રાખીને જ એની રચના કરવામાં આવી હતી, એટલે એમાં હિન્દુ જમીનદારો પણ હતા. સિંધના મુસ્લિમ નેતા અને મોટા વેપારી હાજી શેઠ અબ્દુલ્લાહ હારુને કહ્યું કે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાથી મુસ્લિમોની સંગઠિતતા પર અવળી અસર નહીં પડે; ઉલટું, પરસ્પર કોમી સદ્‌ભાવ વધશે.

આ બધા મુસ્લિમ નેતાઓ માનતા હતા કે એક વાર પ્રાંતોમાં ચૂંટણી થઈ જાય, એમનું વર્ચસ્વ સ્થપાય અને વગ વધે તે પછી દેશવ્યાપી ધોરણે નેતાગીરી હાંસલ કરવાના પ્રયાસ કરતા જિન્નાની દોરવણી હેઠળની ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગ (AIML) પર કબજો જમાવવાનું સહેલું થઈ જશે. ત્યાં સુધી મુસ્લિમ મતોમાં તડાં પડે તો ભલે પડે. એટલે જ ૧૯૩૬ના ફેબ્રુઆરીમાં AIMCની કૉન્ફરન્સ મળી તેમાં આગા ખાને કહ્યું કે AIMC અને લીગના જોડાણ પર ફઝલે હુસેને વિચાર કર્યો છે અને ઍસેમ્બલીની ચૂંટણી પછી એમાં આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું છે.

. યૂ. પી.માં કોંગ્રેસ તરફી મુસ્લિમ મત

૧૯૩૩માં યુક્ત પ્રાંતમાં મુસ્લિમોના આ સામાન્ય પ્રવાહની વિરુદ્ધ એક નવું વહેણ ફૂટ્યું. કેટલાક મુસ્લિમો એકઠા થયા અને એમણે મુસ્લિમ યૂનિટી બોર્ડ (MUB)ની રચના કરી. યૂ. પી.ની આ સૌથી જોરાવર પાર્ટી હતી. એમાં કોંગ્રેસ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખનારા મુસલમાનો અને જમિયત-ઉલ-ઉલેમા-એ-હિન્દના ઉલેમા હતા. MUBના જનરલ સેક્રેટરી ખલિક-ઉઝ-ઝમાને કોંગ્રેસના રાંચી અધિવેશનમાં એક ઠરાવ રજૂ કર્યો, જેના પરિણામે કોંગ્રેસ સ્વરાજ પાર્ટીનો જન્મ થયો. MUB કોંગ્રેસનું બગલબચ્ચું છે એવા આક્ષેપો થતા રહ્યા પણ એનો પ્રભાવ એટલો બધો હતો કે ૧૯૩૪ની ચૂંટણીમાં MUBએ કોંગ્રેસ સાથે રહીને સેન્ટ્રલ ઍસેમ્બલીની અડધોઅડધ સીટો જીતી લઈને NAP અને મુસ્લિમ લીગને જબ્બર હાર આપી હતી.

જિન્નાનો પ્રવેશ

આ સ્થિતિમાં ચાર વર્ષ લંડનમાં ગાળીને જિન્ના પાછા ફર્યા. મુસ્લિમ લીગના એ નવા પ્રમુખ હતા. લીગમાં આંગળીને વેઢે ગણાય એટલ સભ્ય હતા, કોઈ સભ્ય ફી આપતા નહોતા. એમણે સૌથી પહેલાં તો કોંગ્રેસની સાથી પાર્ટી MUBનો સંપર્ક કર્યો. MUB સમક્ષ એમણે જાહેર કર્યું કે મુસ્લિમ સમાજમાં રાષ્ટ્રવાદી ભાવના વિકસાવવા અને બધા જ પ્રાંતોના મુસ્લિમોને સંગઠિત કરવાનું એમનું લક્ષ્ય હતું.

કોંગ્રેસ એ વખતે જમણેરીઓના હાથમાં હતી. જિન્નાએ કોંગ્રેસ સાથે એમનો મેળ ક્યાં બેસે છે તે સ્પષ્ટ કરી દીધું અને કોમી ચુકાદાને બદલે હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાધાનની નવી કોઈ ફૉર્મ્યૂલા પર વિચાર કરવાની તૈયારી દેખાડી. કોમી ચુકાદાને કારણે અલગ મતદાર મંડળો ઊભાં થયાં હતાં તેની સામે કોંગ્રેસને સખત વાંધો હતો. કોમી ચુકાદો કોંગ્રેસની નજરે એકત્રિત ભારતીય રાષ્ટ્રવાદમાં આડે આવતો હતો. તે ઉપરાંત,૧૯૩૬માં મુંબઈમાં લીગનું સમેલન મળ્યું તેમાં પણ જિન્નાએ કોંગ્રેસને પસંદ આવે તેવી વાત કરી. ‘ગવર્નમેન્ટ ઑફ ઇંડિયા ઍક્ટ’ની ટીકા કરતાં એમણે “જર્મનોએ વર્સાઈ (Versailles)ની સંધિના જે હાલ કર્યા હતા તેવા જ હાલ” આ કાયદાના કરવાની હિંદવાસીઓને સલાહ આપી. (નોંધઃ પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી ૧૯૧૯માં સાથી દેશો અને જર્મની વચ્ચે વર્સાઈમાં સંધિ થઈ. એમાં જર્મની યુદ્ધની તારાજી બદલ .. અબજ ડૉલર ચૂકવે અને લશ્કરી ક્ષમતા વધારે એવી શરતો હતી. હિટલરે આવીને ૧૯૩૪ના અરસામાં બધી શરતો તોડી નાખી).

જિન્નાએ કોંગ્રેસના જમણેરીઓને ખુશ કરવા માટે કહ્યું કે આ બંધારણની પ્રાંતિક યોજનામાં બહુ મોટી ખામીઓ છે અને પ્રધાનમંડળ કે ધારાસભાને તદ્દન બિનઅસરકારક બનાવી દેવાયાં છે તેમ છતાં, એનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. સરકાર સામે સશસ્ત્ર બળવો કરી શકાય એમ નથી અને અસહકાર વગેરે આંદોલનોની ખાસ અસર નથી એટલે ધારાસભામાં જઈને બંધારણીય આંદોલન કરવું એ જ રસ્તો બચે છે. કોંગ્રેસમાં ગાંધીજીના આંદોલનકારી રસ્તા પસંદ ન કરનારા બંધારણવાદીઓના કાન માટે તો આ સંગીત હતું.

જિન્નાના કહેવા મુજબ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના પ્રયાસો પહેલાં થયા તે નિષ્ફળ જવાનું કારણ એ કે માત્ર ટોચના નેતાઓ વચ્ચે સમજૂતીઓ થતી હતી હવે એમના નેતૃત્વ હેઠળ નવી લીગ બન્યા પછી “અમે મજબૂત બ્લૉક બનાવી શકશું કે જે હિન્દુઓ સાથે ચાલીને દેશને આઝાદી અપાવી શકે”. આ કામ તો યૂ. પી.થી જ શરૂ થઈ શકે, જે જિન્નાના શબ્દોમાં “મુસ્લિમ ભારતનું હૃદય” હતું.

લીગનું પાર્લામેન્ટરી બોર્ડ બનાવવા સામેના અવરોધો

આના પછી જિન્નાએ યુક્ત પ્રાંત માટે મુસ્લિમ લીગના પાર્લમેન્ટરી બોર્ડની રચના કરી. MUB પાર્ટી મુસ્લિમ લીગમાં ભળી ગઈ હતી. પરંતુ આ કામ સહેલું નહોતું.

બિજનૌરનું અખબાર ‘મદીના’ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમોની સાથે હતું. એણે લખ્યું કે મુસ્લિમ લીગનું મહત્ત્વ તો ૧૯૧૮માં મરી પરવાર્યું .હવે એમ કહી શકાય કે લીગ મૃત નથી કે જીવિત પણ નથી. જિન્નાનાં મનમસ્તિષ્ક વિના આજે પણ લીગનું અસ્તિત્વ નથી. એની ઑફિસો કે શાખાઓ ક્યાં છે તેની પણ કોઈને ખબર નથી. એના હેતુઓ અને લક્ષ્ય શું છે તે પણ કોઈ જાણતું નથી. સંજોગોમાં લીગને જીવંત રાખવા માટે કોમ કંઈ કરી શકે તેમ નથી અને લીગ કોમ માટે કંઈ કરી શકે તેમ નથી. જિન્ના બહુ આગળપડતા નેતા છે, પરંતુ તેઓ સક્રિય કોમની સાથે ચાલી શકે તેમ નથી કે કોમ એમની પાછળ ચાલીને પોતાના ઉદ્દેશો સિદ્ધ કરી શકે તેમ નથી.”

લીગના પ્રાંતિક પ્રમુખ હાફિઝ હિદાયત હુસેને ૧૯૩૫માં યૂ. પી.ની મુસ્લિમ લીગની વાર્ષિક બેઠકમાં એવો મત જાહેર કરી દીધો હતો કે નવી પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીમાં કોમના ધોરણે પાર્ટીઓ ન બનાવવી જોઈએ. જિન્ના તો કેન્દ્રીકૃત પાર્ટી બનાવવા માગતા હતા!

એમણે ૧૯૩૬માં દિલ્હીમાં પચાસ અગ્રગણ્ય મુસ્લિમ નાગરિકોને આમંત્ર્યા અને કેન્દ્રીય પાર્લામેન્ટરી બોર્ડ બનાવવાની શરૂઆત કરી દીધી. તે સાથે એમણે પ્રાંતોમાં પણ ચૂંટણીના ઉમેદવારો પસંદ કરવા પાર્લામેન્ટરી બોર્ડો બનાવી નાખ્યાં. યુક્ત પ્રાંતના બોર્ડમા નવ સભ્યો લેવાયા જેમાંથી નવાબ મહંમદ ઇસ્માઇલ ખાન, ખલિક-ઉઝ-ઝમાન, શૌકત અલી, અને મૌલાના હુસેન અહમદ મદની કોંગ્રેસમાં સભ્ય હતા અથવા એ જ અરસામાં છૂટા પડ્યા હતા અને તે પછી MUBમાં આવ્યા હતા. આ ડાબેરી જૂથ હતું. બીજા પાંચ સભ્યો જમણેરી હતાઃ મહેમૂદાબાદના રાજા, છત્તારીના નવાબ, સર મુહંમદ યૂસુફ, નવાબઝાદા લિયાકત અલી ખાન અને સલેમપુરના રાજા. આમાંથી મહેમૂદાબાદના રાજા એકલા જ જિન્નાના ખાસ અંગત સાથી હતા. બીજા ચાર નૅશનલ ઍગ્રીકલ્ચર પાર્ટી (NAP)ના સભ્ય હતા અને લીગમાં જોડાયા પછી પણ એમણે NAP છોડી નહીં. આમ જિન્નાએ તાણીતૂંસીને લીગનું પાર્લામેન્ટરી બોર્ડ જોડી કાઢ્યું.

પરંતુ જિન્નાની મુસીબતોનો અંત નહોતો આવ્યો. MUB અને NAPના સભ્યો વચ્ચે ચકમક ઝરતી રહી. જિન્નાને એમના એકાંતવાસમાંથી બાહાર લાવનાર લિયાકત અલીખાનને MUB ગ્રુપને વધારે પડતું મહત્ત્વ અપાયું હોવાનું લાગતું હતું તો MUB ગ્રુપને છત્તારીના નવાબ સામે વાંધો હતો. એમણે ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ કૉન્ફરન્સનું પ્રમુખપદ છોડ્યું નહોતું અને તે સાથે હિન્દુ-મુસ્લિમ સંયુક્ત પાર્ટી બનાવવાની વાતો પણ કરતા હતા. છત્તારીના નવાબની દલીલ હતી કે યૂ. પી. “સમાજવાદી અને સામ્યવાદી આંદોલનોનું કેન્દ્ર” ન બની જાય એટલે બધી કોમોની મિશ્ર પાર્ટી બનાવવાનું જરૂરી છે. ખરેખર તો છત્તારીના નવાબ હિન્દુ અને મુસ્લિમ જમીનદારોને એકસાથે રાખવા માગતા હતા!

આ બધી વાતો બહુ રસપ્રદ છે, પરંતુ આપણે એની વિગતોમાં જઈ શકીએ તેમ નથી, એટલું જ કે, જિન્નાની દરમિયાનગીરીથી બન્ને જૂથો ફરી મળ્યાં અને યુક્ત પ્રાંત માટે નવેસરથી ચારસો-પાંચસો ડેલિગેટોને બોલાવીને પાર્લામેન્ટરી બોર્ડની રચના કરવાનો નિર્ણય લીધો. જિન્નાના ખાસ સાથી મહેમૂદાબાદના રાજા એટલા અકળાઈ ગયા હતા કે એમણે લીગમાં ન આવવાનું નક્કી કરી લીધું.

૧૯૩૭ની પ્રાંતિક ઍસેમ્બલીની ચૂંટણીઃ

૧૯૩૭માં ચૂંટણી થઈ ત્યારે સ્થાનિક જોડાણો તો થતાં જ રહ્યાં. આમ કોંગ્રેસે માલવિયાની ‘કોંગ્રેસ નૅશનલ પાર્ટી’ સાથે હાથ મિલાવ્યા. આ પાર્ટી તો હિન્દુવાદી હતી. બન્ને પક્ષોની સમજૂતી માલવિયારફી સમજૂતી તરીકે ઓળખાઈ. બીજી બાજુ હિન્દુ સભા પણ હતી. કોંગ્રેસ નહોતી ઇચ્છતી કે એના અમુક હિન્દુ મત હિન્દુ સભા પાસે ચાલ્યા જાય, એટલે માલવિયાની પાર્ટી સાથે સહકાર કરવાનું જરૂરી બની ગયું. માલવિયાને પણ એ બહાને કોંગ્રેસમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત બનતું દેખાતું હતું.

અધૂરામાં પૂરું, મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસે પણ અમુક સીટો માટે પરદા પાછળ હાથ મિલાવ્યા હતા. બન્નેની સમાન શત્રુ NAP હતી. જવાહરલાલ નહેરુ પ્રચાર માટે મુસ્લિમ મતવિસ્તારોમાં ગયા ત્યારે જ્યાં કોંગ્રેસનો મુસ્લિમ ઉમેદવાર ન હોય ત્યાં મુસ્લિમ લીગના ઉમેદવારને મત આપવા અપીલ કરી! પૈસાની લેતીદેતીના આક્ષેપો પણ બહાર આવ્યા. CIDના રિપોર્ટ પ્રમાણે અલ્હાબાદમાં NAPના ઉમેદવાર નવાબ સર મહંમદ યૂસુફને હરાવવા માટે કોંગ્રેસના નેતા રફી અહમદ કિદવઈએ મુસ્લિમ લીગના ઉમેદવાર અબ્દુલ રહેમાનને પાંચ હજાર રૂપિયા આપ્યા હતા. મુસ્લિમ લીગના શૌકત અલી (અને એમના ભાઈ મહંમદ અલી) ખિલાફતની ચળવળમાં ગાંધીજીની સાથે હતા. મુસ્લિમ લીગમાં આવ્યા પછી પણ કહેતા રહ્યા કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એકઠા થઈને વિદેશી શાસનને પરાસ્ત કરશે.

હિદુ સભાએ જાહેર કર્યું કે એ કોંગ્રેસના ઉમેદવારને હરાવવા માટે બધું કરી છૂટશે. હિન્દુ સભા અને NAP વચ્ચે આ માટે સમજૂતી થઈ. હિન્દુ સભાની મદદે દિલ્હીથી હિન્દુ મહાસભાએ ભાઈ પરમાનંદને મોકલ્યા. ફૈઝાબાદમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર (અને સમાજવાદી નેતા) આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ નાસ્તિક છે, એવો હિન્દુ સભાએ પ્રચાર કર્યો. બીજી બાજુ ‘વર્ણાશ્રમ સ્વરાજ્ય સંઘે મથુરા અને વૃંદાવનમાં કોંગ્રેસ અછૂતોને મંદિર પ્રવેશ કરાવીને હિન્દુ ધર્મનો નાશ કરવા માગે છે એવો પ્રચાર કર્યો!

ધારણા એવી હતી કે કોંગ્રેસ ૮૦ સીટો જીતી શકશે અને NAP બીજા મુસ્લિમો સાથે મળીને સરકાર બનાવશે. પરંતુ કોંગ્રેસે કુલ ૧૫૯ બેઠકો માટે ઉમેદવારો મૂક્યા હતા તેમાંથી એને ૧૩૩ સીટ મળી! જિન્નાના પ્રયાસોને પણ ઠીક ઠીક સફળતા મળી. ૬૬ મુસ્લિમ સીટોમાં મુસ્લિમ લીગને ૨૯ સીટો મળી અને એ સૌથી મોટી મુસ્લિમ પાર્ટી બની. ગવર્નર હેગને બીક હતી કે કોંગ્રેસ કદાચ આખી મુસ્લિમ લીગને પોતાની તરફ ખેંચવાની કોશિશ કરશે. પરંતુ એમાં તો કોંગ્રેસનિષ્ઠ મુસલમાનો નારાજ થાય અને શું કરે તે કહી ન શકાય. હેગને લાગ્યું કે ચૂંટણી પછી જે સ્થિતિ ઊભી થઈ છે તેથી શું હિન્દુ-મુસ્લિમ સંબંધો સુધરશે?

૦-૦-૦

હેગને પાછળ જોઈને નક્કી કરવાની તક નહોતી, પણ આપણને એ તક મળી છે. આપણે જાણીએ છીએ કે કોમી સ્થિતિ બગડતી જ ગઈ. યૂ.પી.ની ઘટનાઓની દેશ પર જે અસર પડી તેનું એક એક પત્તું વેંકટ ધૂલિપાલાના આ પુસ્તકની મદદથી ખોલતા રહેશું. હવે મળીએ છીએ ૨૧મી સોમવારે.


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : ૨_૧૪ :

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s