Creating a New Medina: State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India–Venkat Dhulipala – (1)

ભારતના ભાગલાઃ પુસ્તક

ભારતના ભાગલા વિશેનાં ત્રણ પુસ્તકોના પરિચય માટેની આ શ્રેણીમાં આજે આપણે બીજું પુસ્તક ખોલીએ છીએ. યુવાન લેખક વેંકટ ધૂલિપાલા નૉર્થ કેરોલાઇના, વિલ્મિંગ્ટનમાં ઇતિહાસના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર છે. Creating a New Medina એમનો મહાનિબંધ છે અને ૨૦૧૫ના ઉત્તમ પુસ્તકોમાં એનું મોખરાનું સ્થાન છે. આ લેખમાળાના પહેલા લેખમાં ત્રણેય પુસ્તકોના લેખકોનો પરિચય આપ્યો છે.

Creating a new medina 1venkat-dhulipala - 1

Creating a New Medina : State Power, Islam and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India (English)
1st Edition ǁ October 2014 ǁ List Price: Rs. 995
Publisher: Cambridge University Press ǁ ISBN-13: 9781107052123

પુસ્તકના ‘પરિચય’ (introduction) પ્રકરણની શરૂઆત બહુ રસપ્રદ છે. ધૂલિપાલા લખે છે કે લંડનની બ્રિટિશ લાઇબ્રેરીના ‘ઇંડિયા ઑફિસ કલેક્શન્સ’ વિભાગમાં આખા દિવસની શોધખોળના અંતે એક અસામાન્ય લખાણ હાથે ચડ્યું. કાયદે-આઝમ મહંમદ અલી જિન્ના્નાં અંગત લખાણોની માઇક્રોફિલ્મમાંથી આ લખાણ અચાનક ડોકાયું. એ હાથે લખેલો પત્ર હતો. શાહી પણ ઝાંખી થઈ ગઈ હતી. એ કાયદે-આઝમના આત્મા સાથે, એમનાં મૃત્યુ પછી લગભગ સાત વર્ષે અને પાકિસ્તાનના જન્મ પછી લગભગ આઠ વર્ષે ૧૩મી માર્ચ ૧૯૫૫ના સાંજે ૬ વાગ્યે થયેલી વાતચીતનો એ રિપોર્ટ હતો!

જિન્નાના આત્મા સાથે સંવાદ!

પાકિસ્તાન સરકારે ઇબ્રાહિમ નામના એક પ્રેતવિદ્યાના જાણકારની મદદ લીધી હતી. ઇબ્રાહિમ પોતે પણ જિન્નાના આત્માને હાજર રહેલાઓ વતી આત્માને પ્રશ્નો પૂછવા માટે હાજર હતો. ઇબ્રાહિમને લાગ્યું કે ‘કાયદે આઝમ’ આવી ગયા છે ત્યારે એણે એમને ખુરશીમાં બેસવા કહ્યું. આત્માએ કડકાઈથી જવાબ આપ્યો, “હું બેસી જ ગયો છું.”. ‘જિન્ના’એ ઇબ્રાહિમને યાદ આપ્યું કે પહેલાં પણ આ જ જગ્યાએ એની મુલાકાત થઈ ગઈ છે.ઇબ્રાહિમે એમના ખેરખબર પૂછતાં યાદ આપ્યું કે પહેલી મુલાકાતમાં એમણે કહ્યું હતું કે તેઓ “ઠંડી, અંધારી જગ્યાએ” છે, તો હવે કેમ છે? આત્માએ કહ્યું કે હવે એ ખુશ છે કારણ કે હવે એમની “જગ્યા બહુ સારી છે” અને “એમાં બહુ પ્રકાશ છે અને ફૂલો ઘણાં છે.”. જિન્ના ચેઇન સ્મૉકર હતા એટલે ઇબ્રાહિમે એમને પૂછ્યું કે સિગરેટ પીશો? આત્માએ હા પાડી એટલે એક તારમાં સિગરેટ ગોઠવીને ખુરશી પાસે મૂકવામાં આવી. હવે સવાલજવાબ શરૂ થયા.

ઇબ્રાહિમે પૂછ્યું: “જનાબે આલી, પાકિસ્તાનના સર્જક્ અને પિતા તરીકે તમે દેશને ભવિષ્યનો માર્ગ નહીં દેખાડો?”

આત્માએ કડવાશ સાથે જવાબ આપ્યો, કે હવે પાકિસ્તાનને માર્ગદર્શન આપવાનું કામ એમનું નથી. એટલું કહ્યા પછી આત્માએ કહ્યું કે એની સામે ઘણી વાર પાકિસ્તાન વિશે બહુ ખરાબ દૃશ્યો ઝળકી જાય છે. ઇબ્રાહિમને ચિંતા થઈ. એણે પૂછ્યું “તો તમે નથી માનતા કે પાકિસ્તાનનું ભાવિ ઉજ્જ્વળ છે? ‘જિન્ના’એ ના પાડી અને કહ્યું કે દેશના ભવિષ્ય પર જેમનો કાબૂ હોય તેમના પર લોકોની સમૃદ્ધિનો આધાર છે, પણ કોઈ પણ નિઃસ્વાર્થ બનવા આતુર નથી.”. ઇબ્રાહિમે તો પણ સવાલ ચાલુ રાખ્યો, “પાકિસ્તાનના હમણાંના શાસકોને તમે કંઈ સલાહ આપવા માગો છો?” કાયદેઆઝમના આત્માએ તરત જવાબ આપ્યો, “સ્વાર્થ છોડો, સ્વાર્થ છોડો. બસ, એ જ સલાહ હું આપી શકું”. તે પછી આત્માએ એક સચોટ વિધાન કર્યું: ”એક દેશ મેળવવો સહેલો છે, પણ એને ટકાવી રાખવો એ બહુ કપરું કામ છે. જે પાકિસ્તાન લેવા માટે લોહીની નદીઓ વહેવડાવી તેની અત્યારે આ હાલત છે.”

પાકિસ્તાનની અસ્થિરતા

આત્મા સાથેની આ વાતચીત આર્કાઇવમાં શી રીતે સ્થાન પામી તે ખરેખર નવાઈની વાત છે અને દસ્તાવેજો સંઘરવાનાં ધારાધોરણો વિશે પણ સવાલો ઊભા કરે છે, પણ તે સાથે એમાંથી જિન્નાના ‘આત્માના અવાજ’ના રૂપે પાકિસ્તાન વિશેની ચિંતાઓ પણ દેખાય છે. ૧૧મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮ના રોજ ભારત સાથે યુદ્ધ્, ૧૯૫૧માં લિયાકત અલી ખાનનું ખૂન, પાકિસ્તાનના બંધારણ વિશે જુદાં જુદાં હિતો અને વિચારસરણીવાળાં જૂથોની કદી પૂરી ન થયેલી વાટાઘાટો, ૧૯૫૮નો માર્શલ લૉ, પૂર્વ પાકિસ્તાનની અસ્થિરતા (જેમાંથી અંતે બાંગ્લાદેશનો જન્મ થયો), સત્તાની ગાદી માટે મ્યૂઝિકલ ચેરનો ખેલ, આ બધું આપણે જાણીએ છીએ.

પાકિસ્તાનમાં લશ્કરી શાસનો આવ્યાં અને ગયાં; દરેક લશ્કરી સત્તાધીશે અરાજાકતાનું નામ આપીને લોકશાહીને કચડી નાખી, પણ પ્રશ્નો જેમ હતા તેમ જ રહ્યા છે. આથી સલામતી વિવેચકો, પત્રકારો અને અસંખ્ય વિદ્વાનોએ પાકિસ્તાનના સર્જન પછીની સમસ્યાઓ સમજવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. મોટા ભાગનાં અધ્યયનો પાકિસ્તાનના જન્મ પર જ ધ્યાન આપે છે અને એમાં આજની તકલીફોનાં મૂળ હોવાનું માને છે. ‘પાકિસ્તાન’ની પરિકલ્પના જ બહુ સ્પષ્ટ નહોતી એવા ઘણા અભિપ્રાય છે.

વિદ્વાનો એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રવાદ – બે રાષ્ટ્રોનો સિદ્ધાંત – ભારતના મુસલમાનોને સંગઠિત કરવામાં તો કામયાબ રહ્યો પરંતુ, પાકિસ્તાન બની જાય તે પછી શું, એ વિશે કોઈ કાર્યક્રમ નહોતો. એ પણ નોંધવામાં આવે છે કે પાકિસ્તાન આંદોલન વખતે કેટલાક નારા એવા હતા કે જે બહુ લોકપ્રિય હતા પણ લક્ષ્યની બાબતમાં સ્પષ્ટ નહોતા. દાખલા તરીકે, પાકિસ્તાન કા મતલબ ક્યા, લા ઇલાહિલિલ્લાહ.” પાકિસ્તાન એટલે શું, તે આવાં સ્લોગનોથી આગળ કદી સ્પષ્ટ ન થયું. નવા રાષ્ટ્ર-રાજ્યનો ઉદય થયા પછી પણ ભારતનો વિરોધ એ જ એનો આધાર બની રહ્યો. ૨૦૦૯માં ફરઝાના શેખે એમના પુસ્તક Making Sense of Pakistanમાં કહ્યું છે કે પાકિસ્તાનના જન્મ પછીની તકલીફોનું કારણ એ કે આ કોમવાદી-રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારામાં કશું રચનાત્મક નહોતું.

પુસ્તક શી રીતે જુદું પડે છે?

વેંકટ ધૂલિપાલાનું આ પુસ્તક આવી બધી ધારણાઓને પડકારે છે. વેંકટ ધૂલિપાલા કહે છે કે એમણે આ પુસ્તક દ્વારા પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રવાદના પાયા અને વસાહતવાદની એમણે, ખાસ કરીને યુક્ત પ્રાંત (આજના ઉત્તર પ્રદેશ)ના આગરા અને ઔધ (અવધ)માં બ્રિટિશ શાસનના છેલ્લા દાયકામાં પાકિસ્તાનનો વિચાર કેમ વિકસ્યો. આના પર સામાન્ય લોકોમાં ઠેરઠેર ચર્ચાઓ થતી હતી. યુક્ત પ્રાંતના મુસલમાનોએ પાકિસ્તાનના સર્જનમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો, જો કે એમને ખબર હતી કે એમને પાકિસ્તાન નહીં મળે. મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતોમાં, જેના ખરેખર ટુકડા થયા, ત્યાં પાકિસ્તાનનો વિચાર ઊભો રહેવા સક્ષમ થાય તે પહેલાં જ યુક્ત પ્રાંતમાં એ પાંગરી ચૂક્યો હતો.

નવાં મદીનાનું નિર્માણ

લેખક કહે છે કે એ કંઈ ઝાંખોપાંખો વિચાર નહોતો, જે અણધારી રીતે રાષ્ટ્ર-રાજ્યમાં પરિણમ્યો હોય. યુક્ત પ્રાંતમાં પાકિસ્તાનની કલ્પના એક સાર્વભૌમ ઇસ્લામિક રાજ્યની હતી; એના અમુક સમર્થકો તો એને ‘નવું મદીના’ કહેતા હતા. એ માત્ર ભારતના મુસ્લિમોનો આશરો જ નહીં, પણ એક કાલ્પનિક ઇસ્લામિક રાજ્ય (નિઝામ-એ-મુસ્તફા) હતું, એમની ધારણા મુજબ એમાં ઇસ્લામનું નવસર્જન અને ઉત્થાન થવાનાં હતાં. આ પાકિસ્તાન અસ્ત પામેલી તુર્કીની ખિલાફત (ઇસ્લામિક ખલીફાનું શાસન)ની અનુગામી ખિલાફત બનવાનું હતું.

મુસ્લિમ લીગે પણ આ ચર્ચાઓને ઉત્તેજન આપ્યું. એના સમર્થકોએ પાકિસ્તાનને આર્થિક, રાજકીય અને લશ્કરી દૃષ્ટિએ મજબૂત દેખાડ્યું એટલું જ નહીં, પરંતુ એવો પણ પ્રચાર કર્યો કે એ ભારત કરતાં પણ વધારે શક્તિશાળી દેશ હશે અને દુનિયામાં એ સૌથી વધારે શક્તિશાળી ઇસ્લામિક દેશ બનશે. એમણે પાકિસ્તાનના નક્શા પણ પ્રકાશિત કર્યા એટલું જ નહીં પણ નવા રાષ્ટ્રની પ્રાકૃતિક સંપદા, વ્યૂહાત્મક મહ્ત્ત્વનાં સ્થાનો, એના નવા આરબ મિત્રો વગેરેની યાદીઓ પણ પ્રકાશિત કરી. એમણે કહ્યું કે એક વાર બ્રિટિશ શાસન અને હિન્દુઓની પકડમાંથી મુક્ત થયા પછી પાકિસ્તાન અનર્ગળ ક્ષમતાઓનું સ્વામી બનશે. તે ઉપરાંત, એમણે એવું ચીતર્યું કે દુનિયામાં મુસ્લિમ બિરાદરીને એકસૂત્રે બાંધવાની દિશામાં એ પહેલું પગલું હશે. એ માત્ર ભારતની અંદરના મુસ્લિમોને જ નહીં, સમગ્ર ઇસ્લામિક જગતને રક્ષાછત્ર પૂરું પાડશે.

પાકિસ્તાનની ભૌગોલિક ક્ષમતાઓ પર ભાર મૂકવા સાથે ધાર્મિક તત્ત્વોને પણ જોડવામાં આવ્યાં હ્તાં. આવા સશક્ત અને સમૃદ્ધ પાકિસ્તાનમાં, મદીનામાં મહંમદ પયગંબરના શાસનની પ્રતિકૃતિ અમલમાં આવશે.

જિન્નાનાં ભાષણૉ દેખાડે છે તેમ જાહેરમાં તો એમણે આવી બાબતોમાં મૌન રાખ્યું પરંતુ પાકિસ્તાન વિશેનાં આવાં વચનોને અંગત વાતચીતમાં કદી નકાર્યાં નહીં. લાહોર ઠરાવ (જે પાકિસ્તાન ઠરાવ તરીકે પણ ઓળખાય છે) પછીના દિવસોમાં જમાતે-ઇસ્લામીનો એક નેતા એમને મળવા ગયો. એણે જિન્નાને પાકિસ્તાનની કલ્પના સ્પષ્ટ કરવા આગ્રહ કર્યો ત્યારે કાયદે આઝમે એક રૂપકનો ઉપયોગ કર્યો – “ મને મસ્જિદ માટે જમીન જોઈએ. જમીન મળ્યા પછી મસ્જિદ કેમ બાંધવી તે આપણે નક્કી કરશું” ૧૯૪૫-૪૬માં તો લીગ અને મુસ્લિમ ધાર્મિક સંગઠનો વચ્ચેના સંબંધો વધારે મજબૂત બન્યા.

એક ફિલ્મ પર લીગીઓનો હુમલો

પાકિસ્તાન સમર્થકો કોઈ પણ સંજોગોમાં ભારતમાં રહેવા નહોતા માગતા. હિન્દુઓ અને મુસલમાનોનો આ દેશ છે, એવી એક પણ વાત એમને મંજૂર નહોતી. એ વખતના સામયિક ‘ફિલ્મ ઇંડિયા’એ૪ મે ૧૯૪૬ના અંકમાં એક રિપોર્ટ છાપ્યો. મુંબઈના એક સિનેમાઘરમાં ફિલ્મ ‘ચાલીસ કરોડ’ (વિગતો) ચાલતી હતી. આ ફિલ્મ એવું દર્શાવતી હતી કે ભારતનું વિભાજન ન થઈ શકે. એક દૃશ્યમાં એક હિન્દુ અને એક મુસલમાન સાથે મળીને ભારતનો નક્શો લાવે છે અને આવેશપૂર્ણ ડાયલૉગ બોલીને ભારત અવિભાજિત રહેશે એવું કહે છે. ઍપ્રિલની ૧૪મી તારીખે સાંજના ૪ વાગ્યાના શોમાં કેટલાક દર્શકોએ દેકારો મચાવી દીધો. એમણે ફટાકડા ફોડ્યા અને એમાંથી એક જણ છરો લઈને પરદા પર ગયો અને પરદો ચીરી નાખ્યો.

આવી ઉત્તેજના ફેલાઈ ગઈ હોય તો એમ ન કહી શકાય કે પાકિસ્તાન તો માત્ર સોદો કરવા માટ્ટે હતું.

આપણી યાત્રા વેંકટ ધૂલિપાલા સાથે ચાલુ રહેશે.

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : ૨_૧૩ :

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s