The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (9)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-1-Paperback_thumb.pngAyesha-Jalal-1_thumb.png

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan

Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press

May 2012, Adobe eBook Reader ǁ ISBN: 9781139239615

૧૯૪૫-૪૬ની ચૂંટણી પછી હવે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેની શતરંજની બાજીમાં છેલ્લી ચાલોનો સમય હતો. ખરાખરીનો ખેલ હવે શરૂ થતો હતો. કોંગ્રેસ પોતાની નીતિમાં અડગ હતી કે પહેલાં આઝાદી મળે; અંગ્રેજો જાય, અને તે પછી જ કોમી સવાલ હાથ ધરવો જોઈએ. એટલે કે એક બંધારણ અને એક રાષ્ટ્ર અથવા એકકેન્દ્રી સરકાર – આઝાદી જે હેતુઓ માટે જોઈતી હોય તે હેતુઓ સિદ્ધ કરી શકે એવી મજબૂત અને તે સાથે પ્રાંતો અને લઘુમતીઓનાં હિતોની પણ રક્ષા કરી શકે એવી સરકાર.

જિન્નાની યોજના

તેની સામે જિન્ના અને મુસ્લિમ લીગે આગ્રહ રાખ્યો કે મુસ્લિમ મતદારોએ એની તરફેણમાં સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો હોવાથી પાકિસ્તાનનો સૈદ્ધાંતિક સ્વીકાર કરવાનાં પગલાં સૌથી પહેલાં લેવાં જોઈએ. જિન્નાએ ૨૮મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૬ના રોજ આર્થર મૂર સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે કોંગ્રેસ આ વાત સ્વીકારી લેશે કે તરત “બધી ભાવનાઓ બદલાઈ જશે અને અમે ફરી મિત્ર બની જઈશું.” જો બ્રિટિશરો પાકિસ્તાનની તરફેણમાં નિર્ણય આપશે તો કંઈ તકલીફો ઊભી નહીં થાય” કારણ કે “હિન્દુઓ એનો તરત સ્વીકાર કરશે.”

આમ બ્રિટન નવી પહેલ કરે એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ. કોંગ્રેસ પણ આ વાતોનો જલદી નીવેડો આવે એમ ઇચ્છતી હતી. આથી, જિન્નાએ પોતાનાં પત્તાં ખોલવાનું શરૂ કર્યું. એમણે કહ્યું કે પાકિસ્તાનનો સિદ્ધાંત એટલે બ્રિટિશ ભારતની સત્તાનું એક કેન્દ્ર હતું તે તોડી નાખવું અને તેની જગ્યાએ બે જુદાં રાજકીય એકમો અસ્તિત્વમાં આવે અથવા બે જુદાં ફેડરેશનો બને; બન્નેની અલગ લેજિસ્લેટિવ ઍસેમ્બ્લીઓ હોય – એક મુસ્લિમ પ્રાંતો (પાકિસ્તાન) માટે અને બીજી હિન્દુ પ્રાંતો (હિન્દુસ્તાન) માટે. આ બન્ને ઍસેમ્બ્લીઓ પોતાના પ્રતિનિધિઓ ત્રીજા, આ બન્નેથી ઉપર હોય એવા, એક કેન્દ્રમાં મોકલે. આ કેન્દ્રમાં તાત્કાલિક તો બ્રિટન જ રિંગમાસ્ટર અને અમ્પાયર તરીકે ચાલુ રહે. હિન્દુસ્તાન અને પાકિસ્તાનના પ્રતિનિધિઓને એકસમાન દરજ્જો મળવો જ જોઈએ અને બ્રિટિશ તાજ એનું રક્ષણ કરે. સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિ જેવી બાબતોમાં બન્ને ઍસેમ્બ્લીઓની સત્તાઓનું સંકલન કરવાની જવાબદારી પણ બ્રિટિશરોની જ હોય.

જિન્નાની કલ્પનાના આ કેન્દ્રને વહીવટી સત્તાઓ હતી પણ ધારાકીય સત્તાઓ નહોતી. આમ જૂઓ તો મુસ્લિમ પ્રાંતોમાં દેશની કુલ વસ્તીનો માત્ર ચોથો ભાગ હતો. કેન્દ્રને કાયદા બનાવવાની સત્તા હોય તો હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાનતા માગવાનું શક્ય ન બને. આથી જિન્નાએ એનો રસ્તો એવો કાઢ્યો કે કેન્દ્રને આવી સત્તાઓ જ ન મળે. કેન્દ્રને માત્ર સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિમાં જ અધિકાર હોય તો સંખ્યાને લગતી વિચિત્ર સ્થિતિ આડે ન આવે. હિન્દુસ્તાન અને પકિસ્તાનની ઍસેમ્બ્લીઓને બધી સત્તાઓ હોય એટલે ઑલ ઇંડિયા ફેડરેશનને શી સત્તાઓ મળવી જોઈએ તેની ચર્ચાઓમાં જિન્નાને પણ કોંગ્રેસ જેટલા જ અધિકાર મળે.

જિન્નાની મૂંઝવણઃ કલકત્તા તો જોઈએ !

ઉપરટપકે જોતાં જિન્નાની આ યોજનામાં તર્ક દેખાશે પરંતુ એની આડે અવરોધો પણ હતા. પંજાબના અંબાલા ડિવીઝનમાં હિન્દુઓ અને શીખો, તેમ જ બંગાળમાં બર્દવાન (હવે વર્ધમાન) ડિવીઝનના હિન્દુઓ જિન્નાના લીગરોના ડગુમગુ વર્ચસ્વને છિન્નભિન્ન કરી શકે એમ હતા. જિન્ના એ જાણતા હતા. એમણે બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટના એક ડેલિગેશન સાથે આવેલા વૂડ્રો વાયેટ (Woodrow Wyatt) સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે અંબાલા અને બર્દવાન હિન્દુસ્તાનમાં જતાં હોય તો ભલે જાય, પરંતુ એમને કલકત્તા જોઈતું હતું’ ભલે ને, ગંભીર અફરાતફરી કે ગૃહયુદ્ધ થઈ જાય.

પરંતુ જિન્નાની ધારણાનો આધાર એક ભૂલભરેલો ખ્યાલ હતો કે આ રાજકીય ચેસની ‘એન્ડગેમ’ નિરાંતે, હળવે હળવે ચાલ્યા કરશે. એમણે વાયેટને એટલે સુધી કહ્યું કે બે વર્ષ કંઈ ન કરવું. આ દરમિયાન પોતે આગાખાન મહેલમાં આરામ કરશે! એમને કદી પણ વિચાર ન આવ્યો કે રાજ બધું સંકેલીને ભાગી છૂટવા ઉતાવળું થયું છે. છેક ફેબ્રુઅરી ૧૯૪૬ સુધી જિન્ના બ્રિટીશ સરકારને યુદ્ધના અરસામાં આપેલાં વચનો યાદ દેવડાવતા રહ્યા, પણ હવે બ્રિટનમાં સંદર્ભ બદલાઈ ગયો હતો. ઍટલીએ બ્રિટનની આમસભામાં કહ્યું કે “બહુમતી સામે લઘુમતીના હાથમાં વીટો પાવર (ના કહેવાનો અધિકાર) ન આપી શકાય, ભલે ને, લઘુમતી કેટલીયે મહત્ત્વપૂર્ણ કેમ ન હોય! ઍટલીએ કૅબિનેટ તરફથી એક મિશન મોકલવાની જાહેરાત કરી. એમણે સ્પષ્ટતા કરી કે હિંદવાસીઓ પોતે જ પોતાનો નિર્ણય લેશે, ડેલિગેશન માત્ર એમાં મદદ કરશે; બંધારણ સભાની રચના અંગે એમના જે મતભેદો છે તે દૂર કરવાની જવાબદારી કૅબિનેટ મિશનની હતી. ભારત બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થમાં રહેશે કે નહીં તે પણ ભારતીયો જાતે જ નક્કી કરશે.

કૅબિનેટ મિશન

૧૯૪૬ની ૨૩મી માર્ચે કૅબિનેટ મિશન કરાંચી પહોંચી આવ્યું. એમાં ત્રણ સભ્ય હતાઃ વિદેશ મંત્રી પૅથિક-લૉરેન્સ, સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ અને એ. વી. ઍલેક્ક્ઝાંડર. ક્રિપ્સ તો આ પહેલાં પણ આવી ગયા હતા. મિશને જાહેર કર્યું કે લીગને કોઈ વીટો નહીં મળે અને, તે સાથે, કોંગ્રેસને પણ મનફાવતું કરવાની છૂટ નહીં મળે. મિશન સાથેની મુલાકાતમાં વાઇસરૉયની ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલે કહ્યું કે કૅબિનેટ મિશન હવે સફળ થવું જ જોઈએ,પરંતુ જે સવાલનો સામનો કરવાનું બ્રિટિશ હકુમત ટાળતી રહી હતી તેનો હવે જવાબ આપવો જ પડે એમ હતો. પ્રાંતોને વધારે સ્વાયત્તતા આપવી હોય તો એ પ્રાંતોની સીમાઓ નવેસ્રરથી બનાવવી પડશે. કાઉંસિલે કહ્યું કે હવે મિશન અસફળ ન જ રહેવું જોઈએ.

બ્રિટિશ સરકારને લાગતું હતું કે કાનૂન અને વ્યવસ્થાના તંત્ર પર હવે એનો કાબુ નથી રહ્યો અને કોમી આગ ફાટી નીકળે તો એને કાબુમાં લેવાની એની શક્તિ નહોતી. હિન્દુઓ અને મુસલમાનો એકબીજાનાં ગળાં રહેંસવા તૈયાર થઈ જશે એવી બ્રિટિશ હકુમતને ધાસ્તી હતી. “મોટાં શહેરો તો એના માટે તૈયાર જ હતાં”. કલકત્તામાં તો ખરેખર ખૂનની હોળી ખેલાઈ. કોંગ્રેસ અને લીગના નેતાઓને પણ આ શક્યતા દેખાવા લાગી હતી. બ્રિટિશ શાસકોને એ પણ ભય હતો કે પ્રાંતના મુસ્લિમ નેતાઓ કદાચ જિન્નાની આણ ન માને. અને થયું પણ એવું જ. પંજાબમાં સિકંદર હયાતના પુત્ર શૌકત હયાતે નિવૃત્ત સૈનિકોને ‘પાકિસ્તાન’ માટે જેહાદ છેડવા આહ્વાન કરી દીધું હતું, પરંતુ એનો મૂળ હેતુ ખીઝરની મિનિસ્ટ્રીને ઉથલાવી પાડવાનો હતો. બંગાળના ગવર્નરનો નિષ્કર્ષ હતો કે જિન્નાની કંઈ અસર જ નહોતી. જિન્ના ઇચ્છતા હતા કે બંગાળમાં લોકો ‘ખુલ્લો વિદ્રોહ’ કરે, પણ એવું થઈ ન શક્યું. ગવર્નરનો જિન્ના વિશેનો નિષ્કર્ષ સાચો હતો, પરંતુ તેનાથી વધારે, બંગાળના પ્રાંતીય નેતાઓ, સુહરાવર્દી અને અબ્દુલ હાશિમનો પણ કાબુ નહોતો. કલકત્તાના ગુંડાઓ બજારોમાં ત્રાટકે તો આ નેતાઓ એમને રોકી શકે તેમ નહોતા.

કૅબિનેટ મિશન સમક્ષ જિન્ના

જિન્ના કૅબિનેટ મિશનને મળ્યા ત્યારે આવી ભયજનક સ્થિતિની તસવીર મિશન પાસે હતી જ. જિન્ના પોતે પણ જાણતા હતા, એટલે એમણે પોતાની દલીલો રજૂ કરી ત્યારે બ્રિટને આપેલાં વચનોથી શરૂઆત કરી. પરંતુ હવે એમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસ સાથે વાટાઘાટો કરવામાં લીગનો સમય જ બગડ્યો છે એટલે હવે બ્રિટને જ, પહેલાં ૧૯૩૨માં (લિન્લિથગો વિશે આ પહેલાં વિગતો આવી ગઈ છે તે વાંચો) કર્યું હતું તેમ, નિર્ણય જાહેર કરવો જોઈએ, અને પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. એટલું થઈ જાય તે પછી બે નવાં રાજ્યો વચ્ચે સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ વગેરે બાબતો વિશે સમજૂતી થાય અને એનો અમલ કરવાની જવાબદારી એક કેન્દ્રીય વ્યવસ્થાને સોંપાય. આમ એક સંઘીય સરકારની વાત જિન્નાએ પહેલી જ વાર કરી.

પરંતુ જિન્નાને ‘ટકાઉ પાકિસ્તાન’ જોઈતું હતું, ‘કોતરી કાઢેલું કે ભાંગ્યુંતૂટ્યું’ નહીં. એટલે જિન્ના સમક્ષ પાકિસ્તાનની સરહદ શી હોય તે સવાલ હતો.

એમનો દાવો તો આસામને પણ ’પાકિસ્તાન’માં સમાવવાનો હતો, પણ હવે એ આસામને જતું કરવા તૈયાર હતા. આમ છતાં એમનું પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે સધ્ધર રહે તે માટે એમને કલકત્તા પણ જોઈતું હતું. એમણે કહ્યું કે “કલકત્તા વિનાનું પાકિસ્તાન એટલે હૃદય વિના જીવતો માણસ.”

આમ જિન્નાએ આખા મુસ્લિમ ભારત વતી બોલવાનો અધિકાર લઈ લીધો અને પોતે જાતે જ બધા મુસલમાનોના The Sole Spokesman બની બેઠા. એમણે પ્રાંતીય નેતાઓનો અવાજ દબાવી દેવાની કોશિશ કરી, પણ પ્રાંતીય નેતાઓની વાત ન સાંભળવાનું કૅબિનેટ મિશન માટે શક્ય નહોતું.

પ્રાંતીય નેતાઓ

આયેશા જલાલ કહે છે કે મિશને પ્રાંતીય નેતાઓને સંભળવાનું શરૂ કર્યું તે સાથે જ “મુસ્લિમ ભારતના લાકડામાંથી ઊધઈઓ બહાર આવવા લાગી”. મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોએ પોતાની સ્વાયત્તતા ટકાવી રાખવા નબળા કેન્દ્રની હિમાયત કરી, પછી કેન્દ્રમાં બ્રિટિશ સત્તા હોય કે કોંગ્રેસ હોય. તેઓ મુસ્લિમ લીગની સરકાર કેન્દ્રમાં હોય તેને પણ સહન કરવા તૈયાર નહોતા. સુહરાવર્દીએ ‘પાકિસ્તાન’ની વાત કરતાં બંગાળની સમાન પરંપરા, એની વિલક્ષણ સંસ્કૃતિ વગેરે પર ભાર આપ્યો, ધર્મને બાજુએ મૂકી દીધો. બંગાળ બંગાળી હતું, મુસ્લિમ નહીં. સિંધના નેતા ગુલામ હુસેને રજૂઆત કરી કે અખિલ ભારતીય રાજકારણને દૂર રાખો તો પ્રાંતોમાં કામ બહુ સારું ચાલશે. જિન્નાના લીગરો પોતે જ જો ‘પાકિસ્તાન’નો કેસ આમ ધરાશાયી કરતા હોય તો લીગના હરીફોનું તો પૂછવું જ શું? વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં તો ડૉ. ખાનસાહેબે કૅબિનેટ મિશનને સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે લીગ એમના પ્રાંતના મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ જ નથી કરતી.

પંજાબના નેતા ખીઝરે કહ્યું કે આખું પંજાબ પાકિસ્તાન માટે સારું રહેશે પણ હિન્દુઓ અને શીખો એનો સ્વીકાર નહીં કરે; પંજાબના ભાગલા કરો તો પૂર્વ પંજાબમાં રહેતા મુસલમાનો એકલા પડી જશે. પંજાબના મુસ્લિમ નેતાઓએ હંમેશાં પાકિસ્તાનની માગણીને ઉત્સાહપૂર્વક ટેકો આપ્યો હતો પરંતુ જિન્નાએ પાકિસ્તાનનો ખ્યાલ કદી સ્પષ્ટ કર્યો હોત તો એમનો ઉત્સાહ મોળો રહ્યો હોત.

પ્રાંતીય મુસ્લિમ નેતાઓ સામે બીજી એક વિમાસણ હતી. પાકિસ્તાન એટલે પંજાબીઓ, સિંધીઓ, બલૂચીઓ અને પઠાણોનું ભેળસેળવાળું પોટલું. એ બધી પ્રજાઓનો ધર્મ એક હતો પણ ખીઝરે એવો સંકેત આપ્યો કે ધર્મ સિવાય આ કોમો વચ્ચે કંઈ સમાનતા નહોતી.ખીઝરે ત્રણ મુખ્ય પંજાબી કોમો – મુસલમાન, હિન્દુ અને શીખ વચ્ચે સત્તાની વહેંચણીનો આગ્રહ રાખ્યો.

જિન્ના અને ખીઝર વચ્ચે અંતર એ હતું કે કેન્દ્રમાં સત્તાની ભાગીદારી માટે ‘પાકિસ્તાન’ પર નિયંત્રણ રાખવાનું જિન્ના માટે જરૂરી હતું, પણ ખીઝરને પાકિસ્તાન નામનું કેન્દ્ર પણ નહોતું જોઈતું, એટલે એના માટે જિન્નાની કલ્પનાના અલગ નબળા કેન્દ્રને પસંદ કરવાની તો વાત જ નહોતી.

પાકિસ્તાનના સમર્થકો

આમ છતાં, ખલિક-ઉઝ-ઝમાન જેવા નેતાઓને લાગ્યું કે પાકિસ્તાનાનો ફાયદો કદાચ સીધી રીતે ન થાય તો પણ આડકતરી રીતે તો થશે જ. કોંગ્રેસના વર્ચસ્વ હેઠળના હિન્દુસ્તાનમાં પણ મુસલમાનો સાથે સારી વર્તણૂક કરવાની કોંગ્રેસને ફરજ પડશે કારણ કે પાકિસ્તાનમાં હિન્દુઓ અને શીખોને બચાવવા માટે પણ કોંગ્રેસે એ કરવું પડશે.

વળી, મુંબઈના મુસ્લિમ ઉદ્યોગપતિઓ પણ ટાટા-બિડલાની હરીફાઈ ન કરવી પડે તેવું બજાર મળવાની આશાથી પણ પાકિસ્તાનની તરફેણ કરતા હતા. સરકારી નોકરોમાં પણ પાકિસ્તાન માટે ઉત્સાહ હતો.

હવેસાર્વભૌમ પાકિસ્તાનઃ જિન્નાનો નવો પેંતરો

પ્રાંતોના વિરોધ છતાં જિન્ના પોતાની વાત પર મક્કમ રહ્યા. એમણે ઑલ ઇંડિયા મુસ્લિમ લીગના ધારાસભ્યોનું સંમેલન બોલાવીને એક ઠરાવ પસાર કરાવડાવ્યો. સંમેલનનો હેતુ એટલો જ હતોકે દેશના મુસલમાનો એમના એકમાત્ર સ્પોક્સ્મૅનની પાછળ છે એમ દેખાડી આપવું. ઠરાવમાં બે ‘સ્વતંત્ર રાજ્યો’ને બદલે હવે એક ‘સાર્વભૌમ સ્વતંત્ર રાજ્ય’ની માંગ કરવામાં આવી. આમ તો જિન્નાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પ્રાંતોના નેતાઓની માગણીથી આગળ નીકળી જઈને એમને એવી સ્થિતિમાં મૂકવાનો હતો કે તેઓ ઇનકાર ન કરી શકે.

કૅબિનેટ મિશનની બે ઑફર

હવે કૅબિનેટ મિશને પોતાની બે યોજના રજૂ કરી:

સ્કીમ A એક સંગઠિત ભારતનું લચીલું ફેડરેશન હોય અને એમાં કેન્દ્ર પાસે માત્ર સંરક્ષણ અને વિદેશ નીતિને લગતી સત્તા હોય;

સ્કીમ B: સાર્વભૌમ – પણ લીગની માગણી કરતાં ટૂંકું – પાકિસ્તાન બનાવવું, જેમાં મુસ્લિમ બહુમતીવાળા ઉત્તર-પશ્ચિમના પ્રાંતો (પશ્ચિમ પંજાબ, સિંધ, વાયવ્ય સરહદ પ્રાંત અને બલૂચિસ્તાન), ઉત્તર-પૂર્વના પ્રાંતો (પૂર્વ બંગાળ, પણ કલકતા વિના અને આસામના સિલ્હટ જિલ્લા સહિત)નો સમાવેશ થતો હોય. બન્ને રાજ્યોને સંરક્ષણ વિશે સમજૂતી કરે એવી પણ જોગવાઈ હતી.

સ્કીમ Aમાં કેન્દ્ર નબળું હતું, એટલે આ ઑફર કોંગ્રેસને મંજૂર નહોતી. સ્કીમ Bમાં જે પાકિસ્તાન હતું તે જિન્નાને પસંદ નહોતું. મોટું અને શક્તિશાળી પાકિસ્તાન હોય તો જ જિન્ના કોંગ્રેસ સાથે કેન્દ્રની રચના માટે સોદો કરી શકે તેમ હતા. સ્કીમ B દ્વારા એવી સ્થિતિ ઊભી નહોતી થતી.જિન્નાએ સ્કીમ Bનો સખત કડવાશ સાથે વિરોધ કર્યો.

બ્રિટિશ કૅબિનેટમાં મિશનની યોજનાઓની ચર્ચા

મિશને બ્રિટનમાં કૅબિનેટને બન્ને યોજનાઓની જાણ કરી. નાના સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનની દરખાસ્તના આધારે આગળ વધવાની મિશને પરવાનગી માગી. મિશને કહ્યું કે એની પોતાની પસંદગી સ્કીમ A હતી પણ એના માટે સમજૂતી થાય એવી શક્યતા હોવાથી સ્કીમ B માટે પણ મંજૂરી જરૂરી બનતી હતી. મિશને કહ્યું કે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સમજૂતી નહીં થાય તો ભારતમાં જબ્બર અરાજકતા થશે અને તે પછી કોઈ પણ સંરક્ષણ સંધિ થશે તો એ અર્થ વગરની બની જશે.

૧૯૪૬ની ૧૧મી ઍપ્રિલે બ્રિટિશ કૅબિનેટમાં આ દરખાસ્તોની સત્તાવાર ચર્ચા થઈ. ભારતને એકછત્ર કરવામાં બ્રિટનની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી હતી. દક્ષિણ એશિયામાં બ્રિટિશ સંરક્ષણ નીતિમાં પણ ભારતની એકતનું મહત્ત્વ હતું હવે એ જ એકતાને છિન્નભિન્ન કરી નાખવાની ઘડી આવી ગઈ હતી. કૅબિનેટે પણ સ્કીમ Aની તરફેણ કરી પરંતુ એ ન જ સ્વીકારાય તો નાછૂટકે સ્કીમ B પ્રમાણે આગળ વધવા કૅબિનેટે મિશનને મંજૂરી આપી દીધી.

બ્રિટનનાં વ્યૂહાત્મક હિતો

ચીફ ઑફ સ્ટાફે એવો સ્પષ્ટ મત આપ્યો કે ભારત એક રહે તે જૂના સિદ્ધાંત કરતાં આ પ્રદેશમાં બ્રિટનનાં ભવિષ્યનાં વ્યૂહાત્મક હિતો વધારે મહત્ત્વનાં છે. બીજી બાજુ ઍટલીએ ભારતની આરપાર બે અલગ ભાગમાં વહેંચાયેલા પાકિસ્તાનને કારણે ઊભી થનારી મુશ્કેલીઓનો ઉલ્લેખ કરીને આર્મીના વડાનો રિપોર્ટ મિશનને મોકલી આપ્યો.

બ્રિટનનાં વ્યૂહાત્મક હિતો વિશે આવી અસમંજસની સ્થિતિ વચ્ચે કેટલાક લશ્કરી અધિકારીઓને સાર્વભૌમ પાકિસ્તાનમાં લાભ દેખાયો, કારણ કે લડાયક જાતિઓ પાકિસ્તાનમાં જતી હતી!

જિન્ના, એમના જ શબ્દોમાં કહીએ તો Trunketed Pakistan સ્વીકારવા તૈયાર નહોતા અને કોંગ્રેસ નબળા કેન્દ્રવાળી સ્કીમ A સ્વીકારવા તૈયાર નહોતી. આમાંથી વચલા રસ્તા શોધવા મૌલાના આઝાદના પ્રમુખપદ હેઠળની કોંગ્રેસે નવી દરખાસ્તો રજૂ કરી. તે ઉપરાંત બીજા પણ વિચારો રજૂ થયા દરમિયાન હવે જિન્નાના મનના ગુપ્ત ખૂણાઓમાંથી પણ ધીમે ધીમે એમનો સંપૂર્ણ વ્યૂહ બહાર વહેવા લાગ્યો હતો.

આવી કેટલીક વાતો હવે બુધવાર, ૨ માર્ચના અંકમાં…દરમિયાન આપણે એટલું યાદ રાખીએ કે આઝાદી આવી ત્યારે કૅબિનેટ મિશનની સ્કીમ B જ અમલમાં મુકાઈ.


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s