The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (8)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-2.pngimage_thumb.png

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan

Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press

May 1994, Paperback, 336 pages ǁ ISBN: 9780521458504

ક્રિપ્સ મિશનની નિષ્ફળતા પછી જિન્ના પાસે એક જ રસ્તો રહ્યો હતોઃ મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતો એમનું નેતૃત્વ સ્વીકારે એ જ એમનું લક્ષ્ય હતું. આયેશા જલાલ પંજાબ, બંગાળ, સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં ખેલાતા રાજકારણની વિગતવાર સમજ આપે છે. આ પ્રાંતોના રાજકારણની વિગતો પણ રસપ્રદ છે પણ એમાં બહુ ઘણાં પાત્રો છે એટલે એટલા ઊંડાણમાં જવાનું અહીં શક્ય નથી. એની જટિલતામાં ન પડતાં આપણે એટલું સમજી લઈએ કે જિન્નાએ તમામ પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચેથી રસ્તા કાઢ્યા અને ૧૯૪૪-૪૫નાં વર્ષો આવતાં તેઓ આ પ્રાંતોમાં પણ ખરેખર પોતાને મુસ્લિમોના Sole Spokesman તરીકે સ્થાપિત કરી ચૂક્યા હતા. આપણે હવે ૧૯૪૫ના વર્ષથી આગળ વધીએ. યાદ રાખીએ કે ૧૯૪૪માંવાઇસરૉય તરીકે લિન્લિથગોની જગ્યા લૉર્ડ વૅવલે લીધી હતી.

૧૯૪૫ સુધીમાં વાઇસરીગલ લૉજ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે કેન્દ્રમાં વચગાળાની સરકાર બનાવવાની સમજૂતી થઈ ગઈ હતી. આને પગલે કોંગ્રેસ તરફથી ભૂલાભાઈ દેસાઈ અને મુસ્લિમ લીગ તરફથી લિયાકત અલી ખાન વચ્ચે નવી વ્યવસ્થાની ચર્ચા થઈ – વચગાળાની સરકારમાં કોંગ્રેસ અને લીગને, બન્નેને ચાળીસ ટકા સીટો મળવાની હતી. બંધારણ તો જે હતું તે જ અમલમાં રહે પણ કૅબિનેટમાં બધા ભારતીય હોય. વાઇસરૉય અને કમાન્ડર-ઇન-ચીફ બ્રિટનના હોય. બીજી વ્યવસ્થા એ હતી કે કોંગ્રેસ ફરી પ્રાંતોમાં સત્તા સંભાળે અને એક સમજૂતી દ્વારા લીગને પણ એમાં પ્રતિનિધિત્વ આપે. વૅવલને આશા હતી કે આ લાગુ થાય તો મડાગાંઠ ઊકલશે, પણ ભૂલાભાઈ દેસાઈને મળીને વૅવલને લાગ્યું કે કોંગ્રેસ કદાચ લીગને સમાન દરજ્જો આપવા તૈયાર નહોતી. વળી જિન્ના કે ગાંધીજી, બેમાંથી કોઈએ આ યોજનાનું સમર્થન નહોતું કર્યું. પાછળથી એ પણ બહાર આવ્યું કે ગાંધીજીએ ભૂલાભાઈને આવી મંત્રણાઓ માટે અખત્યાર નહોતો આપ્યો, અને જિન્નાએ તો ૨૨મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૫ના રોજ એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં જાહેર કર્યું કે “મારું નામ નવાબઝાદા લિયાકત અલી ખાન અને શ્રી ભૂલાભાઈ દેસાઈ વચ્ચે જે કંઈ મંત્રણા થઈ હોય તેની સાથે જોડવાનો કોઈ આધાર જ નથી.”

વૅવલને બહુ આશા નહોતી પણ એને સમય જોઈતો હતો કે જેથી એ લંડનની પણ મંજૂરી મેળવી શકે. એણે લંડનને લખ્યું. ત્યાં ઇંડિયા કમિટીએ આ યોજનાની ચર્ચા કરી પણ એને એમાં કંઈ દેખાયું નહીં. ચર્ચિલને આ યોજનામાં સરકાર ભારતીયોના હાથમાં ચાલી જાય તે પસંદ નહોતું. એના વિચારો હજી જૂની ઘરેડ પર જ હતા. એના મગજમાં હજી પણ એક જ વિચાર ઘૂમતો હતોઃ “પાકિસ્તાન, હિન્દુસ્તાન, પ્રિન્સિસ્તાન એવા ભાગલા.”

ઇંડિયા કમિટીએ વૅવલની યોજનામાં સુધારો સૂચવ્યો કે પ્રાંતિક અને સેંટ્રલ ઍસેમ્બ્લીઓ ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલમાં બેસવાના હોય તેવા હિન્દુસ્તાનીઓનાં નામ નક્કી કરે. તે સાથે કમિટીએ એવું પણ સૂચવ્યું કે પાર્લામેન્ટ વાઇસરૉયની સત્તાઓ વધારી દે. ઍટલીને લાગ્યું કે આ સૂચનો લોકશાહીના સિદ્ધાંત સાથે બંધબેસતાં નહોતાં. પરંતુ, ઇંડિયા કમિટીનો વિચાર હતો કે આ બન્ને સૂચનો લોકશાહીવાદી હતાં. એક તો, ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલના સભ્યોનાં નામ પસંદ કરવામાં માત્ર બે પક્ષો, કોંગ્રેસ અને લીગનું જ વર્ચસ્વ હોય તો એમની વાત ઉથાપવાનું વાઇસરૉય માટે મુશ્કેલ બની જાય. એટલે વાઇસરૉયને વધારે સત્તાઓ આપવાનું જરૂરી હતું. બીજું એ કે કોંગ્રેસના ઘણાખરા નેતા, અને ઍસેમ્બ્લીના સભ્યો પણ જેલમાં હતા. વાટાઘાટો માટે એમને છોડો, અને પછી વાટાઘાટો પડી ભાંગે તો એમને ફરી જેલમાં ગોંધી દો એમ તો થઈ ન શકે. પરંતુ વાઇસરૉયની સત્તા વધારાવાનો કાયદો બ્રિટનની પાર્લામેન્ટ પસાર કરે તેમાં વખત લાગે અને એ જોઈને કોંગ્રેસ કંઈ વળતી માગણી કરે તો મુસ્લિમો અને બીજી લઘુમતીઓ ચોંકી જાય. લૉર્ડ વૅવલને આ બન્ને સૂચનો નાપસંદ હતાં. એને એમ હતું કે ભારતની સમસ્યા હલ કરવામાં આટલો વિલંબ સારો નથી.

૧૯૪૫ના મે મહિનામાં જર્મની સાથે ચાલતા યુદ્ધનો અંત આવ્યો, ૨૩મી મેના રોજ ચર્ચિલની મિશ્ર સરકારનું પતન થયું અને એની જગ્યાએ રખેવાળ સરકાર આવી. છેવટે ચર્ચિલ ૧૫મી જૂને પાર્લામેન્ટનું વિસર્જન થાય તે પહેલાં ભારત વિશે જાહેરાત કરવા સંમત થયો. ૩૦મી મેના રોજ કૅબિનેટે જા્હેરનામાની શરતો પર વિચાર કર્યો; ઇંડિયા કમિટીને જેના પર વિચાર કરવામાં આઠ અઠવાડિયાં લાગ્યાં હતાં તેના પર કૅબિનેટે માત્ર ચાળીસ મિનિટમાં નિર્ણય લઈ લીધો. સરકારમાં પક્ષના ધોરણે અભિપ્રાયો જુદા પડતા હતા. મજૂર પક્ષના ઍટલીએ ભારત માટે કંઈક પહેલ કરવાની તરફેણ કરી અને ચર્ચિલે વિરોધ કર્યો.

વાઇસરૉય વૅવલે કૅબિનેટને જણાવ્યું કે એની યોજના ઑગસ્ટ ૧૯૪૪માં મળેલી ગવર્નર કૉન્ફરન્સની ફળશ્રુતિ હતી અને ભારત સરકાર સંપૂર્ણપણે એને ટેકો આપે છે. ચૂંટણી માથા પર હતી એટલે ચર્ચિલને નમતું મૂકવું પડ્યું અને વૅવલ માત્ર ભારતીયોની બનેલી નવી ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલમાં સામેલ થવા માટે વધારે ભારતીયોને આમંત્રણ આપવાના અધિકાર સાથે દિલ્હી પાછો આવ્યો. નવું બંધારણ ઘડવાની રચનાત્મક ખોજમાં આ પહેલું પગલું હતું. વૅવલે શુભેચ્છા દર્શાવવા માટે કોંગ્રેસના બધા નેતાઓને જેલમાંથી છોડી મૂક્યા.

આયેશા જલાલ કહે છે કે “જિન્ના અને ગાંધી, બન્ને, હવે રાહ જોવાની રમત રમ્યા.” જો કે એમણે ઉમેર્યું છે કે ગાંધીજીએ જે વલણ લીધું એમાં વજૂદ હતું. ગાંધીજીએ કહ્યું કે પોતે કોંગ્રેસ વતી ન બોલી શકે. ગાંધીજીનું કહેવું હતું કે યોજનાનું અંતિમ ધ્યેય સ્વતંત્રતા છે એવું સ્પષ્ટ જાહેર કરવું જોઈએ. પરંતુ વૅવલની યોજના બાબતમાં એમના અજંપાનું કારણ જુદું હતું. વૅવલની દરખાસ્તોમાં કાઉંસિલમાં પ્રતિનિધિત્વ એક બાજુ સવર્ણ હિન્દુઓ અને બીજી બાજુ મુસલમાનો, એવું કોમી સ્વરૂપનું હતું. કોંગ્રેસને આ સ્વીકાર્ય નહોતું. એ આડકતરી રીતે પણ એવું સ્વીકારવા તૈયાર નહોતી કે એ માત્ર સવર્ણ હિન્દુઓની પ્રતિનિધિ સંસ્થા છે. ગાંધીજીએ દલીલ કરી કે કોંગ્રેસમાં “હિન્દુઓ બહુ ભારે સંખ્યામાં” સભ્ય છે, એ સાચું, પરંતુ કોંગ્રેસે હંમેશાં “શુદ્ધ રીતે રાજકીય” રહેવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. કોંગ્રેસને સવર્ણ હિન્દુઓની સંસ્થા ગણવાથી દરવાજો ખૂલી જશે અને એમાંથી સવર્ણ સિવાયના હિન્દુઓ બહાર જશે અને એમના માટે અલગ પ્રતિનિધિત્વનો સવાલ ઊભો થશે. આથી ગાંધીજી કોંગ્રેસ અને લીગને તો સમકક્ષ ગણવા તૈયાર હતા પણ એક પક્ષ હિન્દુઓ્નો પ્રતિનિધિ અને બીજો મુસલમાનોનો – એ રીતે નહીં. કોંગ્રેસ માટે આ મોટો વિરોધાભાસ હતો. કોંગ્રેસ સામે, સમયનો તકાજો કહો, કે એની નબળાઈ કહો, વૅવલે જિન્નાને જેટલું આપવા ધાર્યું હતું તેનાથી વધારે આપવા એ તૈયાર થઈ ગઈ હતી.

વાઇસરૉયે આ બધા મુદ્દાઓની ચર્ચા કરવા શિમલામાં કૉન્ફરન્સ બોલાવી. જિન્નાને પોતાની વાત મંજૂર ન થાય એવી કોઈ કૉન્ફરન્સમાં રસ નહોતો પરંતુ કૉન્ફરન્સ તો મળવાની જ હતી એટલે એમણે અંદર જઈને તોડવાનું નક્કી કર્યું. ૨૫મી જૂને વાઇસરૉયે કૉન્ફરન્સનું ઉદ્‍ઘાટન કર્યું. એણે કહ્યું કે શિમલા કૉન્ફરન્સનો ઉદ્દેશ મુદ્દાઓનો ઉકેલ લાવવાનો નહીં પણ ઉકેલ માટેનો રસ્તો ખોલવાનો છે.

વૅવલને જિન્ના “ખિન્ન અને પોતાના વલણ અંગે અવઢવમાં” જણાયા. એ કહે છે, “કોંગ્રેસની પોતાના અનુયાયીઓ પર જેટલી પકડ છે એટલી જિન્નાની પોતાના અનુયાયીઓ પર પકડ નથી.” પંજાબના યુનિયનિસ્ટ મુખ્ય પ્રધાન ખીઝર અને ગવર્નરને પણ માત્ર કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે જ સીટો વહેંચાય તેની સામે વાંધો હતો. વૅવલે પણ એના વાંધાને જોતાં કહી દીધું કે બધા જ મુસ્લિમોને નીમવાનો અધિકાર માત્ર લીગને ન આપી શકાય. એટલે પંજાબમાંથી આવતા મુસ્લિમની નીમણૂક યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી કરશે. જિન્ના તાડૂક્યા તો ખરા કે એ બધા દગાબાજો છે અને ”મિ. જિન્નાને કારણે જ તેઓ એમની મિશ્ર સરકાર ચલાવી શકે છે.” પરંતુ આથી વધારે એ કંઈ કરી ન શક્યા. એમણે વૉક-આઉટ પણ ન કર્યો.

ચર્ચાઓ થઈ તેમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાનતાના મુદ્દા પર તો જલદી સંમતિ થઈ ગઈ, પણ એ ‘મુસ્લિમ’ કોણ હશે તે નક્કી કરવા માટે કોંગ્રેસ અને લીગે સમય માગ્યો. જૂનમાં વૅવલે ચોખ્ખું કહી દીધું કે એ અખિલ ભારતીય પાર્ટીઓ અને પ્રાંતોને, ખાસ કરીને પંજાબને, પોતાનો મત રજૂ કરવાનો અધિકાર આપશે. જિન્નાના મુસલમાનોના એકમાત્ર પ્રવક્તા હોવાના દાવા પર આ મોટો ફટકો હતો. એ જ રીતે કોંગ્રેસે પણ બે મુસ્લિમોનાં નામ આપીને જિન્નાના દાવાને ધૂળચાટતો કરી દીધો. જિન્ના ઇચ્છતા હતા કે ચૌદ સભ્યોની કાઉંસિલના પાંચેપાંચ મુસ્લિમ સભ્યો લીગના જ હોવા જોઈએ. વૅવલે પણ સખત વલણ લીધું અને જિન્નાની માગણી નકારી કાઢી. એણે સાફ શબ્દોમાં પૂછ્યું કે આ વાત પર કૉન્ફરન્સને તોડી પાડવાનો જિન્નાનો ઇરાદો છે? જિન્નાએ નમતું જોખ્યું અને એના પર સાથીઓની સાથે ચર્ચા કરવા માટે વધારે સમય માગ્યો. જ્યારે પણ સપડાવાની સ્થિતિ આવે ત્યારે આ રસ્તો લેવાની જિન્નાની હંમેશાંની રીત હતી.

કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગને વિચારવાનો સમય મળે તે માટે કૉન્ફરન્સ એક પખવાડિયું મુલતવી રાખવામાં આવી. તે પછી જિન્નાએ સૂચન કર્યું કે લીગના સભ્યો નિમાઈ જાય તે પછી વાઇસરૉય બીજા મુસ્લિમોની પોતે જ નીમણૂક કરે (કોંગ્રેસ કે યુનિયનિસ્ટ પાર્ટી નહીં) તો તેઓ વર્કિંગ કમિટી સમક્ષ એ વાત રજૂ કરવા તૈયાર છે. વૅવલે કહ્યું કે લીગ દસ-બાર નામ મૂકી શકે છે અને બિનમુસ્લિમનું નામ પણ આપી શકે છે. એક અઠવાડિયું એમ જ કાઢ્યા પછી એમણે વાઇસરૉયને પત્ર મોકલીને કહ્યું કે લીગની વર્કિંગ કમિટી નામો સૂચવવાને બદલે એમને એકલાને જ મળવા માગે છે. જિન્ના “બહુ જ નર્વસ” હતા અને એમણે કહ્યું કે હવે એમની અવસ્થા થઈ અને એમણે ‘લીગને છિન્નભિન્ન ન કરી નાખવા” વિનંતિ કરી. વૅવલને સમજાયું કે મુસલમાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે એ મુદ્દાએ જિન્નાને “ભારે મુશ્કેલીમાં” નાખી દીધા હતા પણ “એ એમનું જ કર્યુંકારવ્યું” હતું. “કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતા માટે બલિનો બકરો” જિન્ના બનવાના હતા પણ એમણે આ જોખમને “બધા મુસલમાનોના પ્રતિનિધિ” હોવાના દાવાની સામે તોળવાનું હતું એમણે પસંદગી કરી લીધી. કાઉંસિલ માટે પ્રતિનિધિઓનાં નામો ન આપ્યાં અને શિમલા કૉન્ફરન્સ પડી ભાંગી.

શિમલા કૉન્ફરન્સની નિષ્ફળતા પછી પણ The Sole Spokesman બનવા માટે જિન્ના શતરંજની જે ચાલ છેક સુધી ચાલતા રહ્યા તેની રસપ્રદ વાતો હવે સોમવારે ૨૯મી તારીખે…


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s