The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesh Jalal (7)

The-Sole-Spokesman_Jinnah-the-Islam-and-the-Demand-for-Pakistan-1-Paperback_thumb.pngAyesha-Jalal-2_thumb.jpg

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan

Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press

May 1985, Hardcover ǁ ISBN 0521244625 (ISBN13: 9780521244626)

૧૯૪૧ આવતાં દુનિયાના બનાવો પણ ભારતની ઘટનાઓને પ્રભાવિત કરવા લાગ્યા. આયેશા જલાલનું કહેવું છે કે કોંગ્રેસના સત્યાગ્રહનો રકાસ થયો હતો અને કોંગ્રેસ નેતાઓ આ સ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માગતા હતા પણ લિન્લિથગો તરફથી કંઈ સંકેત મળે તેની રાહ જોતા હતા, પણ વાઇસરૉયને એવી કોઈ ઉતાવળ નહોતી. કોંગ્રેસ તરફથી તેજ બહાદુર સપ્રુ મારફતે લંડનને સંદેશા પણ જતા હતા.પરંતુ ખરું દબાણ બ્રિટનના યુદ્ધસાથીઓ તરફથી પણ આવવા લાગ્યું હતું. જાપાને પર્લ હાર્બર પર હુમલો કરી દેતાં અમેરિકા પણ યુદ્ધમાં સીધી રીતે આવી ગયું હતું. જાપાને ફેબ્રુઆરીમાં સિંગાપોરને ધ્વસ્ત કરી દીધું હતું આથી અમેરિકાના પ્રેસીડન્ટ રૂઝવેલ્ટને લાગવા માંડ્યું હતું કે ભારતના દરવાજા જાપાન માટે બંધ કરવા હોય તો એને આઝાદી આપવાનું જરૂરી હતું. ચર્ચિલે આનો સખત વિરોધ કર્યો પણ ફેબ્રુઆરીમાં ચીનના રાજકીય અને લશ્કરી નેતા ચ્યાંગ કાઈ શેકે ભારતની ઊડતી મુલાકાત લીધી અને આઝાદીની હિમાયત કરી. એટલું જ નહીં ચર્ચિલની રાષ્ટ્રીય કૅબિનેટમાં પણ માત્ર મજૂર પક્ષ નહીં, રૂઢિચુસ્ત પક્ષના મંત્રીઓમાં પણ ભારતને આઝાદી આપવા માટે અવાજ પ્રબળ બનતો જતો હતો. ઍટલી, ક્રિપ્સ, બેવિન વગેરે અગત્યના નેતાઓ ભારતના ભવિષ્ય વિશે વધારે ખુલ્લી હિમાયત કરવા લાગ્યા હતા. એમનું કહેવું હતું કે ભારતીય નેતાઓને, ખાસ કરીને કેન્દ્રમાં, સત્તામાં ભાગીદાર બનાવવામાં લાભ કંઈ ન હોય તો પણ નુકસાન તો નથી જ. ઍટલી અને ક્રિપ્સે ભારત વિશે બ્રિટન શું કરવા માગે છે તે જાહેર કરવા માટે ખુલ્લો પડકાર કર્યો. એમણે કહ્યું કે આને કારણે વાઇસરૉયને રાજીનામું આપવું પડે તો ભલેઃ આમ પણ એમનો ખ્યાલ હતો કે લેન્લિથગો આ હોદ્દા માટે લાયક નહોતો.

ક્રિપ્સ મિશન

ભારે વાદવિવાદ પછી ભારતના ભવિષ્ય વિશે એક મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં એવી ખાતરી આપવામાં આવી કે યુદ્ધ પછી ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવામાં આવશે અને એ વખતે દેશમાં પરસ્પર વિરોધમાં ઊભા રહેલા પક્ષોની સમજૂતીને આધાર માનવામાં નહીં આવે. આનો અર્થ એ કે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચે સમજૂતી થાય કે નહીં, એકતા થાય કે નહીં ભારતને આઝાદી મળશે. તે ઉપરાંત પ્રાંતો પણ ઇચ્છે તો એમને પણ સીધું બ્રિટનની સર્વોપરિતા નીચે અલગ ડોમિનિયન સ્ટેટસ આપવામાં આવશે. આ મુસદ્દો તરત જાહેર કરવામાં આવ્યો હોત તો ચર્ચિલે જોરદાર વિરોધ કર્યો હોત, લિન્લિથગોએ રાજીનામું આપી દીધું હોત અને ભારે શોરબકોર થયો હોત. પરંતુ ક્રિપ્સે પોતે ભારત જશે એમ કહીને બ્રિટનમાં શાંતિ કરાવી દીધી.

ક્રિપ્સ મિશન આવ્યું, કોંગ્રેસ અને લીગના નેતાઓને મળ્યું અને પાછું ચાલ્યું ગયું. ચર્ચિલની ધારણા હતી જ કે મોટી આશાઓ સાથે ક્રિપ્સ મિશન જાય છે પણ ખાલી હાથે પાછું આવશે; પરંતુ એ દેખાડી શકાશે કે ભારતના નેતાઓ અંદરોઅંદર ઝઘડતા રહ્યા એટલે મિશન સફળ ન થયું અને ઘીને ઠામે ઘી રહી જશે.

લીગ પર ક્રિપ્સ મિશનની અસર

મુસ્લિમ લીગે ‘પાકિસ્તાન’ના નામે ફેડરેશન બનાવવાનો ઠરાવ લાહોરમાં મંજૂર કર્યો હતો. બંગાળ અને પંજાબ અલગ રહે અને સીધાં બ્રિટન હેઠળ રહે એવી માગણી પણ લીગે દલીલ ખાતર આગળ ધરી હતી. ક્રિપ્સની દરખાસ્તોએ લીગની પાકિસ્તાનની માગણીનો અમલ કરવાથી શું થાય તે દેખાડી આપ્યું.

ક્રિપ્સે જોયું કે પ્રાંતીય નેતાઓની માગણી કોમી નહોતી, પણ પ્રાંતીય વધારે હતી. કારણ કે પંજાબ અને બંગાળમાં મુસલમાનો બહુમતીમાં હોવા છતાં બીજી કોમોની વસ્તી પણ એટલી મોટી હતી કે મુસ્લિમ નેતાઓને એમને સાથે રાખ્યા વિના ચાલે એમ જ નહોતું. એમને મુસલમાનોની વસ્તી ઓછી હોય ત્યાં મુસલમાનોનું શું થશે તેની ચિંતા નહોતી. એમને ચિંતા એ હતી કે કેન્દ્ર સરકાર બહુ શક્તિશાળી ન હોવી જોઈએ. એમણે જિન્નાને કેન્દ્રમાં નેતા તો માન્યા હતા, પણ એનું એમને મન બહુ મૂલ્ય નહોતું. હવે ક્રિપ્સે પ્રાંતીય મુસ્લિમ નેતાઓને જિન્નાના નેતૃત્વ વિશે બોલવાની ફરજ પાડી.

લિન્લિથગોએ ટૂંકી નજરે વિચાર્યું હતું અને કોંગ્રેસને એકલી પાડી દેવા માટે જિન્નાને ચડાવ્યા પણ ક્રિપ્સે લાંબા ગાળાનો વિચાર કર્યો. યુદ્ધ ચાલે ત્યાં સુધી કોંગ્રેસને અળગી રાખવાનો વ્યૂહ બરાબર હતો, પણ તે પછી કોંગ્રેસને અવગણી શકાય એમ નહોતું. કોંગ્રેસ હોય અને કેન્દ્ર મજબૂત હોય એ સ્થિતિ ક્રિપ્સને પસંદ હતી. એટલે ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્ત કોમોને નહીં (એટલે કે મુસલમાનોને નહીં) પણ કોમના ભેદભાવ વિના પ્રાંતોને ભારતીય સંઘમાં આવવું કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અધિકાર આપવાની હતી. આ દરખાસ્તો મંજૂર રહે તો મુસ્લિમ લીગની પાકિસ્તાનની માગણી અતાર્કિક હતી અને મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતો પર જિન્નાની પકડ નહોતી એવું પણ દેખાડી શકાય.

જિન્નાની સ્થિતિ નબળી પડતી હતી તે લિન્લિથગોને પસંદ ન આવ્યું. ક્રિપ્સની દરખાસ્તનો અર્થ એ થતો હતો કે ભારતનું ભવિષ્ય ભારતીય નેતાઓ જ નક્કી કરશે. લિન્લિથગોએ અંગ્રેજી હકુમત કોઈ રીતે ચાલુ રહે તે માટે જિન્નાને આગળ કરવાની તરકીબ કરી હતી તેના પર પાણી ફરી વળતું હતું. જિન્નાએ પોતાને કેન્દ્રમાં મુસલમાનોના સ્પોક્સમૅન તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે જ પ્રાંતોની માગણી પણ સામેલ કરી હતી. ક્રિપ્સની યોજનામાં એ જ ‘લોકલ ઑપ્શન’ આપવામાં આવ્યું હતું. કોંગ્રેસ એ સ્વીકારી લે તો જિન્નાની સ્થિતિ તો શૂન્ય જેવી બની જાય. દરખાસ્તો જોઈને જિન્ના માટે સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવું થયું. હમણાં સુધી તો જિન્નાએ લાહોર ઠરાવની ખરેખરી અસર વિશે કંઈ પણ ખુલાસો કરવાનું ટાળ્યું હતું. એમને એમ જ હતું કે પ્રાંતોને સત્તાઓ આપવા વિશે જે દલીલો એમણે કરી હતી તે બ્રિટન કદી સ્વીકારી શકશે નહીં, પણ ક્રિપ્સની દરખાસ્તમાં તો એ દલીલ સ્વીકારી લેવાઈ હતી!

લિન્લિથગો માટે પણ આ યોજના આંચકા જેવી હતી. એણે માત્ર કેન્દ્રને ધ્યાનમાં રાખીને જિન્નાને ઉત્તેજન આપ્યું હતું અને પ્રાંતોની સ્વાયત્તતાની માંગ ખરેખર સ્વીકારી નહોતી, પણ ખુલ્લું બોલીને ઇનકારેય નહોતો કર્યો. હવે એણે બોલવું પડે એવી સ્થિતિ આવી ગઈ. એણે લંડનને લખ્યું કે “જિન્નાની માંગ માનવા માટે આપણે બહુ આગળ વધશું તો આપણે શીખો સાથે (અને એની અસર નીચે પંજાબમાં મુસલમાનો સાથે પણ) અથવા હિન્દુઓ સાથે, અથવા બન્ને સાથે તકલીફમાં મુકાશું.” લિન્લિથગોએ કહ્યું કે “આપણે એવી યોજના રજૂ કરવી જોઈએ કે જેમાં પાકિસ્તાનની માગણીનો સમાવેશ તો થતો હોય પણ પ્રાંતોના ‘લોકલ ઑપ્શન’ની વાત ન હોય.” જિન્ના અને લિન્લિથગો બન્ને ઇચ્છતા હતા કે એ વખત સુધી જેમ ચોકસાઈ વિના જેમ ચાલતું રહ્યું તેમ જ ચાલવું જોઈએ. લિન્લિથગોએ કહ્યું કે ક્રિપ્સની યોજનાની મોટી ખામી એ છે કે લોકલ ઑપ્શન બહુ જ ચોક્સાઈથી દેખાડેલું છે. બ્રિટિશ શાસનના અંત પછી, જ્યાં મુસ્લિમો, હિન્દુઓ કે શીખોની તાકાત લગભગ સરખેસરખી છે તેવા પ્ર્રાંતોમાં, અને ખાસ કરીને પંજાબમાં એમના માટે જીવસટોસટની સત્તાની સાઠમારી થશે.

હવે જિન્ના શું કરે?

જિન્નાની યોજનામાં પણ પંજાબનું મહત્ત્વનું સ્થાન હતું. પરંતુ એમના સૌથી વધારે વફાદાર સમર્થકો પંજાબમાં, કે બંગાળમાં, નહોતા પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા પ્રાંતોમાં હતા, જ્યાં મુસ્લિમો લઘુમતીમાં હતા. ‘લોકલ ઑપ્શન’માં એમને કંઈ હાથ લાગતું નહોતું. આમ જોઈએ તો ક્રિપ્સની યોજનામાં જ નહીં, ખુદ લાહોર ઠરાવમાં પણ લઘુમતી પ્રાંતોને કશું જ મળે તેમ નહોતું.

કોંગ્રેસને ક્રિપ્સની યોજના જરાય પસંદ ન આવી. આ બાબતમાં લૉર્ડ ઍમરીનો ખ્યાલ હતો કે “પાકિસ્તાની કોયલે ભારતના માળામાં ઈંડાં મૂક્યાં છે”. આ યોજના માને તો કોંગ્રેસે મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રાંતો સાથે લમણાઝીંક કરવી પડે તેમ હતું. બીજી બાજુ, મુસલમાનોએ પણ એ વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવો પડે એમ હતું કે લઘુમતી પ્રાંતોના મુસલમાનોનું શું? પંજાબમાં શીખોનો સવાલ ઊભો થાય, બંગાળમાં સમૃદ્ધ અને બહુ મોટી લઘુમતી હિન્દુઓની હતી, અને આખું અર્થતંત્ર ખોરવાઈ જાય તેનું શું કરવું? જિન્ના કે લિન્લિથગો આ શક્યતાનો વિચાર કરવા તૈયાર નહોતા, પણ લીગના ઠરાવ મુજબ પાકિસ્તાનની માગણીનો સ્વીકાર થાય તો સ્થિતિ કેવી ખરાબ થાય તે મુસલમાનોને સમજાઈ ગયું હોત.

લીગની ઍક્ઝીક્યૂટિવ કાઉંસિલની બેઠકમાં ફિરોઝ ખાન નૂને નવો જ સવાલ ઊભો કર્યો. પંજાબ અને બંગાળમાં મુસલમાનોની બહુમતી તો હતી પણ બહુ જ પાતળી હતી એટલે ‘લોકલ ઑપ્શન’ માટે બધેબધા મુસલમાનો મત આપે તો જ એ સ્વીકારાય. મુસલમાનોમાં તડાં પડે તો? ક્રિપ્સે કહ્યું કે ૬૦ ટકા કરતાં ઓછા મત લોકલ ઑપ્શનને મળે તો લોકમત લેવાય. પણ લોકમતમાં પણ મુસલમાનો એક જ રીતે મતદાન કરે તો જ થાય.

જિન્નાએ એ વિચાર કર્યો કે પંજાબ અને બંગાળમાં આ યોજના લાગુ પડે તો શું થાય. આમાંથી એમણે જોયું કે ક્રિપ્સની યોજનામાં શું ખામી છે. બીજી બાજુ કોંગ્રેસે પ્રાંતોને અલગ કરવાની યોજનાનો ઇનકાર કર્યો અને એક કેન્દ્ર પર ભાર મૂક્યો. કોંગ્રેસે ક્રિપ્સની યોજના સ્વીકારી હોત તો? લેખિકા કહે છે કે એ સ્થિતિમાં જિન્નાનું અસ્તિત્વ જ અર્થહીન થઈ ગયું હોત. (નોંધઃ કારણ કે લાહોર ઠરાવમાં એમણે પણ આ માગણી કરી હતી, પરંતુ એમાં પ્રાંતોને સ્વાયત્તતા આપવાની દરખાસ્ત તો માત્ર દેખાવ પૂરતી હતી. એ જ સૂચનો ક્રિપ્સની યોજનામાં હોવાથી એમની સ્થિતિ ખરાબ હતી).

હવે જિન્નાએ તદ્દન નવો રસ્તો લીધો. પ્રાંતોએ અલગ થવું કે નહીં તે જો લોકમત દ્વારા નક્કી કરવાની સ્થિતિ ઊભી થાય તો લોકમતમાં માત્ર મુસલમાનો ભાગ લે! ક્રિપ્સે લાહોર ઠરાવનું કોમી તત્ત્વ કાઢી નાખ્યું હતું પણ, જિન્ના એમાં કોમી તત્ત્વ પાછું લાવ્યા, જે એમની નેતાગીરી ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી હતું. પરંતુ લોકમતનું સૂચન મૂળ યોજનામાં નહોતું; ક્રિપ્સે એ સવાલ આવ્યો ત્યારે આ નિવેદન કર્યું હતું. આથી જિન્નાએ મૂળ યોજનાનો વિરોધ કરવાને બદલે ક્રિપ્સના આ નિવેદન પર ટિપ્પણી કરવાનું મુનાસિબ માન્યું અને લોકમતમાં માત્ર મુસલમાનો જ મતદાન કરે એવી નવી માગણી રજૂ કરી. આનો તો ક્રિપ્સ કેમ સ્વીકાર કરી શકે? આમ આડકતરી રીતે જિન્નાએ ક્રિપ્સની યોજનાનો અસ્વીકાર જ કર્યો, પણ જુદા શબ્દોમાં!

રાજગોપાલાચારીએ શું વિચાર્યું?

કોંગ્રેસમાં આ યોજના સામે ઊકળાટ હતો, જો કે કોંગ્રેસના એક નેતાને ક્રિપ્સ મિશનની દરખાસ્તો સ્વીકારી લેવા જેવી લાગી. એ હતા ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી. બહુ થોડા નેતાઓને સમજાયું હતું કે ક્રિપ્સની યોજનામાંથી બહુમતી પ્રાંતોમાં બિનમુસ્લિમ વસ્તીનું શું થશે એવો અળખામણો સવાલ પણ ઊભો થતો હતો. વળીપ્રાંતીય સ્વાયત્તતાનો સ્વીકાર કર્યા પછી અખિલ ભારતીય ધોરણે કોઈ એક કોમી નેતાગીરી સ્વીકારવાનું અર્થહીન હતું. રાજાજીને આ સમજાયું હતું એમની દલીલ એ હતી કે મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોને જતા કરવા જોઈએ. આથી ભારતીય સંઘમાં એક મજબૂત કેન્દ્રીય સત્તા સ્થાપવાનો માર્ગ મોકળો થશે. એમનો ખ્યાલ હતો કે મુસ્લિમ પ્રાંતોને સાથે જોડવા કરતાં ‘ભાગલા’માં ઓછું અનિષ્ટ છે. લોકલ ઑપ્શન સ્વીકારીને કોંગ્રેસ અંતે કેન્દ્રમાં મજબૂત સરકાર બનાવી શકશે અને લીગ તદ્દન ભુલાઈ જશે. તે પછી પ્રાંતોના મુસ્લિમ નેતાઓ અને કેન્દ્રમાં લીગરો વચ્ચે કદાચ ફાટફૂટ પણ પડાવી શકાય કારણ કે લીગરો કોમને ધોરણે વાત કરશે, જ્યારે પ્રાંતોના નેતાઓને બિનમુસ્લિમોની મોટી હાજરીને કારણે પ્રાંતના ધોરણે વાત કરવી પડશે. રાજાજીએ ૧૯૪૨માં મદ્રાસ પ્રાંતની કોંગ્રેસ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીને સમજાવીને એક ઠરાવ પસાર કરાવડાવ્યો કે ‘ભારતની એકતા’નો વાંઝિયો પ્રયાસ કરવાને બદલે મુસ્લિમ પ્રાંતોને જવા દઈને કોંગ્રેસ કેન્દ્રમાં મજબૂત સરકાર બનાવી શકશે.

પંજાબ અને બંગાળ તો, માત્ર જિન્ના માટે નહીં, કોંગ્રેસ માટે પણ છેક ૧૯૨૦થી માથાના દુખાવા જેવાં હતાં. એટલે રાજાજીની સલાહ નકાર્યા પછી પણ પંજાબ અને બંગાળને મળતા ખાસ દરજ્જાનો અસ્વીકાર કર્યો અને સીધી જ કેન્દ્રમાં સત્તાની માગણી કરી. પરંતુ યુદ્ધ દરમિયાન વાઇસરૉયની સત્તાઓ પર લગામ ન મૂકવાનો બ્રિટિશ સરકારનો નિર્ણય હોવાથી ક્રિપ્સ એમાં કંઈ ઉપયોગી થઈ શકે તેમ નહોતું. કોંગ્રેસ સત્તા સંભાળે તો સંરક્ષણ ખાતું પણ એના જ હાથમાં આવે તે તો વાઇસરૉય સાંખી જ ન શકે. કોંગ્રેસે રાજાજીનું સૂચન ન માન્યું અને ૧૯૪૨માં ‘ક્વિટ ઇંડિયા’ આંદોલનનો માર્ગ લીધો.

કોંગ્રેસનો આ ઇનકાર જિન્નાની મદદે આવ્યો. એ ફરી પોતાના સલામત પણ નકારાત્મક માર્ગે પાછા ફર્યા. એમણે કોંગ્રેસની સરમુખત્યારીની ટીકા કરી અને ફરી પાકિસ્તાન બનાવવાની પોતાની અસ્પષ્ટ માગણી આગળ ધરી.

ક્રિપ્સ મિશન નિષ્ફળ

ક્રિપ્સે પોતાના પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા છે એવું કબૂલ્યું. આ સાથે જિન્નાને ટૂંકા રાખવાની તક કોંગ્રેસે ખોઈ.

(જો કે આ લેખિકાનો મત છે. ક્રિપ્સની દરખાસ્તોમાં ફેડરેશન હતું અને પંજાબ અને બંગાળ તો સીધાં જ બ્રિટનની સર્વોપરિતા નીચે રહી શકે એવી વ્યવસ્થા હતી. એટલે એ દેશના ભાગલા સ્વીકારવા જેવું જ હતું. દેશ નાનાં નાનાં રાજ્યોના નબળા સંઘ જેવો બની રહ્યો હોત, જેમાં કેન્દ્રીય સત્તા કરતાં પ્રાંતોના હાથમાં નિ્ર્ણાયક શક્તિ હોત).

જિન્નાએ કોંગ્રેસના ઇનકારનો પ્રચાર કર્યો કે ક્રિપ્સ મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોને જે આપવા માગતા હતા તેમાં કોંગ્રેસ આડે આવી. એમણે દલીલ કરી કે લોકલ ઑપ્શનથી મુસ્લિમોની સલામતીની પૂરેપૂરી ખાતરી મળે તેમ નહોતું, પરંતુ કોંગ્રેસ એના માટે પણ તૈયાર નથી. હવે એમણે મુસલમાનોને રસ્તો દેખાડ્યો કે આખા હિન્દુસ્તાનમાં મુસ્લિમ હિતોના રક્ષણ માટે પાકિસ્તાનના સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર થવો જ જોઈએ. આ વાત સ્વીકારવાની બ્રિટિશ સરકાર અને કોંગ્રેસને ફરજ પડે તે માટે એમણે બધા મુસલમાનોને પોતાની નેતાગીરીમાં સંગઠિત થવા અપીલ કરી. ક્રિપ્સની યોજનાને તો જિન્નાએ પણ નકારી જ હતી પણ એનાં ખરાં કારણો તો જુદાં હતાં. કદાચ કોંગ્રેસ અને લઘુમતી પ્રાંતોના મુસ્લિમ નેતાઓને જિન્નાને સાથે લેવાની જરૂર ન સમજાઈ.

હવે બુધવારે આગળ વધશું.


નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : :

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s