The Sole Spokesman: Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan–Ayesha Jalal (6)

The Sole Spokesman_Jinnah, the Islam and the Demand for Pakistan 3 ebookAyesha-Jalal-2_thumb.jpg

The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan
Author: Ayesha Jalal ǁ Publishers: Cambridge University Press
May 2012, Adobe eBook Reader ǁ ISBN: 9781139239615

૧૯૪૦માં ‘પાકિસ્તાન ઠરાવ’ (લાહોર ઠરાવ) પસાર કર્યા પછી ૧૯૪૬માં કૅબિનેટ મિશન આવ્યું ત્યાં સુધી લીગે આ ઠરાવનો અર્થ સ્પષ્ટ ન કર્યો. આના પરથી એટલું જ સમજાય છે કે જિન્નાએ પોતાનો વ્યૂહ બહુ જ ગુપ્ત રાખ્યો હતો. સ્થિતિ એ હતી કે તેઓ કંઈ પણ સ્પષ્ટતા કરે તો મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતોમાં પોતાના સાથીઓના જ સવાલોના જવાબ આપી શકાય એમ નહોતું. મુસ્લિમ બહુમતી અને લઘુમતી પ્રાંતોનાં હિતો એકસમાન નહોતાં; એક બાજુ, સ્વાયત્ત મુસ્લિમ રાજ્યોની માંગ હતી તો બીજી બાજુ મજબૂત કેન્દ્રની માગણી હતી કે જેથી લઘુમતી પ્રાંતોમાં મુસલમાનોનાં હિતોનું કેન્દ્રની મદદથી રક્ષણ કરી શકાય. છેવટ સુધી જિન્નાએ આ બાબતમાં સ્પષ્ટતા કરવાનું ટાળ્યું.

લાહોર ઠરાવ બ્રિટનની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ઘડાયો હતો. કોંગ્રેસની સ્વાધીનતાની માગણીના જવાબમાં બ્રિટિશ હકુમતને એક ઢાલ જોઈતી હતી. લાહોર ઠરાવ પૂરેપૂરો તો અંગ્રેજોની નજરે સર્વાંશે અનુકૂળ નહોતો પણ તાત્કાલિક ઉપયોગી હતો. એમાં અલગ રાજ્યોની માંગ હતી તે એમને ફાવે તેમ નહોતી પરંતુ એ વખતે તો કોંગ્રેસને ખાળવા માટે એ કામ આવે તેવો હતો. એ ઠરાવે વાઇસરૉયને બંધારણીય સુધારા કરવાના તકાજામાંથી મુક્ત કરીને યુદ્ધની તૈયારીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની મોકળાશ આપી. દરમિયાન, પંજાબના ગવર્નરે પણ ટિપ્પણી કરી કે લીગના ઠરાવને પંજાબના ‘જવાબદાર મુસ્લિમો’ બહુ મહત્ત્વ નથી આપતા. સરકાર માટે પંજાબ પ્રાંત સૈનિકોની ભરતી માટે બહુ ઉપયોગી હતો અને ત્યાં જિન્નાનો પ્રભાવ નહોતો તે વાઇસરૉય માટે તો સારું જ હતું.

આ સાથે જિન્ના માટે એક નવો રસ્તો તો ખુલ્યો જ. હવે એમના પ્રયત્નો એ હતા કે સરકાર દેશના બધા મુસલમાનોના Sole Spokesman તરીકે એમને સ્વીકારી લે. બીજી બાજુ કોંગ્રેસ એમ કહી શકે તેમ નહોતી કે ભારતનો સવાલ માત્ર “બે પક્ષો” – કોંગ્રેસ અને બ્રિટિશ – વચ્ચે જ હતો કારણ કે બ્રિટિશ સરકાર જિન્નાને ત્રીજા પક્ષ તરીકે સાથે રાખીને આગળ વધતી હતી. ગાંધીજીએ તો જૂન ૧૯૪૦માં જ કહ્યું હતું કે દેશમાં લોકશાહી ઢબે એક જ સંગઠન ચુંટાયેલું હતું, અને તે હતી કોંગ્રેસ. એમણે કહ્યું કે બાકી બધાં રાજકીય સંગઠનો જાતે બની બેઠાં છે અને માત્ર કોમવાદી છે અને દેશને બે ભાગમાં વહેંચવા માગે છે.

પરંતુ કોંગ્રેસે પણ સંપૂર્ણ સ્વાધીનતાની પોતાની માંગ હળવી બનાવી અને જાહેર કર્યું કે અંગ્રેજ હકુમત ‘રાષ્ટ્રીય સરકાર’ બનાવવા તૈયાર થાય અને યુદ્ધ પછી સ્વાધીનતાની જાહેરાત કરવાનું વચન આપે તો એટલાથી સંતોષ માનવા ‘હમણાં’ કોંગ્રેસ તૈયાર છે. જિન્નાએ આની સામે નવી માંગ મૂકી. એમણે કહ્યું કે આ માંગ માનવા માટે સરકારે કેન્દ્રમાં અને પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ નેતાગીરીને સમાન દરજ્જો આપવાનો રહેશે. જિન્નાને મન ‘મુસ્લિમ નેતાગીરી’ એટલે ‘મુસ્લિમ લીગની નેતાગીરી’. એમણે કહ્યું કે “લીગરો”ને સમાન દરજ્જો મળવો જોઈએ.

વાઇસરૉય દ્વારા કોંગ્રેસ અને લીગની માગણીનો ઇનકાર

ઑગસ્ટ ૧૯૪૦માં લિન્લિથગોએ કોંગ્રેસ અને લીગની માગણીઓનો પ્રત્યાઘાત આપ્યો અને ‘રાષ્ટ્રીય સરકાર’ની કોંગ્રેસની માગણી્ને ઠુકરાવી દીધી. એણે પ્રાંતોના ગવર્નરોને કોઈ પણ પ્રકારના આંદોલનને કચડી નાખવાનો પણ આદેશ આપ્યો. બીજી બાજુ લંડનથી બ્રિટન સરકારે “ભારતના ભવિષ્ય વિશે વિચાર કરવા પ્રાતિનિધિક સમિતિ” નીમવાની ખાતરી આપી. જો કે આ જાહેરાતમાં જિન્નાને સંતોષ થાય એવું પણ કંઈ નહોતું. કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ, બન્નેએ વાઇસરૉયની જાહેરાતનો અસ્વીકાર કરી દીધો.

હવે જિન્નાએ માત્ર નવી તકની રાહ જોવાની હતી. કોંગ્રેસે અસહકારનું આંદોલન શરૂ કરી દીધું. ગાંધીજીએ વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહથી સરકાર ડરી નહીં. પ્રાંતોમાં કોંગ્રેસનાં પ્રતિનિધિમંડળોએ રાજીનામાં આપી દીધાં હતાં અને મોટા ભાગના કોંગ્રેસ મોવડીઓ જેલમાં હતા.

(નોંધઃ કથન વિવાદાસ્પદ છે. સરકાર ડરી નહીં પણ કોંગ્રેસના નેતાઓને જેલમાં પૂરી દીધા! આંતર્વિરોધ સ્પષ્ટ છે).

પંજાબ અને બંગાળઃ જિન્નાથી દૂર

પંજાબમાં સિકંદર હયાત ખાનનો વ્યૂહ

જિન્નાએ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્ર અને પ્રાંતોમાં લીગના બળાબળનું સંતુલન સાધવા તરફ વાળ્યું. પંજાબમાં તો એમનું ખાસ કશું ઊપજતું નહોતું. લીગે કહ્યું કે પંજાબમાં કોઈએ ‘વૉર કમિટી’માં ન જોડાવું પણ ત્યાં લીગરોએ આ સલાહ કાને ન ધરી. બંગાળમાં પણ ફઝલુલ હકના સમર્થકોએ આ અપીલને દાદ ન દીધો. હક સામે લીગ સાથે રહેવું કે પ્રાંતની પ્રાથમિકતાઓને અગ્રસ્થાન આપવું એવો સવાલ આવે તો એ શું પસંદ કરે તે દેખીતું હતું; જિન્ના તો એમનો વિકલ્પ ન જ હોત. સિંધ અને વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં તો લીગનું નામ લેનાર પણ કોઈ નહોતું.

પંજાબમાં હિન્દુઓ અને શીખોનો વિરોધ

૧૯૪૧માં, લાહોર ઠરાવના એક વર્ષ પછી પણ જિન્નાની દાળ ગળતી હોવાનાં એંધાણ નહોતાં. મૂળ કારણ એ કે લાહોર ઠરાવ સાકાર બને તેમાં પંજાબની ભૂમિકા મહત્ત્વની હતી અને જિન્ના ઘણી વખત પંજાબના નેતાઓને એ કહી પણ ચૂક્યા હતા. પરંતુ લાહોર ઠરાવનો હિન્દુઓ અને શીખો વિરોધ કરતા હતા. એમાં પણ ‘ખાલસા નૅશનાલિસ્ટ’ નામની બ્રિટિશતરફી નાની પાર્ટી તો સિકંદર હયાત ખાનની સરકારમાં હતી. પરંતુ પછી એમણે પૂર્વ પંજાબની અંગ્રેજવિરોધી લોકપ્રિય અકાલી દળ પાર્ટીના કેટલાક સભ્યો સાથે સમજૂતી કરી અને ‘ખાલસા ડિફેન્સ ઑફ ઇંડિયા લીગ’ની રચના કરી. આ નવા સંગઠને શીખોને યુદ્ધના સમર્થનમાં બ્રિટનને ટેકો આપવા એલાન કર્યું અને સિકંદર હયાતની યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની સરકારને ખુલ્લી ધમકી આપી કે જો એ ‘પાકિસ્તાન’નો ચોખ્ખો વિરોધ નહીં કરે તો ખાલસા નૅશનાલિસ્ટ સરકારમાંથી નીકળી જશે અને વિરોધ પક્ષમાં બેસશે. આથી ૧૯૪૧ની લીગની કૉન્ફરન્સમાં યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના મુસ્લિમ પ્રધાનો અને બીજા નેતાઓ હાજર ન રહ્યા અને સિકંદરે ઍસેમ્બ્લીમાં લાહોર ઠરાવને વખોડી કાઢ્યો. સિકંદરે એ પણ કહ્યું કે “અમે આખા ઇંડિયાને દેખાડવા માગીએ છીએ કે પંજાબમાં અમે બધા એકસંપ છીએ” કે જેથી બહારના ‘પંચાતિયાઓ’ માથું ન મારે.

નૅશનલ ડિફેન્સ કાઉંસિલ

વાત તૂટવાને આરે પહોંચી ગઈ હતી, પણ એક ઘટનાએ જિન્નાની તરફેણમાં કામ કર્યું. જો કે દેખીતી રીતે એવું કંઈ નહોતું કે જિન્નાને એનો લાભ મળી શકે. ૧૯૪૧ની ૨૧મી જુલાઈ લિન્લિથગોએ નૅશનલ ડિફેન્સ કાઉંસિલ બનાવવાની જાહેરાત કરી. એમાં આઠ ભારતીયો અને ચાર બ્રિટિશ ઑફિસરોને લેવાના હતા. એણે આઠ ભારતીયોમાં ફઝલુલ હક (બંગાળ), સિકંદર હયાત ખાન (પંજાબ) અને મુહંમદ સાદુલ્લાહ (આસામના મુખ્ય પ્રધાન)ને લીગના પ્રતિનિધિ તરીકે જિન્નાને પૂછ્યા વગર જ લઈ લીધા. લીગના પ્રમુખ જિન્નાને પૂછ્યા વિના જ લીગરોને કાઉંસિલમાં લઈને વાઇસરૉયે જિન્ના માટે કફોડી સ્થિતિ પેદા કરી દીધી. જિન્ના પોતાને કેન્દ્ર સરકારમાં મુસ્લિમોના એકમાત્ર સ્પોક્સમૅન તરીકે સ્થાપિત કરવા માગતા હતા, અને આ તો કેન્દ્રમાં જ વાઇસરૉયે એમની પરવા ન કરી. જિન્નાએ આનો વિરોધ કર્યો. એમણે ત્રણેય સભ્યોને કાઉંસિલમાંથી રાજીનામાં આપવા અથવા લીગમાં શિસ્તભંગની કાર્યવાહીનો સામનો કરવાની ધમકી આપી. એમણે હુકમનું પત્તું ખેલ્યું. એમણે કહ્યું કે આ ત્રણ લીગરોને મુખ્ય પ્રધાન હોવાને કારણે નહીં પણ મુસ્લિમોના પ્રતિનિધિ હોવાને કારણે લીધા છે. સિકંદર જિન્નાને મળવા ગયા કારણ કે જિન્નાની વાત ન માનવાનો અર્થ એ થાત કે સિકંદર મુસલમાનોનાં હિતોની ઉપરવટ જઈને કામ કરે છે. એમણે જિન્નાની શરત માની લીધી અને વચન આપ્યું કે પોતે જિન્ના સાથે ચર્ચા કર્યા વિના કોઈ પણ સરકારી ઠરાવ પર પોતાનો અભિપ્રાય નહીં આપે. અંતે સિકંદરે કાઉંસિલમાંથી રાજીનામું આપી દીધું.

ફઝલુલ હકનો વિદ્રોહ

પરંતુ બંગાળના ફઝલુલ હકે તો નમતું ન આપ્યું એમણે એક નિવેદનમાં કહ્યું કે હાલના બનાવો પછી એમને દેખાયું છે કે “લોકશાહી અને સ્વાયત્તતાના સિદ્ધાંતોને એક વ્યક્તિની આપખુદ ઇચ્છાઓ સામે ગૌણ બનાવી દેવાયા છે.” પરંતુ આને કારણે બંગાળમાં હકના વિરોધી જૂથને સત્તા માટેની હોડ સતેજ કરવાની તક મળી. સુહરાવર્દી અને નઝીમુદ્દીને હક સામેના બળવાની આગેવાની લીધી. હકે પક્ષમાં એમની સામે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત મૂકી અને એમને કાઢવા પ્રધાનમંડળે રાજીનામું આપી દીધું. હકને ખાતરી હતી કે એમની બહુમતી હોવાથી ગવર્નર ફરી એમને જ સરકાર બનાવવાનું આમંત્રણ આપશે. હકે નવી સરકાર બનાવી. એમાં નાણા વિભાગ શ્યામાપ્રસાદ મુખરજીને સોંપ્યો.

(નોંધઃ શ્યામા પ્રસાદ મુખરજીએ સ્વતંત્રતા પછી ભારતીય જનસંઘની સ્થાપના કરી. ભારતીય જનતા પાર્ટી જનસંઘનું રૂપાંતર છે).

પાકિસ્તાનએટલે શું?

ક્રિપ્સ મિશન ભારત આવ્યું ત્યાં સુધી જિન્ના એક પણ મિનિસ્ટ્રી તોડી કે બનાવી નહોતા શક્યા. આથી સ્થાનિકના મુસલમાનો ‘પાકિસ્તાન’ વિશે શું માને છે તે જાણવાની લિન્લિથગોને જરૂર નહોતી જણાઈ. લિન્લિથગોએ ઍમરીને જણાવ્યું કે “આ મહાન શબ્દનો અર્થ શું તે સ્પષ્ટ કરવું ન પડે તે માટે જિન્ના સુવિધાપૂર્વક જબ્બર મહેનત કરે છે.” રિફૉર્મ્સ કમિશનર એચ. વી. હૉડસને મુસ્લિમ લઘુમતીવાળા પ્રાંતોમાં મુસ્લિમોને મળીને પોતાનું તારણ આપ્યું કે “જિન્નાથી માંડીને પાકિસ્તાનના છેક રૂઢિચુસ્ત સમર્થકો” એમ વિચારે છે કે બ્રિટિશરો અનિશ્ચિત સમય માટે અહીં રહે અને સંરક્ષણ એમના હાથમાં હોય. “દરેક મુસ્લિમ લીગર પાકિસ્તાનનો અર્થ એક મહાસંઘ કરે છે જેમાં સમાન હેતુઓનાં ખાતાં બ્રિટિશરોના હાથમાં રહે અને આ મહાસંઘની એક શરત એ હોય કે હિન્દુઓ અને મુસલમાનોને સમાન ગણવા.”

જિન્નાના મુંબઈના મિત્ર ઇબ્રાહિમ ઇસ્માઇલ ચુંદડીગરે (નોંધઃ મૂળ ગુજરાતના, જન્મસ્થાન અમદાવાદ. ૧૯૫૭માં માત્ર બે મહિના માટે પાકિસ્તાનના છઠ્ઠા વડાપ્રધાન બન્યા) લખ્યું છે કે લાહોર ઠરાવ એક ધરખમ નવી શરૂઆત જેવો લાગતો હતો પણ ખરેખર તો એ અવિભાજિત ભારતમાં સમાનતાના ધોરણે જોડાયેલાં બે રાષ્ટ્રોનો જ વિચાર હતો. જિન્નાએ પોતે પણ નવેમ્બર ૧૯૪૩માં દિલ્હીમાં મળેલી મુસ્લિમ લીગની મીટિંગમાં કહ્યું કે “પાકિસ્તાન એટલે “ભાગલા” એવો અર્થ તો લીગના મંતવ્યનું કાર્ટૂન છે. એમનું કહેવું હતું કે “હિન્દુ પ્રેસે આ શબ્દ આપણા પર ઠોકી બેસાડ્યો છે.” એમણે હૉડસનના અભિપ્રાય વિશે કહ્યું કે “ મને લાગે છે કે આખરે, મિ. હૉડસન આપણી માંગ શું છે તે સમજે છે”. પરંતુ ભારતીય ઉપખંડ માટે ખેદની વાત એ છે કે ક્રિપ્સ બ્રિટનથી જે મુસદ્દો લઈ આવ્યા એ તૈયાર કરનારાને રિફૉર્મ્સ કમિશનર હૉડસનના વિચારો સમજયા નહોતા.

આજે આટલું બસ, હવે મળશું ૨૨મીએ સાતમા હપ્તા સાથે.

૦-૦-૦

દેશના ભાગલાની સમીક્ષા કરતાં ત્રણ પુસ્તકોનો પરિચય : ૬ :

નોંધઃ આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ ભારતના ભાગલા વિશેનાં પુસ્તકોનો પરિચય આપવાનો છે, એમની સમીક્ષાનો નહીં. એટલે લેખકના વિચારોને પ્રામાણિક રીતે રજૂ કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે. આમાં કંઈ ત્રુટિ જણાય તો એ રજૂઆત કરનારની છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s