Three books on Partition of India

સત્તા સોંપણીની તારીખ સત્તાવાર રીતે ૩૦મી જૂન ૧૯૪૮ નક્કી કરવામાં આવી હતી પણ માઉંટબૅટને ક્રૂરતાથી વાઢકાપ કરીને આપણને ખંડિત ભારતની ભેટ દસ મહિના પહેલાં આપી દીધી. ગાંધીજીએ ત્રીસ વર્ષની આપખુદશાહી પછી જે સિદ્ધ કર્યું તે હતું, અને કોંગ્રેસ એને સ્વતંત્રતાઅને સત્તાની શાંતિમય સોંપણી કહે છે. હિન્દુમુસ્લિમ એકતાનો પરપોટો આખરે ફૂટી ગયો અને નહેરુ અને એમના ટોળાની સંમતિથી એક ધર્મઆધારિત રાજ્યનું નિર્માણ થયું અને એમનું કહેવું છે કેએમણે બલિદાનો આપીને સ્વાધીનતા મેળવી.” કોનું બલિદાન? જ્યારે કોંગ્રેસના ઉચ્ચ નેતાઓએ ગાંધીની સંમતિથી દેશના ભાગલા પાડ્યા, એનાં ફાડિયાં કર્યાં ત્યારે મારું મન તીવ્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયું.”

ગાંધીજીના હત્યારા નાથુરામ ગોડસેનું કોર્ટ સમક્ષ અંતિમ નિવેદન

આજે મહાત્મા ગાંધીની ૬૮મી સંવત્સરી છે.

ઉપર ટાંકેલો ફકરો વાંચતાં એ સ્પષ્ટ થાય છે કે ભાગલા માટે ગાંધીજીને જવાબદાર માનતાં બળોએ એમની હત્યા કરી. આજે આ દ્વિરાષ્ટ્રવાદનાં હિમાયતી તત્ત્વોનું જોર વધ્યું છે અને ગાંધીજી આજે પણ એમનું નિશાન છે. આ સંજોગોમાં ભાગલા કેમ થયા, એના માટે જવાબદાર કારણો, એમાં ભાગ ભજવનાર પાત્રો વગેરેની ચર્ચા જરૂરી છે. આથી ભાગલા વિશેનાં ત્રણ મહત્ત્વનાં પુસ્તકોનો સાર જરા વિગતે રજૂ કરવાનું વિચાર્યું છે.

આ નવી લેખમાળા ૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬થી શરૂ થાય છે અને દર અઠવાડિયે બે લેખ રજૂ કરાશે.

એ કહેવું જરૂરી છે કે આ ત્રણેય લેખકોનાં પોતાનાં દૃષ્ટિબિંદુ છે અને આ લેખમાળાનો હેતુ એની સમીક્ષા કરવાનો કે સાચાખોટાની પરીક્ષા કરવાનો નથી, માત્ર એમનાં દૃષ્ટિબિંદુ રજૂ કરવાનો છે.

હવે ત્રણેય પુસ્તકોની પ્રાથમિક માહિતી જોઈએ.

આયેશા જલાલલેખમાળાની શરૂઆત આયેશા જલાલના પુસ્તકથી કરીશું. શીર્ષક છેઃ The Sole Spokesman: Jinnah, The Muslim League and the Demand for Pakistan ( કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસનું પ્રકાશન).

એ સૌ પહેલાં ૧૯૮૫માં પ્રકાશિત થયું અને ૧૯૯૪માં એની પેપરબૅક આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરવામાં આવી, ISBN 978-0-521-24462-6 Hardback // ISBN 978-0-521-45850-4 Paperback). એમણે મુખ્યત્વે જિન્નાને કેન્દ્રમાં રાખીને આ પુસ્તક લખ્યું છે. આયેશા જલાલ ૧૯૮૦માં અભ્યાસ કરતાં હતાં અને આ પુસ્તક ખરેખર તો એમનો મહાનિબંધ છે! પરંતુ ભારતની આઝાદીના સંગ્રામની કરુણ અને અકલ્પ્ય પરિણતિની ચર્ચાઓમાં એનું મહત્ત્વનું સ્થાન બની રહ્યું છે.

વેંકટ ધુલિપાલાતે પછી આપણે બીજું પુસ્તક હાથમાં લેશું, એ છે, Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India. એના લેખક વેંકટ ધુલિપાલાની સિદ્ધિ એ છે કે આ પુસ્તક પણ આયેશા જલાલના પુસ્તકની જેમ ડૉક્ટરલ થીસિસ છે,

પરંતુ ભારત અને પાકિસ્તાન અને દુનિયાનાં પ્રતિષ્ઠિત અખબારોએ એને ભાગલા સંબંધી ઇતિહાસમાં નવા સોપાન તરીકે ઓળખાવ્યું છે. ન્યૂઝવીક સામયિકે એને ૨૦૧૫ના વર્ષમાં પ્રકાશિત સૌથી મહત્ત્વની સાહિત્યેતર કૃતિ તરીકે પ્રથમ સ્થાને મૂકી છે.( http://www.newsweek.com/most-important-international-nonfiction-books-2015-409800). લેખક વિલ્મિંગ્ટનમાં નૉર્થ કેરોલાઇના યુનિવર્સિટીમાં ઇતિહાસના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર છે.  (આ પ્રકાશન પણ કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસનું છે. પ્રકાશન વર્ષ ૨૦૧૫ ISBN 9781107052123).

લેખમાળા દરમિયાન એ સ્પષ્ટ થતું જશે કે જલાલ અને ધુલિપાલાનાં અવલોકનો અને તારણો શી રીતે જુદાં પડે છે.

શમ્સુલ ઇસ્લામ ત્રીજું પુસ્તક છે, Muslims Against Partition (PHAROS Media and Publishing House Pvt. Ltdનું પ્રકાશન-૨૦૧૫). ISBN 139788172210670 અને ISBN 108172210671.

એના લેખક શમ્સુલ ઇસ્લામ દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં રાજ્યશસ્ત્ર વિષયના વ્યાખ્યાતા હતા અને પ્રગતિશીલ સંગઠનો સાથે જોડાયેલા છે. એમનું પુસ્તક આપણાથી અજાણી એવી દિશામાં પ્રકાશ ફેંકે છે.

આશા છે કે આ લેખમાળા વાચકોને પસંદ આવશે.

– દીપક ધોળકિયા