In the Penal Colony (1) – A short story by Franz Kafka

ફ્રાન્ઝ કાફકા
મૂળ જર્મનમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદઃ વિલા અને ઍડવિન મ્યૂર

 Franz Kafka - 5In the Penal Colony - Franz Kafka - as imagined by Bud Perry

“આ બહુ ગજબનું મશીન છે,” ઑફિસરે અભ્યાસના હેતુથી આવેલા પ્રવાસીને કહ્યું. મશીનથી એ પૂરેપૂરો વાકેફ હોવા છતાં એના પર એણે પ્રશંસાભરી નજર દોડાવી. એક સૈનિકને આજ્ઞાના ઉલ્લંઘન અને એના ઉપરી સાથે અપમાનજનક વર્તન કરવા બદલ મોતની સજા કરવામાં આવી હતી. સજાનો કેમ અમલ થાય છે તે જોવા માટે કમાન્ડન્ટે આપેલું આમંત્રણ, એવું લાગતું હતું કે, પ્રવાસીએ માત્ર વિવેક ખાતર સ્વીકારી લીધું હતું. વસાહતમાં બીજાઓએ પણ આ મોતની સજામાં બહુ રસ દેખાડ્યો નહોતો. ચારે બાજુ સૂકીભાંઠ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલી એક રેતાળ ખીણમાં તો આ સજા જોનારામાં માત્ર ઑફિસર, પ્રવાસી અને સજા પામેલો કેદી અને એને કબજામાં રાખનાર સૈનિક સિવાય બીજું કોઈ નહોતું. કેદી બેવકૂફ જેવો લાગતો હતો, મોઢું ફાડીને જોતા જાનવર જેવો. વાળ ગુંચવાયેલા, ચહેરા પર અસમંજસ. સૈનિકના હાથમાં એક જાડી સાંકળ હતી. એ સાંકળ સાથે બીજી પાતળી સાંકળો જોડાયેલી હતી, પાતળી સાંકળોના બીજા છેડાથી કેદીને ઘૂંટી, કાંડાં અને ગરદન પાસે બાંધ્યો હતો. આ સાંકળોને પણ એકમેક સાથે જોડી રાખવા માટે એક બીજી સાંકળમાં પરોવેલી હતી. સાચી વાત એ છે કે કેદી એવો સીધોસાદો હતો કે એને કદાચ ટેકરીઓમાં ભટકવા છૂટો મૂકી દીધો હોય અને સજાનો સમય થાય ત્યારે એને પાછો બોલાવવા માટે એક સીટી મારો એટલે બસ, એ આવી જાય.

સજા માટેના મશીન પર તો પ્રવાસીએ બહુ ધ્યાન ન આપ્યું. ઑફિસર મશીનમાં બધી કળો તપાસતો હતો કે છેલ્લે બધું સમુંસૂતરું પાર ઊતરે. એ વખતે કેદીની જાણે હાજરી જ ન હોય તેવી ઉપેક્ષા સાથે પ્રવાસી એની આગળપાછળ લટાર મારતો રહ્યો. આ બાજુ ક્યારેક ઑફિસર જમીનમાં ઊંડે ગોઠવેલા આખા મશીનના માળખાની નીચે, તો ક્યારેક એના ઉપરના ભાગો ચકાસવા સીડીઓ પર ચડઊતર કરતો હતો. આ કામો એ મૅકેનિક પર છોડી શક્યો હોત પણ એ પોતે જ બહુ ખંતથી બધાં કામો કરતો હતો. પણ કાં તો એ મશીનનો ભક્ત હતો, કાં તો આ કામ બીજાને સોંપી ન શકાય એવાં કોઈ કારણો હશે. છેવટે એ બોલ્યો, “બધું બરાબર છે” અને એ સીડીની નીચે ઊતરી આવ્યો. એ અસાધારણપણે લંગડાતો હતો અને મોઢું ખોલીને જોરજોરથી શ્વાસ લેતો હતો. એણે યુનિફૉર્મના કૉલરની નીચે બે લેડીઝ રૂમાલ રાખ્યા હતા. ઑફિસરને આશા હતી કે એ એને મશીન વિશે પૂછશે પણ તેને બદલે પ્રવાસીએ કહ્યું, “આવા ગરમ પ્રદેશ માટે આ યુનિફૉર્મ ખરેખર બહુ ભારે છે.” ઑફિસરે પાસે બાલદીમાં પાણી તૈયાર રાખ્યું હતું તેનાથી પોતાના તેલ અને ગ્રીઝવાળા હાથ ધોતાં કહ્યું, “હા, ભારે તો છે.” પછી એણે ઉમેર્યું, “પણ આ યુનિફૉર્મ અમારા માટે ઘર છે. એ અમને સતત ઘરની યાદ અપાવે છે. એ સાથે જ એણે ટુવાલથી હાથ લૂછતાં મશીન તરફ હાથ લંબાવીને કહ્યું, “હમણાં સુધી અમુક વસ્તુઓ હાથથી ગોઠવવી પડતી હતી પણ આ ઘડીથી હવે મશીન પોતાની મેળે કામ કરશે.” પ્રવાસીએ માથું હલાવીને હા પાડી. ઑફિસર કંઈ અણધાર્યું બની જાય તે સામે પોતાને સુરક્ષિત કરવા માગતો હતો. એણે ચિંતા દેખાડી કે “ક્યારેક ગરબડ થઈ પણ જાય, જો કે આજે કંઈ એવું નહીં બને એમ ધારું છું, પણ આપણે માનવું જોઈએ કે કંઈ પણ બની શકે. મશીન સતત બાર કલાક ચાલવું જોઈએ; કંઈ ખોટકો હશે તો એ બહુ નાનો હશે અને એને તો તરત ઠીક કરી લેવાશે.”

છેલ્લે એણે પ્રવાસીને આગ્રહ કર્યોઃ “તમે બેસો ને! ” એણે નેતરની ખુરશીઓના ગંજમાંથી એક ખુરશી ખેંચીને પ્રવાસીને બેસવા સંકેત કર્યો. પ્રવાસી ઇનકાર ન કરી શક્યો. એ હવે ખાડાની ધારે બેઠો હતો. એણે ઊડતી નજર ખાડામાં નાખી. એ બહુ ઊંડો નહોતો. ખાડાની સામેની બાજુએ ખોદેલી માટીનો ઢગલો હતો. એની બીજી બાજુએ મશીન હતું. ઑફિસરે એને સંબોધીને કહ્યું, “કમાન્ડન્ટે તમને આ મશીન વિશે સમજાવ્યું છે કે નહીં તે મને ખબર નથી.” એણે એક ક્રૅન્ક હૅન્ડલ પકડ્યું અને એના પર લળીને બોલ્યો, “આ મશીન અમારા જૂના કમાન્ડન્ટે શોધ્યું હતું. એના બહુ શરૂઆતના અખતરાઓમાં મેં મદદ કરી હતી અને મશીન પૂરું તૈયાર થઈ ગયું ત્યાં સુધી બધાં કામોમાં સાથે રહ્યો. પરંતુ એ શોધવાનો બધો યશ માત્ર એને જ મળે છે. તમે અમારા જૂના કમાન્ડન્ટ વિશે સાંભળ્યું છે?

“નહીં? એ આગળ બોલ્યો, “એવું છે કે આ કાળા પાણીના ટાપુની વસાહત પણ એમણે જ તૈયાર કરી. અમે એના મિત્રો હતા અને એમના મૃત્યુ પહેલાં પણ જાણતા હતા કે આ વ્યવસ્થા એટલી બધી પાકી છે કે એમનો જે કોઈ અનુગામી આવશે તેના મગજમાં ભલે ને હજ્જારો યોજનાઓ દોડતી હોય, આમાં થોડોક પણ ફેરફાર કરવામાં વર્ષો નીકળી જશે.અને અમારી ભવિષ્યવાણી સાચી પડી છે. નવા કમાન્ડન્ટને પણ આ સત્ય કબૂલવું પડ્યું. તમે અમારા જૂના કમાન્ડન્ટને નથી મળ્યા તે ખરેખર અફસોસની વાત છે – પણ” અહીં ઑફિસર પોતે જ અટક્યો, “હું બોલ્યે જાઉં છું અને અહીં આપણી સામે એમનું બનાવેલું મશીન હાજર છે. એના ત્રણ ભાગ છે, જૂઓ. ધીમે ધીમે, વખતની સાથે આ ભાગોનાં નામો પણ લોકોએ રાખી દીધાં છે. સૌથી નીચેના ભાગને ‘પથારી’ કહે છે. સૌથી ઉપલા ભાગને ‘કારીગર’ નામ આપ્યું છે અને આ જે વચ્ચેનો ભાગ છે તેનું નામ રાખ્યું છે, ‘હળ…’

”હળ?” પ્રવાસીએ પૂછ્યું. હમણાં સુધી એ બહુ ધ્યાનથી સાંભળતો નહોતો. ખીણમાં ક્યાંય છાંયડો નહોતો અને સૂરજ એવો ચમકતો હતો કે કોઈ પોતાના વિચારોને સ્થિર ન રાખી શકે. તેમ છતાં, એ ઑફિસરની પ્રશંસા કર્યા વિના નહોતો રહી શકતો. માથાથી પગના અંગૂઠા સુધી શરીર સાથે ચોંટી ગયેલા યુનિફૉર્મમાં અને છાતી પરના ચંદ્રકોના ભારથી નમી ગયો હોવા છતાં પોતાના વિષય પર એવો ઉત્સાહથી જામ્યો હતો કે વાત કરવાની સાથે જે સ્ક્રૂ નજરે પડ્યો તેને સ્ક્રૂ-ડ્રાઇવરથી કસતો જતો હતો. અને સૈનિક તો, એવું લાગતું હતું કે, લગભગ પ્રવાસી જેવી જ હાલતમાં હતો. એણે પોતાનાં બન્ને કાંડાં પર કેદીની સાંકળ વીંટાળી રાખી હતી અને રાઇફલ ઊભી રાખીને એને ટેકે માથું નીચું કરીને ઊભો હતો. કશી ચીજ પર એનું ધ્યાન નહોતું. પ્રવાસીને પણ એમાં નવાઈ ન લાગી કારણ કે ઑફિસર ફ્રેન્ચ બોલતો હતો અને એટલું તો નક્કી કે સૈનિક કે કેદી, બન્નેમાંથી કોઈને પણ, હરામ જો એક પણ શબ્દ સમજાતો હોય. આમ છતાં, નોંધવા જેવી વાત એ હતી કે કેદી ઑફિસર શું સમજાવે છે તે કળવાની કોશિશ કરતો હતો. જાણે ઘેનમાં પણ માણસ કંઈક કરવા મથે તેમ જે તરફ ઑફિસર આંગળી ચીંધતો તે તરફ એ પણ નજર દોડાવતો. અને પ્રવાસીએ વચ્ચેથી સવાલ ટપકાવ્યો ત્યારે ઑફિસરની જેમ કેદીએ પણ ચારે બાજુ નજર દોડાવી.

ઑફિસરે કહ્યું, “હા, એનું નામ હળ છે. સારું નામ છે કારણ કે એની સોયો એવી રીતે ગોઠવી છે કે આ ભાગ એક હળની જેમ કામ કરે છે. જો કે એનું કામ માત્ર એક જગ્યા માટે જ છે અને એમાં બહુ કારીગરી કરવી પડી છે. પણ એ તો તમને થોડી વારમાં જ સમજાઈ જશે. આ પથારી પર ગુનેગારને સુવડાવવામાં આવે છે – હું મશીન ચાલુ કરતાં પહેલાં તમને એનું કામ સમજાવવા માગું છું. પછી તમે આખી કાર્યવાહી બરાબર સમજી શકશો. ઉપરાંત, ઉપર ‘કારીગર’ની એક ગરગડી બહુ ઘસાઈ ગઈ છે અને અવાજ બહુ કરે છે. એટલે તમે પોતે બોલો તે પણ સાંભળી ન શકો એવું થાય છે. ખરાબ વાત એ છે કે અહીં સ્પેર પાર્ટ્સ મળવા બહુ મુશ્કેલ છે. – તો, જૂઓ, આ છે પથારી, મેં તમને કહ્યું હતું ને! એ આખી રૂથી બનાવેલી છે. શા માટે એમ છે તે તમે પછી સમજી જશો. એના ઉપર કેદીને સાવ નાગો કરીને મોઢું નીચે આવે તેમ ઊંધો સુવાડવામાં આવે છે. આ પટ્ટા એના હાથ બાંધવા માટે છે, આ પગના પટ્ટા, અને આ ગરદન માટે, એને મુશ્કેટાટ ઝકડી રાખવા માટે. અહીં જ્યાં એનું માથું આવતું હોય ત્યાં નીચે ચહેરા પાસે આ રૂ ભરેલો એક ડૂચો રાખેલો છે. એને પણ એવી રીતે આગળપાછળ કરી શકાય છે કે એ સીધો જ એના મોઢાની અંદર જાય. એનાથી એ ચીસો પાડી શકતો નથી કે જીભને દાંત વચ્ચે કચડી શકતો નથી. અલબત્ત, એના મોઢામાં આ ફરજિયાત ઠૂંસવામાં આવે છે. “આ શું રૂ છે?”, પ્રવાસીએ જરા આગળ નમીને પૂછ્યું. ”હાસ્તો, વળી,” ઑફિસરે ચહેરા પર સ્મિત સાથે કહ્યું, “અડકી જૂઓ.” એ પ્રવાસીના હાથને પકડીને પથારી ઉપર લઈ ગયો. “આ રૂ ખાસ બનાવેલું છે, એટલે જ એ જુદી જાતનું લાગે છે. લો, હું તમને કહું, એવું એ શા માટે છે.”

પ્રવાસીને લાગ્યું કે એને હવે મશીનમાં રસ પડવા લાગ્યો છે. એણે સૂરજથી બચવા એક હાથનું નેજવું કરીને આખા મશીનની છેક ઉપર તરફ નજર નાખી. તોતિંગ માળખું હતું. પથારી અને કારીગર એક જ સાઇઝનાં હતાં. કારીગર પથારીથી લગભગ બે મીટરની ઊંચાઈએ હતો. બન્ને ભાગોના ખૂણા પિત્તળના સળિયાથી જડેલા હતા. બન્ને વચ્ચેના ખાનામાં હળ સ્ટીલની એક પટ્ટી પર સરકતો હતો. પ્રવાસી પહેલાં ધ્યાન નહોતો આપતો, એ કદાચ ઑફિસરને ન પણ સમજાયું હોય પરંતુ હવે એ બરાબર જાણી ગયો હતો કે પ્રવાસીને રસ પડવા માંડ્યો છે. આથી એ શાંતિથી નિરીક્ષણ કરી શકે તે માટે ઑફિસરે સમજાવવાનું બંધ કર્યું. અપરાધીએ પ્રવાસીની નકલ કરી, પણ એના હાથ બંધાયેલા હતા એટલે એણે આંખને છાવર્યા વિના ઉપર જોયું.

“સમજ્યો. તો માણસ સૂએ છે,” પ્રવાસી ખુરશીમાં અઢેલીને બેઠો અને પગનો અંકોડો માર્યો.

“હા” ઑફિસરે પોતાની કૅપ થોડી પાછળ તરફ ખેંચી અને પોતાના ગરમીથી તપેલા ચહેરા પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું. “હવે સાંભળો! આ પથારી અને કારીગર બન્નેમાં ઇલેક્ટ્રિક બૅટરીઓ છે. પથારી માટે તો અલગ બૅટરીની જરૂર છે અને હળ ચલાવવા માટે કારીગરમાં બેટરી ગોઠવી છે. માણસને પટ્ટાથી ઝકડી દીધા પછી તરત પથારી ચલાવી દેવાય છે. એક મિનિટમાં એ ધણધણવા લાગે છે, બહુ ઝડપથી એ ધ્રૂજે છે અને એક બાજુથી બીજી બાજુ અને ઉપરનીચે એમ સરકે છે. આવું મશીન તમે હૉસ્પિટલોમાં જોયું હશે; પણ અમારી પથારીનું બધું હલનચલન બહુ સૂક્ષ્મ ગણતરીથી ગોઠવાયેલું છે. કારણ કે એનું હલનચલન હળના હલન ચલન સાથે મેળમાં રહેવું જોઈએ, તમે સમજ્યા ને? અને સજા અમલમાં મૂકવાનું મુખ્ય સાધન તો હળ જ છે,”

“ અને સજા શી રીતે થાય છે? પ્રવાસીએ પૂછ્યું.

“તમને એય ખબર નથી કેમ?” ઑફિસરે અચરજથી એની સામે જોયું અને જરા હોઠ કરડ્યા. “મારા ખુલાસા તમને જરા ઢંગધડા વગરના લાગે તો મને માફ કરશો. હું તમારી માફી માગું છું પણ ખરું પૂછો તો, જૂના કમાન્ડન્ટ પોતે જ બધું સમજાવતા, પણ આ નવો કમાન્ડન્ટ આ ફરજ ટાળતો હોય છે; અને તે પણ આવા મહત્ત્વના મુલાકાતી માટે પણ.” પ્રવાસીએ આ બહુમાન પાછું ઠેલવા બે હાથથી પ્રયત્ન કર્યો પણ ઑફિસરે જરાય મચક ન આપી. “આવા મહત્ત્વના મુલાકાતીને પણ એય ન કહેવું કે અમે જે જાતની સજા આપીએ છીએ તે એક નવી ઘટના છે કે જે…” એ સાવ જ એ કહેવા પર આવી ગયો હતો કે આવી કડક ભાષા એ શા માટે વાપરે છે, પણ પોતાની જાત પર લગામ મારી દીધી અને માત્ર એટલું જ કહ્યું, “મને કહ્યું પણ નથી. એ મારો વાંક નથી, આ આખી કાર્યવાહી સમજાવવામાં મારી બરાબરી કરી શકે એવું કોઈ જ નથી એ પણ ખરું જ છે, કારણ કે મેં અહીં…” એણે પોતાની છાતી પર લગાડેલા ચાંદ પર હાથ ઠોક્યો,”…મારી પાસે અમારા જૂના કમાન્ડન્ટે બનાવેલાં ડ્રોઇંગ છે.”

પ્રવાસીએ પૂછ્યું, “કમાન્ડન્ટે પોતે જ ડ્રોઇંગ પણ બનાવ્યાં? તો એ પોતે જ બધાં કામો કરતા? સૈનિક – તો એ પોતે, જજ – તો એ પોતે, મૅકેનિક – તો એ પોતે, કૅમિસ્ટ – તો એ પોતે; અને ડ્રાફ્ટ્સમૅન પણ એ પોતે જ?”

“ખરેખર જ એ બધું પોતે જ હતા,” ઑફિસરે હકારમાં ડોકું હલાવતાં કહ્યું. એની આંખો કાચની હોય તેમ દૂર તાકતી હતી. પછી એણે પોતાના હાથ પર સમીક્ષાત્મક નજર નાખી. એને લાગ્યું કે ડ્રોઇંગને અડકી શકાય એવા સાફ હાથ નથી, એટલે એ ડોલ પાસે ગયો અને ફરીથી હાથ ધોયા. પછી એણે ચામડાનું નાનું પાકિટ કાઢ્યું અને કહ્યું, “સાંભળશો તો અમારી સજા બહુ આકરી નહીં લાગે. કેદીએ જે નિયમનો ભંગ કર્યો હોય તે આ હળથી એના શરીર પર લખાય છે, દાખલા તરીકે, આ કેદી…” ઑફિસરે હાથ કેદી તરફ લંબાવ્યો, “એના શરીર પર લખાશે, તમારા ઉપરીઓને માન આપો’. “

પ્રવાસીએ કેદી પર એક નજર નાખી. ઑફિસરે એના તરફ સંકેત કર્યો એટલે કેદી માથું નમાવીને ઊભો રહ્યો. શું કહેવાય છે તે સમજવાની એ કોશિશ કરતો હોય એ દેખાઈ આવતું હતું. પણ એના જાડા હોઠ જે રીતે સખત ભીડાયેલા હતા તે પરથી લાગતું હતું કે એ એક પણ શબ્દ સમજી શક્યો નહોતો.

પ્રવાસીને ઘણા પ્રશ્નો મૂંઝવતા હતા, પણ કેદીની હાલત જોઈને એણે માત્ર એટલું જ પૂછ્યું, “એને પોતાને શી સજા થશે તેની ખબર છે?”

“ના,” ઑફિસરે કહ્યું. એને વર્ણન કરવાની ઉતાવળ હતી પણ પ્રવાસીએ એમાં ખલેલ પાડી.

“શું એને ખબર નથી કે એને શી સજા કરવામાં આવી છે?”

ફરીથી ઑફિસરે કહ્યું, “ના”. પછી, જાણે પ્રવાસીને એનો પ્રશ્ન વિસ્તારવાનો સમય આપતો હોય તેમ એકાદ ક્ષણ રાહ જોઈ અને પછી આગળ બોલ્યો, “એને કહેવાનો અર્થ શું? એ પોતાના શરીર પર જ એ જાણી લેશે.” વળતો જવાબ આપવાનો પ્રવાસીનો વિચાર નહોતો પણ એને લાગ્યું કે કેદ્દીની નજર એના તરફ વળી છે, જાણે એની નજર પૂછતી હતી કે જે કંઈ થાય છે તે પ્રવાસીને મંજૂર છે? આથી પ્રવાસી પોતાની ખુરશીમાં પીઠ ટેકવીને બેસી ગયો હતો તેમ છતાં ફરી થોડો આગળ સરક્યો અને બીજો સવાલ પૂછ્યો, “ પણ એને એ તો ખબર છે ને, કે એને સજા થઈ છે?” “એ પણ એને ખબર નથી” ઑફિસરે કહ્યું અને પ્રવાસી તરફ મરક્યો, જાણે આશા રાખતો હોય કે એ હજી પણ કંઈક આશ્ચર્યજનક ટિપ્પણી કરશે.

“ના,” પ્રવાસીએ કપાળ પરથી પરસેવો લૂછતાં કહ્યું, “એનો અર્થ તો એ કે એને એ પણ ખબર ન પડી શકે કે એનો બચાવ બરાબર થયો કે નહીં.”

“એને બચાવની તક જ નથી આપી.” ઑફિસરે કહ્યું અને જાણે પોતાની સાથે જ વાત કરતો હોય તેમ નજર હટાવી લીધી કે જેથી આવી દીવા જેવી ચોખ્ખી વાત કોઈ સમજાવે ત્યારે સમજાય એની શરમમાંથી પ્રવાસીને બચાવી શકાય.

“પણ એને બચાવની તક તો અપાઈ જ હશે.” પ્રવાસીએ કહ્યું અને ખુરશીમાંથી ઊભો થયો. ઑફિસરને ધ્રાસ્કો પડ્યો કે એનું મશીનનું વિવરણ અધૂરું રહી જશે, એટલે એ પ્રવાસી પાસે ગયો, એનું બાવડું પકડીને કેદી તરફ હાથ હલાવ્યો. કેદી હવે તદ્દન સીધો ઊભો હતો કારણ કે સૌનું ધ્યાન એના પર હતું. સૈનિકે પણ સાંકળને ઝાટકો મારી દીધો હતો. ઑફિસર બોલ્યો, “જે હોય તે, છે તો એમ જ. હું આ કાળા પાણીના ટાપુ પર જજ છું. હું જુવાન છું છતાં. કારણ કે હું સજાના બધા કેસોમાં જૂના કમાન્ડન્ટનો મદદનીશ હતો અને આ મશીન વિશે બીજા કોઈના પણ કરતાં વધારે જાણું છું. મારો માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત એ કે ગુનો થયો નથી એવી શંકા કદીયે ન કરવી. બીજી કોર્ટો આ સિદ્ધાંત લાગુ ન કરી શકે કારણ કે એમાં અનેક જાતના અભિપ્રાયોવાળા લોકો હોય છે અને વળી, એમના ચુકાદાને તપાસવા માટે ઉપલી કોર્ટો પણ હોય છે. અહીં એવું નથી, કંઈ નહીં તો એમ કહો કે જૂના કમાન્ડન્ટના વખતમાં એવું નહોતું. હા, એ ખરું કે નવા કમાન્ડન્ટનું વલણ મારા ચુકાદામાં દખલ દેવાનું રહે છે, પણ હજી સુધી તો હું એને દૂર રાખી શક્યો છું અને રાખી શકીશ.”

(ક્રમશઃ…… …હપ્તો બીજો … તારીખ ૧ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના રોજ…….)

++ In the Penal Colonyનો Ian Johnstonએ કરેલો એક અનુવાદ અહીં વાંચી શકાશે. ++

Advertisements

2 thoughts on “In the Penal Colony (1) – A short story by Franz Kafka

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s