The Morbi Disaster (5)

No one had a tongue to speak પુસ્તકનો પરિચય (5)

(લેખકો: ઉત્પલ સાંડેસરા અને ટૉમ વૂટન)

 ૧૧મી ઑગસ્ટે ડેમ પર શી સ્થિતિ હતી? નાયબ ઇજનેર મહેતા તો રાજકોટમાં સત્તાવાળાઓને જાણ કરવા માટે સવારે જ નીકળી ગયા હતા. બપોરે એક વાગ્યે મૅકેનિક લક્ષ્મણ અને એના સાથીઓને સમજાઈ ગયું હતું કે ડૅમ બચવાનો નથી. પરંતુ હોનારત થાય તે પહેલાં જાણ કરવા જેટલો સમય પણ એમની પાસે નહોતો. વાયરલેસ સહિત બધું જ બંધ હતું. બપોરે દોઢેક વાગ્યે એમને પોતાના જીવની ફિકર થઈ અને એમણે જોધપર તરફ ભાગી જવાનો નિર્ણય કર્યો. લક્ષ્મણે તે પછી લેખકોને કહ્યું કે “અમે ડૅમ પરથી સલામત જગ્યાએ તો આવી ગયા, પણ  માટી નરમ હતી. પગ અંદર ખૂંપતા જતા હતા. ચાલતા રહીએ તો વચ્ચે જ ફસાઈ જઈએ એવી હાલત હતી. બીજી બાજુ પણ જઈ શકાય એમ નહોતું, અમને લાગ્યું કે કોંક્રીટના ડૅમને તો કઈં થવાનું નથી એટલે અમે  પાછા આવ્યા અને કંટ્રોલ રૂમમાં ભરાઈ ગયા…”

આ જગ્યાએથી એમને ડૅમ–ઇજનેરીના ઇતિહાસની સંહારક નિષ્ફળતા નજરે જોવા મળી. લગભગ બે વાગ્યે દોઢ–બે ફુટ જેટલું પાણી બંધની ઊંચાઈની ઉપરવટ જઈને વહેવા લાગ્યું. આ પાણી એક બાજુએથી નદીનાં પાણીને જઈ મળ્યું. કર્મચારીઓનું સઘળું ધ્યાન લખધીરનગરવાળી દિવાલ પર હતું. જોધપર બાજુની દીવાલ તરફ એમણે જોયું પણ નહોતું. ઓચિંતા જ એમણે જોયું કે પાણી જમણી બાજુથી પણ નદીમાં ભળવા લાગ્યું હતું. એમને સમજાઈ ગયું કે જમણી બાજુ પણ ગાબડું પડી ગયું હતું. એમની નજર સામે જ કોંક્રીટના બંધની જમણી બાજુની દીવાલ આખી ને આખી તણાઈ ગઈ અને ગરજતા પાણીનો વિરાટ દાનવ નિરંકુશ બનીને મોરબીને ભરખી લેવા ધસવા લાગ્યો. તે સાથે જ જનરેટર રૂમ પણ ધસી પડ્યો. જનરેટર ઊછળતા સાગરમાં વહી ગયું. કોંક્રીટના ગરનાળાની ઉપરના કંટ્રોલ રૂમમાં મોતના ભયથી થરથરતા સાત જણ અતાગ મહાસાગરની વચ્ચે એકલા હતા અને ચારે બાજુથી પાણીએ એમને ઘેરી લીધા હતા.

જોધપરમાં માણસોએ મંદિરમાં આશરો લીધો, પણ બપોરે અઢી વાગ્યાના સુમારે જબ્બર ધડાકો થયો. લોકો સમજી ગયા કે ડૅમ ગયો. થોડી જ વારમાં એમનાં ખેતરો, ઘરબાર, બધું જ પાણીની નીચે હતું. લોકો જોતા રહ્યા અને એમની આંખ સામે એમનાં ગાય ભેંસ, બકરીઓ વગેરે બધા  અબોલ જીવને પાણી પોતાની સાથે ખેંચતું ગયું. લીલાપરમાં માંડ પચાસેક જણ પાછળ રહ્યા હતા. પાણીના હુમલાથી બચવા આ લોકો ઊંચાં મકાનોની છત પર ચડી ગયા. પહેલું મોજું ચારેક ફુટનું હતું. એમાં રસ્તા ડૂબી ગયા. પંદરેક મિનિટે બીજું મોજું આવ્યું,  પંદર ફુટનું  મોજું મકાનોના પહેલા માળને આંબી ગયું. તે પછી ત્રીજું મોજું વીસેક ફુટનું આવ્યું, એમાં મકાનોના બીજા માળનાં છાપરાં તોફાને ચડેલા મહાસાગરની વચ્ચે ટાપુ જેવાં બની ગયાં. જ્યાં નજર નાખો ત્યાં પાણી જ પાણી હતું…ઉછાળા મારતું, લોકોને ભરખી જતું પાણી. 

જલાસુર લીલાપરથી વજેપર પહોંચ્યો. લોકો ભાગીને મંદિરમાં ભરાયા. મંદિરમાં કીડિયારૂં ઊભરાયું હોય તેમ માણસો એકબીજા સાથે અથડાતા હતા. મોતનો રંગ બધા ચહેરાઓ પર અંકિત હતો. ૧૯૫૯માં ભયંકર પૂર આવ્યાં હતાં ત્યારે મંદિરનાં પગથિયાં સુધી જ પાણી પહોંચ્યું હતું. લોકોને વિશ્વાસ હતો કે પાણી એનાથી ઊંચે નહીં ચડે. પરંતુ, પાણી તો કોઈ રીતે છોડે તેમ નહોતાં. આશરા માટે હવે માત્ર છત બચી હતી. નસીબ એવાં ખરાબ કે છત પર જવા માટે એક જ લાકડાની સીડી હતી. ભારે ધક્કામુક્કીમાં સીડી તૂટી. કાળજાં કાંપી ઊઠે એવા ચિત્કારોથી મંદિર ગાજી ઊઠ્યું.

વજેપર ડૂબ્યું તેની થોડી જ મિનિટોમાં પાણી દક્ષિણ મોરબીમાં પહોંચી ગયું. હરિજનવાસ, કનુભાઈ કુબાવતની ટાઇગર કૉલોની અને ખતીજાબેન વગેરે રહેતાં હતાં તે બધા નીચાણવાળા વિસ્તારો જોતજોતામાં જળબંબાકાર થઈ ગયા.

સાંજના સાતેક વાગ્યે ધીમે ધીમે પાણી ઓસરવા લાગ્યાં. કોઈ સળવળ્યા અને ઘરની શોધમાં નીકળી પડ્યા. કોઈ તો બહાર નીકળવાની જ હિંમત ન કરી શક્યા. ચારે બાજુ વિનાશ હતો. અસંખ્ય ઘરો લુપ્ત થઈ ગયાં હતાં. જે ઘર બચી ગયાં હતાં તેમાં માટી ભરાઈ ગઈ હતી. પછી સૌ, કુટુંબમાં કોણ બચ્યું, એનો તાળો મેળવવા લાગ્યા અને કરુણ આર્તનાદો, ક્રંદનો અને કલ્પાંતો સિવાય એમની પાસે બચ્યું જ શું હતુ? કોણ કોનું રડે? સૌ પર મુસીબત ત્રાટકી હતી. ધીમે ધીમે મોરબી, લીલાપર, જોધપર, વજેપર અને માળિયા સુધી અંધારપટ છવાઈ ગયો. હાથ પણ દેખાય નહીં એવું કાળું ડિબાંગ અંધારૂં. મયુરધ્વજ રાજાની નગરી શ્મશાન બની ગઈ હતી અને લોકો ભેંકારમાં ભુતાવળનો વરવો નાચ લાચાર બનીને જોતા રહ્યા.

●—●—●—●

પરંતુ રાજકોટમાં, ૧૨મી ઑગસ્ટની વહેલી પરોડે સાડાત્રણે ગમબૂટ અને રેઈનકોટમાં સજ્જ કલેક્ટર બેનરજી કંટ્રોલ રૂમમાં પહોંચ્યા ત્યારે એમના મગજમાં મોરબીનો વિચાર પણ નહોતો. એમનું ધ્યાન તો સૌરાષ્ટ્રના બીજા ડૅમો પર હતું. એક ગામમાં સપડાયેલા લોકોને બચાવવામાં કલેક્ટરનો આખો દિવસ ગયો હતો.  ચોવીસ કલાકથી આંખે મટકું પણ નહોતું માર્યું. કંટ્રોલ રૂમમાં પણ કલેક્ટર આવ્યા ત્યારે કર્મચારીઓ અડધા ઊંઘમાં જ હતા. માત્ર વાયરલેસ ઓપરેટરોને આરામ નહોતો.

બેનરજી આવીને પોતાના શરીરને એક ખુરશીમાં ફંગોળે છે; પટાવાળો ચા લાવે છે. બેનરજી કંટાળા અને થાકથી ભરેલી નજરે કપ સામે જૂએ છે, કપ ઉપાડીને પહેલી ચુસ્કી લે છે, એક કર્મચારી અંદર આવે છે, એક કાગળ સાહેબના હાથમાં મૂકે છે, નજર પડતાં જ બેનરજી ચમકી ઉઠે છે…મોરબી?! કપ નીચે રાખી દે છે. થાકેલું મન ફરી ધમધમ કરવા લાગે છે….

૧૨મી ઓગસ્ટે સૌ પહેલાં મોરબી પહોંચનારી સરકારી ટુકડીને મોતના તાંડવનાં કમકમાટી છૂટી જાય એવાં પરિણામો પર નજર માંડવાની ફુરસદ નહોતી. રાજકોટથી આવેલા પોલીસ અને હોમગાર્ડ અધિકારીઓનું ધ્યાન સૌ પહેલાં તો આવી હાલતમાં લૂંટફાટ ન થાય, ઝઘડાઓ ન થાય તેના પર હતું. ગમે તે થાય, ચોરો   અને બદમાશોને તો નહીં જ ફાવવા દેવાય – “તમે કઈં બોલતા નહીં, જોયા કરો. સજા આપવાનું કામ હું કરીશ.” જિલ્લા હોમગાર્ડ્ઝના કમાન્ડન્ટ ઊષાકાન્ત માંકડે મૅયર રતિલાલ દેસાઈને ધરપત બંધાવી. માંકડે પછી પોતાના અનુભવ વર્ણવતાં કહ્યું: “ અમે સવારે છ વાગ્યે મોરબી પહોંચ્યા ત્યારે કેટલાયે લોકો દુકાનો લૂંટતા હતા. જો કે દુકાનોમાં તો પાણી ભરાયાં હતાં એટલે એમના હાથમાં બહુ તો નહોતું આવતું, પણ કોશિશ તો કરતા જ હતા. કેટલાક તો લાશોના નાક–કાન કાપીને સોનાના દાગીના લઈ જતા હતા, એવા સમાચાર મળ્યા…અમે એમને એવા ઠોક્યા કે નરક યાદ આવી જાય…”

કલેક્ટર બેનરજી મોરબી પહોંચ્યા અને જોયું કે ઠેરઠેર લાશો રઝળતી હતી. રોગચાળો ફેલાય એવો ભય હતો. શબોનો નિકાલ કરવાનો હતો. હોમગાર્ડ્ઝ કમાન્ડન્ટ માંકડે આ કામ સંભાળ્યું. લાશોની હાલત એ હતી કે હોમગાર્ડ એને હાથ કે પગથી ખેંચે તો ચામડી ફાટી જતી અને પાણીની સેર છૂટતી. લાશનો હાથ સીધો કરવા જાય તો છૂટો પડીને હાથમાં આવી જાય. મોટા ભાગનાં શબોને કેરોસીન છાંટીને જ્યાંથી મળ્યાં હોય ત્યાં જ બાળી નાખવાં પડ્યાં.

●—●—●—●

ગાંધીનગરને મોરબીના સમાચાર ૧૩ કલાક પછી મળ્યા. કલેક્ટર બેનરજીએ ખેતીવાડી પ્રધાન કેશુભાઈને સૌ પહેલાં જાણ કરી દીધી હતી. કેશુભાઈએ મુખ્ય પ્રધાન બાબુભાઈ જસભાઈ પટેલને જાણ કરી. ૬૮ વર્ષના મુખ્ય પ્રધાન સામે એમની બીજી મુદતની લગભગ અધવચાળે મોટી માનવીય હોનારત પડકાર બનીને આવી ઊભી હતી. એમણે મુખ્ય સચિવને તરત જાણ કરી અને પહોંચી ગયા, અમદાવાદમાં આકાશવાણી કેન્દ્ર પર. જલદી, આખા રાજ્યને એક સાથે સંદેશ આપવો હોય તો રેડિયો જ કારગત સાધન જેવો હતો. તે પછી મોડી રાત સુધી રાહતકામોની વ્યવસ્થામાં લાગી ગયા અને બીજા દિવસની સવારે ૧૩મી તારીખે મોરબી પહોંચી ગયા.

●—●—●—●

મુખ્ય પ્રધાનની ઓફિસથી થોડે જ દૂર, ખેતીવાડી વિભાગના સચિવ એચ. કે. ખાન  ૧૧ દિવસની પૂરરાહત કામગીરીમાંથી થોડી નવરાશ મળતાં પોતાની ઓફિસમાં ૧૨મી ઓગસ્ટની બપોરે જમીને સોફા પર આડે પડખે થયા હતા. પણ દરવાજા પર નજર પડતાં સફાળા બેઠા થઈ ગયા. મુખ્ય સચિવ એમના દરવાજે હતા! મુખ્ય સચિવે ખાનને મોરબીની હોનારતની વાત કરી અને જણાવ્યું કે કેશુભાઇ સાથે મસલત કરીને મુખ્ય પ્રધાને એમને ખાસ રાહત સચિવ બનાવ્યા છે. ખાને તરત એક ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીની મદદથી ઈજનેરો અને બીજા નિષ્ણાતોની એક નાની ટીમ બનાવી અને મોરબી પહોંચ્યા. ખાને ત્યાં જઈને જે રિપોર્ટ મુખ્ય પ્રધાનને આપ્યો તેમાં રાજ્યની સંપૂર્ણ સત્તાની માગણી કરી. બાબુભાઈએ એમને નાણાકીય સહિતની બધી સત્તા સોંપી દીધી.

રાજ્યમાં મોરબીની હોનારતના સમાચાર વાયુવેગે ફેલાઈ ગયા. ધર્માદા સંસ્થાઓએ તરત પોતાની ફરજ સમજીને રાહત સામગ્રી, ખાદ્ય પૅકેટો મોકલવાનું શરૂ કરી દીધું.

મુખ્ય પ્રધાને મોરબીને જ પોતાનું ઘર અને ઓફિસ બનાવી દીધું. તેઓ રાહત કૅમ્પમાં જ બીજા શરણાર્થીઓ કે સ્વયંસેવકો સાથે જ ખાતા અને રહેતા. મોરબીની સ્થિતિનો આંક કાઢવા રોજ મીણબત્તી અને ફાનસોના પ્રકાશમાં સાંજે સૌ ભેગા થાય. ચર્ચા કરે, બીજા દિવસનો કાર્યક્રમ નક્કી કરે. સૌ સૂઈ જાય તે પછી બાબુભાઈ બીજી ફાઈલોના અંબારમાં નજર નાખે.  સૂવામાં સૌથી છેલ્લા, ઊઠવામાં સૌથી પહેલા!

સવારે પણ રાહત છાવણીમાં ખાને બનાવેલી ઓફિસમાં મીટિંગ થાય. મુખ્ય પ્રધાન આવે. એક ખૂણામાં રાખેલા નાના ટેબલ સામે ગોઠવાઈ જાય. કોઈ એમની સલાહ માગે તો ખાન તરફ આંગળી ચીંધીને કહી દે કે હું અહીંનો ઇન્ચાર્જ નથી, હું પણ વોલંટીઅર જ છું!

મોરબીના અંધારપટ વિશે એક વાર રાતના ભોજન સમયે વાત થઈ. મુખ્ય પ્રધાને એક સીનિયર  ઇજનેરને જવાબદારી સોંપી. બીજા દિવસે એમણે કાર્યવાહીનો રિપોર્ટ માગ્યો. જવાબ મળ્યો કે એમણે બધા જિલ્લાને લખવું પડશે. બાબુભાઈએ કહ્યુ: “બેસી જાઓ અને જૂઓ.” એમણે બધા જિલ્લાઓમાં ફોન કર્યા અને આદેશ આપ્યો કે એમને ત્યાં જેટલી ચાલુ લાઇટો હોય તેમાંથી અમુક મોરબી મોકલાવે. આખું ગુજરાત ભલે અંધારામાં રહે, આવતી કાલે સાંજે પાંચ વાગ્યે મોરબીમાં સો ટકા પ્રકાશ હોવો જોઈએ. આ માટે એમણે ચોવીસ કલાકનો સમય આપ્યો. ચોવીસ કલાક પૂરા થયા ત્યારે મોરબી ઝગમગી ઉઠ્યું હતું!

●—●—●—●

પરંતુ, બધા વિનાશને ભૂલીને જીવન પાછું આવવા માગતું હતું. ૧૫મી ઓગસ્ટે પ્રતાપભાઈ અડરોજા પોતાની પાનની દુકાન ખોલવા ગયા તો અંદર માટી સિવાય કઈં નજરે જ ચડતું નહોતું. એમણે પાનનો ધંધો જ બંધ કરવાનો વિચાર કરી લીધો, પણ બીજાઓએ એમને હિંમત બંધાવી. બીજા દુકાનદારે પોતાનો બધો સામાન પ્રતાપભાઈને આપી દીધો. ૧૬મી તારીખે એમણે દુકાન ખોલી ત્યારે પાનના શોખીનોની લાઈન લાગી ગઈ. એમાં રાહત કાર્યકરો, લશ્કરી જવાનો અને શહેરીઓ પણ હતા. લાઈનમાં એક ગ્રાહક તરફ સૌનું ધ્યાન જતું હતું. એ હતા, ખેતીવાડી પ્રધાન કેશુભાઈ પટેલ!

દરમિયાન, મરણનો આંકડો વિવાદનો વિષય બની ગયો હતો. સરકારી રાહે જાહેર કરવામાં આવ્યું કે એક હજારનાં મોત થયાં છે. પણ બીજા આંકડા બહુ ભારે હતા. મ્યુનિસપાલિટીના રેકોર્ડમાં ૧૮૨૯નો આંક નોંધાયો, પણ હજી ઘણા અહેવાલ તો નોંધાયા જ નહોતા. મોરબીના ધારાસભ્ય ગોકળદાસ પરમારે વિધાનસભામાં કહ્યું કે ઓછામાં ઓછા ત્રણ હજાર જાન ગયા છે.

રાજ્યના વિરોધ પક્ષ, કોંગ્રેસના નેતા માધવસિંહ સોલંકીએ મોરબી ઘટનાની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે ન્યાયિક તપાસની માગણી કરી. જનતા પક્ષના સભ્યોએ આનો વિરોધ કર્યો, પણ મુખ્ય પ્રધાને તરત એ માગણી સ્વીકારી લીધી. એમણે  પત્રકારોને કહ્યું કે ગુજરાત હાઈ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશને એમણે ન્યાયિક તપાસ પંચના અધ્યક્ષ તરીકે એક જજનું નામ સૂચવવા વિનંતિ કરી છે.

ન્યાયમૂર્તિ બી. કે. મહેતાના તપાસ પંચને ત્રણ બાબત સોંપાઇ: (૧)બંધની પરિકલ્પના, નિર્માણ,ડિઝાઇનઅને મેન્ટેનન્સમાં કોઇ ખામી હતી કે કેમ: (૨) હોનારત અટકાવવા માટે સરકારી અધિકારીઓએ કરેલી કાર્યવાહી યોગ્ય હતી કે કેમ: અને (૩) ભવિષ્યમાં આવી દુર્ઘટના ન બને તેના ઉપાય.

જો કે લોકોને આશા નહોતી કે આનાં કઈં પરિણામ આવશે!

અને થયું પણ એવું જ. નોકરશાહીને લાગ્યું કે આમાં એમનો જ કોઈ સાથી ફસાશે. પંચે આપેલી સમયમર્યાદામાં રિપોર્ટ ન આપવો, અધૂરી માહિતી આપવી વગેરે અનેક રસ્તા નોકરશાહીએ અખત્યાર કર્યા.

●—●—●—●

છેવટે  ૧૯૮૦ની ૩૧મી માર્ચે ગુજરાતના એડવોકેટ જનરલે ૧૮૧ પાનાનો રિપોર્ટ રજુ કર્યો, તેમાં કહ્યું કે બંધની પરિકલ્પના, બાંધકામ, ડિઝાઇન કે મેન્ટેનન્સમાં કઈં જ ખામી નહોતી:  દુર્ઘટના  કુદરતી કારણોસર સર્જાઈ કેમ કે  જેટલા  પૂરની કલ્પના કરવામાં  આવી હતી તેના કરતાં બમણું કે ત્રણગણું પાણી આવ્યું. પાણીની જાવક માટેનું ગરનાળું પણ બરાબર હતું, કારણ કે આવા પૂર તો “એક હજાર વર્ષમાં“ પણ ન આવે. વળી અધિકારીઓએ લોકોને ચેતવવા માટે કરેલી કાર્યવાહી પણ પૂરતી હતી. મચ્છુ ડેમની દુર્ઘટનાને રાજકારણીઓ અને નોકરશાહો સાથે મળીને ગળી ગયા, મોરબી માટે કોણ જવાબદાર? શું જવાબદાર? આના જવાબ મળવાના હજી બાકી છે. રિપોર્ટો સરકારના ભેદી ભંડકિયામાં કેદ છે.

●—●—●—●

મોરબીની યાતનાની ગાથા સમાપ્ત કરતાં ઉત્પલ અને ટૉમ એક મહત્વનો સવાલ આપણી સામે રજુ કરે છે:  “મોરબીની દુર્ઘટના આપણા ઇતિહાસનું એક અગત્યનું પાનું છે. એને ભૂલી જવાનું બરાબર ગણાય?”

જેઓ ઇતિહાસને ભૂલી જાય છે તેઓ ભવિષ્યમાં પણ ભૂલો કરવાના જ છે.

()()()()()()

આજે મોરબીની હોનારતની આ વ્યથાકથા સમાપ્ત કરૂં છું ત્યારે આનંદ થાય છે, એમ કહેવા જેવી કથા નથી જ, એની મને ખબર છે. એક જાતનો સંતોષ જરૂર છે કે ગુજરાતના ઇતિહાસની એક ઘટનાને ભુલાવી દેવાના બધા પ્રયત્નો સામે ઉત્પલ સાંડેસરા અને ટૉમ વૂટન નામના બે જુવાનિયાઓએ જે અવાજ ઉઠાવ્યો છે તેમાં મારો નબળો, વિલંબે પ્રગટેલો સ્વર પણ ભળે છે. એમનો વિરોધ આ ઘટનાને સરકારી અને નોકરશાહીના માર્ગે  ભુલાવી દેવાઈ છે તેની સામે તો છે જ, પણ ખરો વિરોધ એને આપણે પોતે જ આપણા સામુહિક માનસમાંથી પણ ભુલાવી દીધી છે તેની સામે છે. એક લોકશાહી દેશના નાગરિક તરીકે સરકારને મહત્વના પ્રશ્નો પૂછતા રહેવાની આપણી ફરજ છે. એક વાર ચૂક્યા તો આવી ભૂલ કરવી એ આપણી ટેવ બની જશે. અથવા તો બની ગઈ છે.

૪૦૦ પાનાના એક પુસ્તકને છ–સાત હજાર શબ્દોમાં મૂકવાનો પ્રયત્ન કરવો એ એક દુ:સાહસ જ છે. એ દુ:સાહસમાં મારે બહુ કઠોર પસંદગી કરવાની હતી. મેં જેટલું અહીં આપ્યું છે તેના કરતાં વધારે છોડ્યું હશે એ તો કોઈ પણ સમજી શકશે. એટલે બન્ને લેખકો, ભાઈ ઉત્પલ અને ભાઈ ટૉમની ક્ષમા યાચના સાથે આ પુસ્તક મૂળમાં વાંચવાની આપ સૌને ફરી ભલામણ કરૂં છું. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

13 thoughts on “The Morbi Disaster (5)

  1. અનુવાદ આટલો ગમ્ભીર છે તો મૂળ પુસ્તક વાંચતાં તો રુવાડાં ઉભા થતાં હશે. મછુ ડેમ તો પ્રમાણમાં નાનો કહેવાય. જો એથી મોટો ડેમ તૂટે તો શું થાય? જો કે મોટા ડેમ માટી્ના ન હોય અને કોન્ક્રીટ ડેમ તૂટવા માટે પાણી નુ જોર વધારે જોઇએ. પરન્તુ ડીઝાઇનરો, સુપર્વાઇઝરો અને કોન્ટ્રક્ટરો એ આમાથી શિખામણ તો જરુર લેવાની છે.
    ગુજરાત માં R S S ની બોલબાલા મોરબી હોનારત થી શરુ થઈ. જે શબો ને અડકવા કોઇ તૈયાર ન હોય ત્યાં એ લોકો એ રાહત કર્ય કર્યું. આ સન્દર્ભે શ્રિ કેશુભાઇનુ નામ વાચતાં સંબંધ હવે સમજાય છે.

    પરેશ

    • પુસ્તક્માં આર. એસ. એસ.ની ભૂમિકાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. આર. એસ. એસ.અને
      હોમગાર્ડનું કામ મહત્વનું રહ્યું. મેં લંબાણ ન થાય તે માટે મોતના વ્યક્તિગત
      બનાવોનાં વર્ણન, રાહત અને ઉગાર કામની વિગતો, મદદે આવેલી સંસ્થાઓ, એમાં પણ
      જ્ઞાતિવાદ, રાજકીય આક્ષેપબાજી વગેરે બાબતો અને પશ્ચિમી વાચકો માટે જરૂરી, પણ
      આપણા માટૅ બિનજરૂરી એવી વિગતો છોડી દીધી છે.

  2. દીપકભાઈ,

    આપે રજૂ કરેલી આખી લેખમાળા વાંચી. સરસ માહિતી મળી. આ બધી વાતો કોઈ કરવા માગતું નથી પણ એની તરફ જોવાની જરૂરિયાત તો છે જ. આપના સારલેખનથી કમ સે કમ એટલું તો સિધ્ધ થયું જ છે. ધન્યવાદ!

  3. ભયાનક દુર્ઘટના.. આખા પુસ્તકનો ગુજરાતી અનુવાદ થવો જોઈએ. જામનગરનો રણજીતસાગર ડેમ ઈંટોનો બનાવેલો છે. તે બનાવતી વખતે મહારાજા જામ રણજીતસિંહે કહેવાતા દલિત કોન્ટ્રકટરને કહેલું કે જો આ ડેમ તેના બાંધકામની કચાસને લીધે તુટશે અને જે સેંકડોની જાનહાની થશે તેનું પાપ તને લાગશે એટલે બાંધકામમાં કોઈ કચાસ રહેવી જોઈએ નહિ. કહેવાય છે આ ડેમ ઉપરથી પાણી વહી જાય આરામથી પણ ડેમને કશું થતું નથી. મોરબીનો કોન્ક્રીટનો ડેમ જો તૂટી ગયો હોય તો સમજો એમાં સિમેન્ટ કેટલો વાપર્યો હશે? સિમેન્ટની થેલીઓ બારોબાર વગે થઇ ગઈ હશે. મહાન ધાર્મિક દેશના જયશ્રી કૃષ્ણ કહ્યા વગર ઘર બહાર ના નીકળતા સરકારી, એન્જીનીયરો અને કોન્ટ્રાક્ટરો આ બંધ બાંધી માલામાલ થઇ ગયા હશે. મર્યા કોણ? મોરબી અને આજુબાજુના ગ્રામજનો..બંધ તુટવાના ટેકનીકલ કારણો જે કાઢ્યા હોય તે ખરું કારણ તો આ દેશના મહાન ધાર્મિક લોકોની અનૈતિકતામાં રહેલું છે તે કોણ માનશે??જો આ બંધ પેલા જામનગરના બંધ બંધાનાર દલિતે બનાવ્યો હોત તો આ બંધ ના તુટ્યો હોત તે નક્કી.

    • આતા, પ્રણામ.
      લેખના મથાળે જે ટાઇટલ છે તે મેં ગૂગલ–સર્ચ કરીને શોધ્યું અને પછી
      flipkart.comપર જઈને ઓનલાઈન મંગાવ્યું.
      લેખક ઉત્પલ અને ટૉમ બન્ને હાલમાં જ ગ્રેજ્યૂએટ થયા છે. ઉત્પલ અમેરિકામાં ન્યૂ
      જર્સીમાં રહે છે. આ લેખમાળામાં આર્ટસકૉલેજના પ્રિન્સિપાલ ટી. આર. શુક્લનું નામ
      આવે છે. તેઓ ઉત્પલના નાના છે અને મોરબીની હોનારત પછી રિટાયર થઈને ત્યાં જ
      વસી ગયા છે. આ માહિતી પુસ્તકમાં જ આપી છે.
      બે અંડરગ્રેજ્યૂએટ છોકરા આવો અભ્યાસ–પ્રોજેક્ટ હાથમાં લઈ શકે છે તે જોઈને મને
      અમેરિકાની શિક્ષણ પદ્ધતિ માટે પણ માન થયું.

  4. આ દુર્ઘટના બની ત્યારે હું દોઢ વર્ષ નો હતો અને અમે (મારા પિતા શ્રી નયનેશ વોરા ) મોરબી ની લખધીરજી ઈજનેરી કોલેજ ના ક્વાર્ટર માં રહેતા – હોનારત નો આંખે દેખ્યો અને અનુભવેલો ચિતાર મેં ઘણી વખત સાંભળેલો હોવા થી આપના બ્લોગ પર વિગત વાંચી આ દુર્ઘટના તાદશ થઇ.

  5. આ કમનસીબ દુર્ઘટનાની સાક્ષી રહી છું. અંગત સ્વજન પણ ગુમાવ્યા છે આ હોનારતમાં…આજે અહીં આ લેખ વાંચીને ફરી એક વાર એ દુખદ યાદ તાજી થઇ ઉઠી.

    • અફસોસની વાત છે કે આ દુર્ઘટના તમારા માટે અંગત સ્વરૂપ લઈને આવી.આવી દુર્ઘટના માટે માનવીય બેદરકારી અને જોહુકમી જવાબદાર છે, એવું જાણવા મળે તો અફસોસ વધારે ઘેરો બને.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s