Can we hear Mahabharata sounds today?

‘કૃષ્ણની દ્વારકા’ લેખમાળાના અંતિમ લેખ પરની ચર્ચા સારી રહી. એમાં એક વાત આવી કે અવાજના તરંગો જે વાતાવરણમાં લાંબો સમય સુધી રહે છે તેને માપવાના અને તેને ડિટેક્ટ કરવાનાં સાધનો વિકસ્યા છે. તેનો ઉપયોગ કરીને કુરૂક્ષેત્રમાં અને અન્ય વિશિષ્ટ સ્થળોએ હજારો વર્ષ પહેલાના તરંગો પકડવાનાં સંશોધનો ચાલે છે. પહેલાં તો મેં, હવે તો આપ સૌના પરિચિત અને મારા મિત્ર ડૉ. પરેશ વૈદ્ય સાથે આ બાબતમાં ફોન પર લાંબી વાતચીત કરી અને પૂછ્યું કે

આજે મહાભારતના અવાજો સાંભળી શકાય? 

 ડૉ. પરેશ વૈદ્યઃ આમાં કઈંક સમજ ફેર છે. પહેલાં તો એ સમજવાનું જરૂરી છે કે અવાજને માધ્યમની જરૂર પડે છે. જ્યાં સુધી માધ્યમ હોય ત્યાં સુધી અવાજ પ્રવાસ કરી શકે. દાખલા તરીકે હવા.  હવા એક માધ્યમ છે. એના દ્વારા અવાજ દૂર સુધી જઈ શકે પણ હવા તો માત્ર આપણા વાતાવરણમાં જ છે. એટલે અઢીસો કિલોમીટર સુધી જ અવાજ જઈ શકે. અને, વાતાવરણના પેલા સીમાડા પર અવાજો સંઘરવાની કોઈ વ્યવસ્થા કુદરતમાં નથી. કુદરતે ત્યાં બૅંક કે DVD લાયબ્રેરી નથી બનાવી.

બારીઃ તો આ અવાજોનું શું થતું હશે?

પઃ તમે એક વાત પહેલાં સમજી લો. અવાજ માધ્યમ વિના આગળ જઈ ન શકે, બરાબર? હવે હવાનું માધ્યમ કઈં સ્થિર નથી. આજે એક બાજુ વાતી હોય તો કાલે બીજી બાજુ વાય,  હવા સતત ડહોળાયા કરતી હોય છે. કારણ કે વાયુના અણુઓ વચ્ચે ઘણી જગ્યાઓ હોય છે એટલે એ સતત જગ્યા બદલતા રહે છે. ઘણી વાર તમે અનુભવ્યું હશે કે હવા ભારે પણ થઈ જતી હોય છે. ખાસ કરીને શિયાળામાં એમાં ભેજનું પ્રમાણ વધી જાય છે. તમારા ઘરની નજીક રેલવે સ્ટેશન હોય તો તમને અનુભવ થાય કે શિયાળામાં ટ્રેનની સીટી વધારે ચોખ્ખી સંભળાય છે. ભેજને કારણે હવાના અણુ ભારે થઈ જતાં એમની ગતિ ઓછી થઈ જાય છે. ઊનાળામાં હવા પાતળી હોય છે.

બારીઃ એનો અર્થ એ કે હવા સિવાય બીજું કોઈ માધ્યમ હોય તો એમાં અવાજ વધારે સારી રીતે ગતિ કરી શકે.

પઃ એમ જ છે. અરે, તમે માત્ર અણુઓ કેટલા નજીક છે તેનો જ વિચાર કરો. એટલે પાણી કરતાં પણ ધાતુમાં અવાજ વધારે સારી રીતે ચાલે. પણ જો ધાતુની બહાર હવા ન હોય તો ધાતુમા જ ચાલતો રહી શકે; ધાતુની બહાર પડી ન શકે. વાત એ પણ છે કે પ્રવાહી કે ધાતુનું માધ્યમ ક્યાં સુધી હોઈ શકે? અવાજ પણ ધાતુની સીમાની બહાર ન નીકળી શકે.

બારીઃ હા, એની સરખામણીમાં હવા તો બધે ઠેકાણે હોય છે.

પઃ બધે ઠેકાણે ક્યાં હોય છે?  એની પણ વાતાવરણ જેટલી જ સીમા છે. પૃથ્વીની આસપાસ વાતાવરણ છે, કોઈ યાન વાતાવરણની બહાર નીકળી જાય તે પછી આખા બ્રહ્માંડમાં અવાજ નથી. તમે બોલો તો તમારો અવાજ તમારા મોઢાની અંદર જ રહી જાય. ત્યાં તો તદ્દન શાંતિ છે. કદાચ શુક્રના ગ્રહમાં અવાજ સંભળાતો હશે, કારણ કે એની આસપાસ વાતાવરણનું આવરણ છે.

બારીઃ પણ, એક વાત એ પૂછવાની કે આપણે કહીએ છીએ કે અવાજનાં મોજાં…પ્રકાશનાં મોજાં. પ્રકાશ બધે ઠેકાણે જઈ શકે છે તો અવાજ પણ મોજું જ હોય તો એ પણ બધે જ જવો જોઈએ ને?

પઃ મોજાં બે પ્રકારનાં છે. એક તો  યાંત્રિક મોજાં છે, બીજાંછે, વીજ ચુંબકીય મોજાં(Electro magnetic waves)…અવાજનાં મોજાં, પાણીનાં મોજાં, ધરતીકંપનાં મોજાં યાંત્રિક મોજાં છે. વીજ ચુંબકીય મોજાં પેદા થાય વીજ અથવા ચુંબકીય દખલથી.

બારીઃ યાંત્રિક કઈ રીતે?

પઃ યાંત્રિક એટલે કે એ પદાર્થના કંપનથી પેદા થાય છે. આપણે બોલીએ છીએ તેમાં પણ આપણું સ્વરતંત્ર હવાને છોડે છે કે દબાવે છે એટલે ધ્વનિ પેદા થાય છે. આમ એ મોજાં કે તરંગ આપમેળે પેદા નથી થયાં. ધરતીકંપમાં પણ બે પ્લેટ ઘસાય એટલે મોજું  કે તરંગ પેદા થાય.

બારીઃ પણ તમે કહ્યું કે પ્રવાહીમાંથી પણ અવાજ પસાર થાય…

પઃ થાય જ. જૂઓ, આ તરંગ એટલે બીજું કઈં નહીં, એક જાતની ખલેલ છે. હવામાં એના કણો એટલે કે પાર્ટિકલો છૂટછૂટા હોય છે. મોજું એમને ધક્કો મારે છે. એટલે એ આગળ જાય. પણ મોજું નીકળી જાય એટલે એ પાછા મૂળ જગ્યાએ આવી જાય. આમ કંપન ઊભું થાય. એમ કહો કે, હવાના દબાણની એક પેટર્ન અવકાશમાં ઊભી થાય.  ધાતુમાં કણો એટલા સહેલાઇથી જગ્યા મૂકતા નથી એટલે એમાં પણ કંપન થાય છે, પણ અવાજનું મોજું  આગળ તરફ ધસતું હોય ત્યારે કણો ઉપર-નીચે થાય છે. હવામાં કણ પણ અવાજની દિશામાં જ ખસે છે. આમ કણો એકબીજાને ધક્કો મારે છે એટલે દૂર સુધી જઈ શકે છે.

બારીઃ જાણે ભીડમાં ચાલતા હોઈએ અને પાછળથી કોઈ ધક્કો મારે તેમ !

પઃ હા, સાદી ભાષામાં સમજવા માટે તમે એમ કહી શકો. એ ઉદાહરણ હવામાં અવાજ પ્રસરવાને લાગુ પડે.

બારીઃ તો પડઘાનું પણ એવું જ ને? એ તો એક રૂમમાં દીવાલો સાથે પણ અથડાય.

પઃ અને એક જ દીવાલ નહીં, ચારેય દીવાલો સાથે..અને વળી એક્બીજા સાથે અથડાય. આમ એ અવાજ જુદો જ બની જાય. પણ જે વીજ ચુંબકીય કહેવાય છે તે યાંત્રિક નથી. પણ એમાં બહુ નાની કે બહુ મોટી ફ્રિક્વન્સીનાં મોજાં પણ છે. આમ તો એની તરંગ લંબાઈ પર એના ઉપયોગનો આધાર છે. એમાં એક પટ્ટો માઇક્રોવેવ કહેવાય છે. ઘરમાં ઑવનમાં એનો ઉપયોગ થાય જ છે.  વળી રેડિયો ફ્રિક્વન્સીઓ પણ છે, જેનો ઉપયોગ મોબાઇલ ફો્નમાં કે સંદેશ વ્યવહારમાં થાય.  એક્સ-રે પણ આનો જ પ્રકાર છે. આમ એના ઉપયોગો છે અને એને આપણી ઇન્દ્રીયોને અનુરૂપ ઢાળીને એનો અનુભવ કરાય. એટલે તમે એને ફોટા તરીકે જોઈ શકો અને અવાજ તરીકે સાંભળી પણ શકો.

બારીઃ તો પૃથ્વી પરનાં મોજાં –અવાજ કે બીજાં કોઈને પણ માઇક્રોવેવમાં ન બદલી શકાય?

પઃ રેડિયોમાં એ જ થાય છે, પણ સામે છેડૅ કઈંક રિસીવર, ટેપ રેકૉર્ડર હોય તો જ એને સાચવી કે સાંભળી શકાય.

બારીઃ  એ મોજાંઓને સાચવી રાખી શકાય એમ હોય તો પ્રાચીન અવાજો પાછા સાંભળી શકાય. એનો અર્થ એ કે બધા અવાજો વાતાવરણની સીમા પર એકત્ર થયા હશે પણ ત્યાં કઈંક વ્યવસ્થા હોય તો સાચવી શકાય.

પઃ મેં કહ્યું ને કે કુદરતે ત્યાં કઈં કોઈ એવી બૅંક કે DVDની લાયબ્રેરી નથી બનાવી કે બધા અવાજો ત્યાં સંઘરાઈ જાય અને તમને મન ફાવે ત્યારે જે અવાજ જોઈતો હોય તે શોધી કાઢો.

બારીઃ તો મહાભારતના અવાજો સાંભળી ન શકાય?

પઃ કોઈ જ અવાજ સામે છેડે ગ્રહણ કરવાની વ્યવસ્થા ન હોય તો પાછા સાંભળી ન શકાય. એવું છે કે ધર્મની વાતો કરીએ ભલે, પણ એમાં પણ વિજ્ઞાન વિના ચાલતું નથી. એને ધાર્મિક કથા સાથે જોડી દઈએ છીએ. એક રીતે તો વિજ્ઞાનને આડકતરી રીતે માન્યતા જ મળે છે. વીજ ચુંબકીય કિરણોને આપણી અનુકૂળતા પ્રમાણે ફેરવવાની વાત આવી તો કોઈ એમ સમજ્યા હશે કે બધા અવાજોનું પરિવર્તન કરી શકાય. પણ બ્રહ્માંડના અવાજો પણ બેવડાં રૂપાંતર પછી જ સાંભળી શકાય. મહાભારતના અવાજો તો એ જ વખતે ડહોળાઇ ગયા અને હવે છે જ નહીં.

xxxxxxxx

ૐકાર

ૐને આપણા ભારતીય તત્વદર્શનમાં બહુ મહત્વનું સ્થાન મળ્યું છે. એ નાદબ્રહ્મનું ચિહ્ન છે. પદાર્થો તો ભૌતિક છે, જેને સ્પર્શ કરી શકાય છે. પદાર્થ મૂર્ત હોય છે એટલે એને જડતત્વ માની શકાય પણ શબ્દ મૂર્ત નથી, તેમ છતાં છે, એના અસ્તિત્વનો ઇન્કાર ન થઈ શકે.  પરંતુ એને જડ કેમ માનવો? જડ અને ચેતન બે જ તત્વો હોય તો શબ્દને ક્યાં મૂકવો? એને ચેતન પણ ન માની શકાય. આથી આપણા પ્રાચીન ચિંતકોએ નાદબ્રહ્મની નવી વિભાવના આપી અને એને બ્રહ્મની વિભાવનાની સમાંતર મૂકી.

માંડૂક્ય ઉપનિષદમાં આ બન્ને વિભાવનાને એકીકૃત કરવાનો પ્રયાસ થયો છે. પરંતુ એ આપણી ચર્ચા માટે ઉપયોગી નથી એટલે છોડી દઈએ છીએ. આ ૐની વિભાવના સમજવાની જિજ્ઞાસા હંમેશાં રહી…અને એ સમજાવનારા પણ મળી ગયા!

મારી ઉંમર ૧૯-૨૦ની હશે, ભુજમાં દર રવિવારે સવારે ગીતા સ્વાધ્યાયમાં હું જતો. પૂજ્ય ગિરજાશંકર ભટ્ટ પ્રવચન આપતા. રામવાડીમાં બૈરાંઓની ભીડ સામે એ જુદા હતા અને અહીં એ જુદા હતા. એમના વિચારો બહુ ઉદાર હતા. (એમણે જ મને કહ્યું હતું કે ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ શ્રી રામના વિવાહ પ્રસંગે જનકરાજાને ઘરે ભોજનનું વર્ણન કર્યું છે તેમાં અંગ્રેજીનો શબ્દ ‘કોપરના થાળ’ (કોપર થાલા) વાપર્યો  છે.!).

એક વખત ગીતા સ્વાધ્યાયમાં એક જીવાનંદજી અવધૂત આવ્યા. એ આનંદમાર્ગી હતા, જેના પર પછી પશ્ચિમ બંગાળમાં હિંસક કૃત્યો માટે પ્રતિબંધ મુકાયો હતો. જીવાનંદજી જુવાન, મધ્યમ કાઠીના અને પ્રભાવશાળી વક્તા હતા. એમનું ભાષણ સારૂં લાગ્યું એટલે બધા ઊઠી ગયા તે પછી  બે-ચાર જણ બેઠા. બધા વડીલો – દાદાની ઉમરના અને છોકરડો એકલો હું. મેં એમને ૐ વિશે પૂછ્યું કે ૐ સમજાતો નથી.

એમણે જે જવાબ આપ્યો તે તરત સમજાઈ જાય એવો હતો.

ધારો કે તમે મેળામાં જાઓ છો. મેળાની જગ્યાની નજીક પહોંચો તેમ એનો ઘોંઘાટ સંભળાવા લાગે. કોઈ અવાજને સ્પષ્ટ અલગ ન કરી શકો,  પણ બધા અવાજ ભેગા થઈ જાય અને એક કોલાહલ બની જાય….. ઓં..ઓં..ઓં..ઓં…”

હવે તમે મેળાની વચ્ચે પહોંચી ગયા છો. અહીં તમને બધા અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાય છે. કોઈ રમકડાં વેચે છે, તો કોઈ ભેળપૂરી…બાળકો હઠ કરે છે, માબાપ ભાવતાલ કરે છે…તમને બધી સ્પષ્ટ ખબર પડે છે. બસ, થોડા વખત પછી મેળો પાર કરીને તમે બીજી બાજુ નીકળી જાઓ છો. ફરી બધા અવાજો એકબીજામાં ભળી જાય છે અને ફરી એકધારૂં સંભળાય છે… ઓં..ઓં..ઓં..ઓં…” એક બિન્દુ પછી એ પણ નથી સંભળાતું. એ જ રીતે આખી સૃષ્ટિના બધા અવાજ એક જગ્યાએ માત્ર ઓં..ઓં..ઓં..ઓં…” તરીકે સંભળાય છે. એ જ જગ્યા એટલે ૐ.

ૐની આગળ જાઓ ત્યાં, બસ, સૂનકાર છે.. માંડુક્ય ઉપનિષદ પ્રમાણે એ ચોથું ચરણ છે. ત્યાં શું છે તે કહી ન શકાય. એક ભજન છે ને, “અબ ચૌથા પદ પાયા સંતો…”

જીવાનંદજીની વાત માત્ર પાંચ મિનિટમાં મગજમાં ચોંટી ગઈ. આ આટલું સહેલું છે? વર્ષો સુધી ઉત્સાહ રહ્યો. એના પછી લગભગ ૧૨-૧૫ વર્ષે ફરી મગજમાં ખળભળાટ થયો. વિચાર આવ્યો કે આ તો આપણા સ્વરતંત્રના અ-ઉ-મ પરથી વિકસેલો કન્સેપ્ટ છે. અને એ રીતે તો એ બહુ સારો છે. કારણ કે એ સાચું છે કે માણસજાતના બધા ઉચ્ચારો પ્રયાસ વિનાના ‘અ’થી શરૂ થાય છે અને હોઠના અંતિમ ઉચ્ચાર ‘મ’ સાથે પૂરા થાય છે. ક…ચ…ટ…ત…પ…વગેરે બોલતાં જ સમજાઈ જશે કે બધા ઉચ્ચારમાં ગળાનો, દાંતનો, તાળવાનો, હોઠનો ઉપયોગ છે. ય…ર… વગેરે મ પછી આવે એમ આપણને શીખવવામાં આવ્યું છે, પણ એ હોઠથી પહેલાંનાં સ્થાનોએથી બોલાય છે! આમ ઉચ્ચારોનો અંત તો ‘મ’માં જ થાય છે, એટલે બધી માનવીય ભાષા આ ૐમાં આવી જાય છે…આ વિચારી લેવું અને ગણિત જેવી ટૂંકી ફૉર્મ્યૂલા આપવી એ પણ નાની વાત તો નથી જ.. આપણા પૂર્વજો તો વિચારતા જ હતા!  એ તો આપણે વિચારવાનું બંધ કરી દીધું છે.

મને જે લાગ્યું તે એ કે કાગડાનો અવાજ, કૂતરાંનો અવાજ, ઘંટનો અવાજ માણસના સ્વરતંત્રમાંથી નથી આવતો. કાગડો “કા…કા” કરે છે તે તો આપણી સમજ છે. કદાચ આપણે “કા…કા” બોલીએ અને કાગડાને પૂછીએ તો એ એની ભાષામાં એના ઉચ્ચાર તંત્રને અનુરૂપ અનુવાદ કરે કે નહીં? એટલે માણસજાત માટે જ એ નાદબ્રહ્મ છે. આખી સૃષ્ટિના અવાજો ૐમાં આવી ન શકે.

મને બીજો વિચાર એ આવ્યો કે ૐનું કોઈ બિન્દુ હોય તો ત્યાંથી પાછા વળવાનું કોઈ મેકેનિઝમ આપણા ચિંતનમાં છે? આત્માના પુનરાગમન માટે તો અવિદ્યા, કર્મફળ વગેરે ઘણા સિદ્ધાતો છે, પણ નાદના પુનરાગમન માટે આવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી. કારણ કે એ ભૌતિક બિદુ તો છે નહીં. મૂળ આપણે મહાભારતના અવાજોની વાત કરતા હતા – તો ૐ તો બધા અવાજોનો સરવાળો છે! એમાં ભળેલો અવાજ પોતે જ મહા કોલાહલનો ભાગ બની ગયો. હવે એને અલગ કેમ તારવવો? ઘાસની ગંજીમાંથી સોય શોધવા જેવું છે.

પરંતુ મહાભારતના એવા એકત્રિત અવાજો બ્રહ્માંડમાં સચવાયેલા હોય? અહીં ફરી વિજ્ઞાનની મદદ લઉં. સાચવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય તો હોય. નહીંતર, અગાઉ કહ્યું તેમ, એ તો હવાના પ્રવાહોમાં ઓગળી ગયા.  જો ખરેખર જ એ સાચવી શકાયા હોય તો તેમાંથી એક એક જણના અવાજને તારવવા માટે ટેક્નીકો છે ખરી. દાખલા તરીકે, અકસ્માત પછી વિમાનનુ કોક્પીટ રેકોર્ડર મળે તેમા ઘરેરાટીમાથી વાતચીત અલગ કરવા માટે frequency analysis કરવામાં આવે છે. પણ એ અવાજો સાચવી લેવાનુ યંત્ર છે જ..  એ ન હોય તો અવાજ તારવવાની વાત ક્યાં?

ટાઇમ મશીનમાં ભૂતકાળમાં કુરુક્ષેત્રમાં પહોંચી જઇએ તો થાય. એ એક વૈચારિક ઉપાય ખરો. પણ એના માટે પ્રકાશની ગતિથી પણ વધારે ગતિએ પ્રવાસ કરવો પડે! એ શક્ય જ નથી.  એટલે વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ તો નહીં જ, ૐની દૃષ્ટિએ પણ મહાભારતના અવાજ પાછા સાંભળી ન શકાય!

આમ છતાં કોઈ ટેકનૉલૉજિસ્ટ ઠગ કઈંક મશીન બનાવશે અને કહેશે કે સાંભળો, મહાભારતના અવાજ – અને આપણે સૌ દોડતા પહોંચી જશું કે જૂઓ હવે તો વિજ્ઞાને પણ સાબીત કરી દીધું…! ધર્મ એટલે માનવીય  સહઅસ્તિત્વનાં મૂલ્યો. તે સિવાય ધર્મમાં કથાઓ હોય છે અને આ કથાઓનો લેભાગૂઓ દુરુપયોગ કરતા હોય છે. આખો વખત વિજ્ઞાનને ભાંડ્યા પછી એમને પોતાનાં ધતિંગો ફેલાવવામાં એ જ વિજ્ઞાનના સંતાન જેવી ટેકનૉલૉજીનો ઉપયોગ કરવામાં જરાયે સંકોચ નથી થતો!

xxxxxxxxx

 

 

 

21 thoughts on “Can we hear Mahabharata sounds today?

  1. કોઈ પણ અવાજ કોઈ ને કોઈ અથડામણમાંથી જન્મે છે – આહતને કારણે. પણ અથડામણ વગરનો શબ્દ અન્ આહત અર્થાત્ અનાહત. આવો શબ્દ અનાહતનાદ કહેવાયો. આને ઓળખવા માટે શીખવવામાં આવે છે કે કાનોમાં આંગળીઓ ભરાવી દેવાથી એક સતત ચાલતો અવાજ સંભળાતો હોય છે તેને અનાહત નાદ કહેવાય…..

    જોકે ભજનોમાં છુટથી વપરાતો આ શબ્દ કાનમાં સંભળાતા અવાજથી જુદો હશે…કારણ કે કાનમાં આંગળાં નાખવામાત્રથી સંભળાઈ જાય એટલો સસ્તો એ ન હોય. યોગીઓ અને પારદર્શી મનના સ્વામી સંતોને જ એ સંભળાય.

    આત્માનો અવાજ ગાંધી સાંભળતા એવું એમણે કહ્યું છે. માણસ વાત કરે એટલો સ્પષ્ટ તે હોય છે.
    તંદ્રાની પહેલાના સ્ટેજ પર પરીચીત વ્યક્તીઓના બેએક શબ્દો સાંભળવા મળે છે ને “પ્રયત્નથી” ઈચ્છીત વ્યક્તીઓના શબ્દો મેં સાંભળ્યા પણ છે ! આ અવાજો/શબ્દો શું કહેવાતા હશે ? ચીત્ત એક જાતનું રેકોર્ડર છે. એમાં સચવાયેલા અવાજને માણસ ધારે તો ઉખેળી શકે. આપણે ક્યારેક અત્યંત જરુરી એવી વાતને યાદ કરવા માટે મનને કેન્દ્રીત કરતા હોઈએ છીએ. આ કેન્દ્રીત કરવાની ક્રીયાનું નીરીક્ષણ કર્યું છે ? એમાં ખરેખર આપણું મન કાન પાછળના કોઈ અજ્ઞાત ભાગ પર સતત ક્લીક કર્યા કરે છે !! અને જો યોગ્ય જગ્યાએ ક્લીક થઈ જાય તો તે વાત યાદ આવી જાય છે. સંઘરાયેલી ચીજો યોગ્ય જગ્યાએ ક્લીક કરીને ચીત્ત પાસેથી મેળવી શકાય છે….

    યોગીઓ સમાધીમાં જઈને પોતાને જોઈતી વાતો–બાબતો–પ્રશ્નોના ઉકેલો વગેરેને ખોળી કાઢે છે. સમાધી એ મનની એકાગ્રતાની ઉચ્ચતમ સ્થીતી હોઈ કક્ષા મુજબ યોગીઓ પ્રાપ્તી કરી શકે છે. નીર્વીકલ્પ સમાધીમાં મન સાવ શુન્યતામાં હોઈ ત્યાં વીશ્વનાં રહસ્યો સામે આવ્યા વીના આત્મસાત્ થતા હશે. રામકૃષ્ણ પરમહંસે વિવેકાનંદજીમાં જ્ઞાનને ટ્રાન્સ્ફર કર્યું તે કોઈ અલૌકીક બાબત છે. પણ મન ને ચીત્તનાં અચરજોની વાતો એ બધી છે.

    1. જૂગલકિશોરભાઈ, આપે તો અત્યંત સુંદર વાત કરી. દીપકભાઈની વાત જ્યાં પૂરી થઈ ત્યાંથી જ તમે શરૂઆત કરી, આ વિષયે વધુ જાણવાની, ચર્ચા કરવાની અને અન્યોના અભિપ્રાયો જાણવાની મજા આવાશે.

    2. કાનોમાં આંગળીઓ ભરાવી દેવાથી એક સતત ચાલતો અવાજ સંભળાતો હોય છે તેને અનાહત નાદ કહેવાય….. તેના અનુસંધાનમાં . . એક નાનકડી વાત .

      કારણકે આપણો કર્ણ , માત્ર બહારથી જ અવાજો નથી સાંભળતો , પણ તે બધું મળીને પાંચ કે છ ભાગથી બનેલો છે . . તેમાં બાહ્ય કર્ણ , અંત:કર્ણ , ગાલની અંદરની દીવાલ , આંખની ભ્રમરની નીચે તરફ આવેલ અંદરનો ભાગ . . વગેરે . . અને કાનમાં આંગળી ખોસી દેવાથી આપણને સાંભળતો અવાજ આપણી વાહીનીઓમાં વહેતા રુધિરનો હોય છે .

  2. અદ્ભુત. ખરેખર ધન્ય છે તમને દીપકભાઈ કે મારી એક ક્ષુલ્લક વાત પર પણ તમે આટલી સરસ ચર્ચા કરી અને એને ૐ વાળી વિભાવના સાથે પણ જોડી. જ્ઞાની સે જ્ઞાની મીલે જ્ઞાન કી બાત, ગધે સે ગધા મીલે કરે લાતમ્ લાત. એવું છે, તમે તમારા મિત્રો સાથે પણા ફોન પર જ્ઞાનની ચર્ચા કરો છો.

    1. ધવલભાઈ,
      ડૉ. પરેશ વૈદ્ય અને હું પ્રી-યુનિ, સાયન્સમાં સાથે હતા. હું નાપાસ થયો અને બીજા વર્ષે આર્ટ્સ ભણી ભાગ્યો, એ આગળ નીકળી ગયા. પણ એમના ઘરના દરવાજે ઊભા રહીને કલાકો સુધી અમે ભણવા સિવાયની વાતો કરતા. એવું કે ઘરની અંદર બેસીએ તો વાતો સૂઝે જ નહીં!

      મારી ‘સત્યવચન’ અને ‘સત્યઃવ્યવહારમાં’ લેખમાળાનાં બીજ એમની સાથેના પત્રવ્યવહારમાં જ છે. મારા ઘરે તો એમના પત્રો ઊધઈ ખાઈ ગઈ, પણ ગઈ દિવાળીએ એ દિલ્હી આવ્યા ત્યારે ૧૯૬૮-૬૯થી બધા જ મારા લખેલા કાગળો સાથે લાવ્યા એટલે જ એ લેખમાળા શક્ય બની.

  3. ચાલીસેક વર્ષ પહેલાં ‘મહાભારતના સમયના વાતાવરણની ઘનતા (ડેન્સીટી)નું નિર્માણ કરીએ તો એ સમયના અવાજો સાંભળી શકાય !’ આવું કંઈક વૈજ્ઞાનિક કથન વાંચ્યું હતું. પણ દિપકભાઈન રસથી વૈજ્ઞાનિકને સંતોષ થાય એવી સમજણ પડી. આભાર !
    જુગલભાઈની અજ્ઞાત મનના રેકોર્ડીંગની વાત તાર્કીક છે. મારી સમજ પ્રમાણે સંદેશાના કારણે બનતા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ વચ્ચે ન્યુરોન્સમાં (A neuron or nerve cell is an electrically excitable cell that processes and transmits information through electrical and chemical signals) થતી રાસાયણીક પ્રક્રીયાના અંતે બનતું કેમીકલ કમ્પોઝીશન મગજમાં સંઘરાયેલ પડી રહે અને જ્યારે રીવર્સ રીએક્શન થાય ત્યારે મુળ સંદેશ જીવંત થાય.
    (http://en.wikipedia.org/wiki/Neurons)
    http://en.wikipedia.org/wiki/Neurotransmitters

  4. મનુષ્યનું ચિત્ત કોમ્પ્યુટરની હાર્ડ ડીસ્ક જેવું અલબત્ત ઘણ વધારે ડેટા સંગ્રહી શકે તેવું સંગ્રાહક હોય છે. જો અર્જુનને ગીતા સંભળવવામાં આવી હોય અને અર્જુનનું ચિત્ત અસ્તિત્વમાં હોય તો તેમાંથી ડેટા મળી શકે. જો કે વાતાવરણમાંથી મહાભારતના અવાજો મળે તેવી કોઈ શક્યતા નથી. આપણાં ચિત્તમાં આપણી સાથે બનેલી પ્રત્યેક ઘટનાના સંસ્કારો પડ્યા હોય છે. યોગીઓ દાવો કરે છે કે ધ્યાન દ્વારા માત્ર આ જન્મના નહીં પણ પૂર્વજન્મના સંસ્કારો વિશે પણ જાણી શકાય છે. એટલું ખરું કે અત્યારે જન સમુહ પાસે કોઈ સુલભ પદ્ધતિ નથી આ બધું જાણવાની.

  5. મનુષ્યનું ચિત્ત કોમ્પ્યુટરની હાર્ડ ડીસ્ક જેવું અલબત્ત ઘણું વધારે ડેટા સંગ્રહી શકે તેવું સંગ્રાહક હોય છે. જો અર્જુનને ગીતા સંભળાવવામાં આવી હોય અને અર્જુનનું ચિત્ત અસ્તિત્વમાં હોય તો તેમાંથી ડેટા મળી શકે. જો કે વાતાવરણમાંથી મહાભારતના અવાજો મળે તેવી કોઈ શક્યતા નથી. આપણાં ચિત્તમાં આપણી સાથે બનેલી પ્રત્યેક ઘટનાના સંસ્કારો પડ્યા હોય છે. યોગીઓ દાવો કરે છે કે ધ્યાન દ્વારા માત્ર આ જન્મના નહીં પણ પૂર્વજન્મના સંસ્કારો વિશે પણ જાણી શકાય છે. એટલું ખરું કે અત્યારે જન સમુહ પાસે કોઈ સુલભ પદ્ધતિ નથી આ બધું જાણવાની.

  6. રેડિયો વાળાની બારી પર વિજ્ઞાનની વાતો વાંચવાની લિજ્જત કાંઈક ઓર જ રહી !
    એચ.જી. વેલ્સની મહાન કથા ‘ ટાઈમ મશીન’ યાદ આવી ગઈ.
    મહાન કલ્પના. પણ આવી વાતો કલ્પના જ લાગે.

    કદીક આવી કલ્પનાઓ સાચી પડતી હોય છે. દા.ત. જુલે વર્નનું ૨૦,૦૦૦ લીગ – દરિયાની નીચે … (નોટિલસ)

  7. દિપકભાઈ નમસ્કાર
    આ બે વસ્તુ તપાસી લો. લેખ છે એમાં પૂનાના ડો.વર્તક ૪૦ વરસ પહેલા એમના મરાઠી પુસ્તકમાં લખી ગયા છે કે મહાભારતના અશ્વત્થામાએ બ્રહ્માસ્ત્ર છોડેર્લુ એ અણુંબોમ્બ જેવુ હતુ. વિનાશનૂ વર્ણન છે એ બિલકુલ હિરોશીમા સાથે સરખાવી શકાય છે.
    નીચે વિડિયોમાં પણ અણુબોમ્બ બનાવનારા ભાઈને ખૂદને બતાવવામાં આવ્યા છે અને એ લોકો પણ ડો.વર્તક જેવી જ વાત કરે છે. મોહેજોદેડોંમાં જે રેડિયો એક્ટિવિટીના સિગ્નલ મળે છે જેથી ધારણા લગાવે છે કે બ્રહ્માસ્ત્રને કારણે જ ત્યાં વિનાશ થયો હશે. સમય અને પાક્કી તારિખ પણ આપે છો ૫૦૦૦ + ૨૦૦૦ વરસ પહેલાની.

    બીજી એક જગ્યાએ વાંચેલું કે( લિંક નથી) એ જમાનામાં એલિયન ઉડતી રકાબી લઈને આવેલા અને ધરતી નો વિનાશ કરીને જતા રહેલા. આજે જે મળે છે એ વખતે દટાઈ ગયેલું. ગુમરાહ કરવાવાળી ઘણી સામગ્રી મળે છે. પોત પોતાની બુધ્ધિ પ્રમાણે જ જોવું રહ્યુ.
    महाभारत काल मे हुआ था परमाणु बम, मिसाइल जैसे आग्नेयास्त्रों का प्रयोग
    http://www.swadeshi.shreshthbharat.in/scientist-bharat/atom-bomb-missiles-in-mahabharat/#
    Atomic bomb and its effects, did Bhagwaat Geeta and Mahabharat mentioned this on its passages? [HD]

    1. શ્રી ભારોડિયાભાઈ,

      આ વીડિયો મેં જોઈ. એમાં આપેલાં દૃષ્ટાંતો હું મહાભારતમાથી શોધીને સમજીશ. તે પછી જ આના વિશે કહી શકું.

      આમ છતાં બે-ત્રણ વાતો તરત ધ્યાનમાં આવી તે કહું
      ૧. મહાભારત રામની કથા નથી. આ વીડિયોમાં એને રામની કથા ગણાવી છે.
      ૨. ભગવદ્‍ગીતામાં કોઈ શહેરના નાશનું વર્ણન નથી. ભગવદ્‍ગીતા ઇતિહાસ નથી, દર્શન છે.
      ૩. એક જગ્યાએ કહે છે કે “and I quote…” કયા પુસ્તકમાંથી ક્વૉટ કર્યું? ખબર ન પડી.

      આપણે ધર્મને નામે તો છેતરાઈએ જ છીએ, પણ વિજ્ઞાનના નામે પણ એટલા જ સહેલાઈથી છેતરાઈએ છીએ.

      તે સિવાય ઓપનહાઈમરે ગીતાને ટાંકી હતી તે સાચું છે. અને અહીં તો એમનો પોતાનો જ ઇંટરવ્યૂ છે.

  8. અને અવાજના મોજા એકબીજા સાથે ભળી શકે છે , માટે તેને અલગ તારવવા મુશ્કેલ છે અને ક્ષણે ક્ષણે તે ખવાતા { fading }જાય છે માટે અત્યારે તો તે ક્ષીણ થઇ ચુક્યા હોવા જોઈએ !

  9. pragnaju

    સુંદર લેખ
    હંમણા તો અમારા સુપર સ્ટોર્મ સેન્ડીના અવાજોના ભણકારા સંભળાય છે. આ લેખ અને પ્રતિભાવો પણ બે ત્રણ વાર વાંચ્યા.અવાજ અંગે સંશોધન ઇતિહાસના વધુ પુરાવા રજુ કરશે.
    હવે સૂક્ષ્મ ધ્વનિતરંગો અંગે સંશોધનો કરનાર વિજ્ઞાનીને તાવની એક બીમારીના વિષાણુઓને સૂક્ષ્મ ધ્વનિતરંગોની મદદથી માત્ર ૩૦ સેકન્ડમાં નાશ કરવામાં સફળતા મળી છે. આ ધ્વનિતરંગોનો જળ, દૂધ અને ખાદ્યપદાર્થોને જીવાણુ – વિષાણુરહિત બનાવવામાં ઉપયોગ થઈ શકે છે. ધ્વનિતરંગોમાં રહેલી જીવાણુનાશક શક્તિનો ઉપયોગ વધારવા માટેના પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે.
    અત્યંત કાતિલ વિષમાં રહેલા ઝેરી વિષાણુઓને સૂક્ષ્મ ધ્વનિતરંગોથી દૂર કરવાના પ્રયોગોમાં પણ વિજ્ઞાનીઓને સફળતા મળી છે અને ટોક્સિન, એન્ઝાઈમ તેમ જ અન્ય જૈવ પદાર્થોમાં રહેલો હાનિકારક પ્રભાવ દૂર કરી શકાય છે. એનાથી આગળ વધીને સંશોધનકર્તા વિજ્ઞાનીઓને આવા તરંગોની મદદથી અન્ય સિરમ બનાવવામાં પણ સફળતા મળી છે. કેટલાક વિજ્ઞાનીઓને એન્ડોટોક્સિન વિષમાં રહેલા વિષાણુઓને અલગ કરવામાં સફળતા મળી છે. કેટલાક દરદીઓ ઉપર સૂક્ષ્મ ધ્વનિતરંગોનો પ્રયોગ કરવાથી તેઓ રોગમુક્ત બનવામાં ઘણી ઝડપ જોવા મળી છે
    બ્રહ્માંડમાં સતત એક નાદ ગુંજતો રહે છે. આ સૂક્ષ્મ નાદને સાંભળવા પ્રાચીન ઋષિ-મુનિઓએ સાધનાપદ્ધતિ વિકસાવી હતી અને તેઓ તેનો લાભ પણ મેળવતા હતા. આધુનિક મોબાઈલ કંપનીઓ પણ આ સૂક્ષ્મ ધ્વનિતરંગોની અલગ અલગ ફ્રિકવન્સીનો ઉપયોગ કરીને તેમનો વ્યાપ વધારી રહી છે. વિજ્ઞાનીઓ દ્વારા હવે જીવસૃષ્ટિની રચનામાં ઉપયોગી રસાયણો અને અન્ય તત્ત્વોના નિર્માણમાં આ ધ્વનિતરંગોનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે તે અંગે સંશોધનો થઈ રહ્યાં છે. જો તેમાં સફળતા મળે તો અમુક ચોક્કસ ગુણ અને આદર્શ ધરાવતા મનુષ્યોના નિર્માણમાં પણ સફળતા મળવાની સંભાવના વિજ્ઞાનીઓ તપાસી રહ્યા છે

  10. कोई पण तरंग कम्पन पेदा करे ए द्रश्य होय श्राव्य होय के अद्रश्य-अश्राव्य के बन्ने होई शके छे. दरेक जिवोनी श्रव्य-द्रश्य क्षमता जुदि होय छे. वळी, उर्जाथी तरंग पेदा थता होय छे. तापमान पण ऊर्जा छे अने ए पण तरंग उत्पन्न करे छे. जुदि आवृत्तिना तरंग जुदा जुदा माध्यम द्वारा के वगर प्रसरे छे.

    ब्रह्माण्डनु (शुन्यावकाश)नु तापमान शून्य नहीं पण ३ डिग्री केल्विन एटले के -२७० डिग्री सेल्सियस होय छे.

    उपरोक्त वैज्नानिक माहितिने आधारे एवु तारण काढी शकिए के ब्रह्माण्डमाँ व्याप्त सूक्ष्म तरंग ए ज ॐ के नाद ब्रह्म, जे अमुक योगिक क्रियाओथी साम्भली शकाय छे. ए ज तर्क मुजब एवु पण कही शकाय के ए तरंग ने जोई पण शकाय अने ए ज परम चेतना जे समग्र ब्रह्माण्डमाँ व्याप्त छे.

  11. On a side note, I started practicing DHYANA some five years back and started hearing some shrill voice continuously in my ears some 4 years back. I contacted doctor and had gone thru’ MRI/CT scan. There was nothing in brain. Then, he did testings with my ears. Nothing was found! He said finally, if it does not bother you, let it be! I again went thru’ MRI in January this year. Nothing was caught!

    That sound is always with me. It is a shrill high pitch sound. It is not OM but close to sound of SHRIM and is heard as SHRIN-SHRIN-SHRIN-SHRIN continuously day-night!!!

    1. ચિરાગ ભાઈ
      માણસની ઉમર થઈ ગઈ હોય તો કાનમાં તમરા બોલે. તમરાના અવાજને શબ્દોમાં કહી શકાતો નથી પણ ખેતરોમાં જે તમરા નામનું જીવડુ બોલે છે એજ આ અવાજ હોય છે. એક જાતનુ કાઉંટ ડાઉન છે. ઘડપણની બેહરાશ ની શરુઆત થાય છે.
      નાની ઉમરમાં જો તમરા બોલે તો સારવાર જરૂરી છે. કેસ કાનના ડોક્ટરનો નથી હોતો. સારા કાર્ડિયોલોજી ના કે ન્યુરોસર્જનને .ને બતાવી દેવું સારુ. મગજની લોહીની નળીઓ બ્લોક થઈ હોય શકે. લોહી પાતળુ કરવાની દવા જ એનો ઉપાય હોય શકે.

  12. pragnaju

    મારા કાનમા અવાજ આવે તો અમારા વડિલ કાનમા પીંછુ ફરી જતુ હોય તેમ કહે
    અજપાજપ નામ સ્મરણમાં ,ધ્યાન મગન થઇ ડોલું છું અનહત બાજે બ્રહ્મ નાદ જે,એની સન્ગે સન્ગે મ્હાલું છું
    અને કહે આ તો..
    ભણકારા વાગે ; હો જી રે મને ભણકારા વાગે !
    આતમનો મારો દીવડો ફરુકે ,
    અંતરે ઓજસ રાજે રે ! … જી રે મને …
    કાયા તણી મારી કાંતિ વિરામી ,
    ઊમટી અંતરીએ શી આંધી જી ;
    મનમંદિરિયું સાવ રે સૂનું ,
    હૈયું તો યે હામ ન હારે રે ! … જી રે મને …
    ડગુમગુ પગે પેલો પંથ ખૂટે ના ,
    આંખ્યું અંધારે રે ઘેરાણી જી ,
    ગાત્ર ગળે , હૈડે હાંફ ન માયે ,
    વાધું છાને કોક અણસારે રે ! … જી રે મને …
    તન-મન-ઉરે મારાં તેજ ભરો , વ્હાલા !
    અલખની જ્યોત ઝગાવો જી ,
    હાર-જીતે કૂળી સમતા હું ધારું ,
    તપું તુજ સૌમ્ય સહારે રે ! … જી રે મને

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s