Krishna’s Dwarka (4)

કૃષ્ણની દ્વારકા (૪)

 બેટ દ્વારકા

૨૦૦૧-૦૨માં બેટ દ્વારકામાં મોટે પાયે પુરાતત્વીય ખોજકાર્ય હાથ ધરાયું. પુરાતત્વ વિજ્ઞાનીઓએ આના માટે છ જગ્યા પસંદ કરી. પરિણામોએ સૌને આશ્ચર્યમાં નાખી દીધા. મૂળ દ્વારકાથી માત્ર ત્રણેક કિલોમીટર દૂર આવેલું બેટ દ્વારકા આપણી જગપ્રસિદ્ધ દ્વારકા નગરી કરતાં વધારે પ્રાચીન હોવાના પુરાવા મળ્યા અને એવું નક્કી થયું કે બેટ દ્વારકા હડપ્પા કાળમાં પણ સમૃદ્ધ શહેર હતું. અહીંથી ઢગલાબંધ શંખો, છીપલાં વગેરે સમુદ્રી પેદાશો મળી છે. તે ઉપરાંત, બંગડીઓ કે બંગડીના ટુકડા, માળાના મણકા, મુદ્રાઓ, બાળકને ખવડાવવાનું સહેલું બને એવા કપ વગેરે પણ મળ્યાં છે.

ભારતીય ઉપખંડમાં કેટલાંય પુરાતત્વીય સ્થાનોમાંથી શંખો અને છીપલાં મળ્યાં છે. મધ્યવર્તી હડપ્પા કાળમાં, અને તે પછી પણ, ઘણા વખત સુધી શંખ ઉદ્યોગનું અને છીપલાંની માળા કે મણકાનું અગત્યનું સ્થાન રહ્યું છે.

મહાભારતના યુદ્ધમાં દરેક અગ્રણી યોદ્ધા પાસે શંખ હતો. અર્જુનનો પૌંડ્ર, કૃષ્ણનો દેવદત્ત વગેરે. ગીતાના પહેલા અધ્યાયમાં યુદ્ધ માટે તત્પર સેનાઓના વર્ણન દ્વારા પણ બધા અગ્રગણ્ય યોદ્ધાઓ પોતપોતાના શંખો વગાડતા હોવાનું જાણવા મળે છે.  બેટ દ્વારકામાંથી આવા ફૂંક મારીને અવાજ પેદા કરી શકાય એવા શંખો (Turbinella pyrum) મોટા પ્રમાણમાં મળ્યા છે. વળી આ શંખને જીવાતે કોરી ખાધો હોય એવાં છિદ્રો પણ છે. આ જીવ સમુદ્રમાં જ થતો હોવાથી એ પણ નક્કી થયું  કે એ શંખ નદીનો નહીં, સમુદ્રનો જ છે.

દુનિયાના મોટા ભાગના પ્રાચીન વેપારી માર્ગોનાં સ્થળોનાં પુરાતત્વીય ખોદકામોમાં બેટ દ્વારકાના, અથવા એની નકલ જેવા શંખો મળ્યા છે. મેસૅપોટેમિયાના ઉર શહેરનો આપણે પહેલાં ઉલ્લેખ કર્યો છે. ત્યાં એક કબરમાંથી મોટા પ્રમાણમાં શંખો મળ્યા, જે દેખાડે છે કે ભારતીય શંખો ઠેર ઠેર પહોંચતા હતા, આ શંખો મોહેં-જો-દડો અને ચાન્હુ-દડોમાંથી મળેલા શંખોની પ્રતિકૃતિ જેવા છે.

સમુદ્રી પુરાતત્વમાં કાળ નક્કી કરવામાં સમુદ્રી શંખોનું બહુ મહત્વ રહ્યું છે. એમના કાર્બન ડેટિંગ દ્વારા એ આજથી ૩૯૦૦ વર્ષ પહેલાંના હોવાનું નક્કી થયું છે, જ્યારે સૌથી પાછળના સમયના અવશેષો મળ્યા છે તે ૨૫૦૦ વર્ષ જેટલા જૂના હોય એમ લાગે છે.

હડપ્પા સંસ્કૃતિમાં હાથીદાંતનાં ઘરેણાં કે ઘરની વસ્તુઓ પણ મળે છે, પરંતુ શંખો અને છીપલાંનો બહુ જ વ્યાપક ઉપયોગ જોવા મળે છે. લોથલ, નાગેશ્વર, સુરકોટડા, રંગપુર વગેરે હડપ્પીય શહેરો આની સાક્ષી પૂરે છે. મણકા કે આભૂષણ તરીકે કામ આવે તેવી છીપો પર કરવતનાં નિશાન પણ છે. આનો અર્થ એ થાય કે બેટ દ્વારકામાં આ ઉદ્યોગ વ્યવસ્થિતપણે ચાલતો હશે. આજે પણ કચ્છના અખાતમાં અને જામનગર પાસે શંખોનો વ્યવસાય બરાબર ચાલે છે.

બેટ દ્વારકાનો સમય નક્કી કરવામાં ખાસ ઉપયોગી એવી હડપ્પા કાળની એક મુદ્રા પણ મળી. આ મુદ્રા બીજાં સ્થળોએથી પણ મળી છે. આ ઉપરાંત અહીથી માછલાં પકડવાનો કાંટો પણ મળ્યો. આનો આગળનો ભાગ કાંટા સાથેની દોરીને બરાબર દબાવી શકાય એ માટે ચીપિયાના આકારમાં દબાવેલો છે. મઝાની વાત એ છે કે આ પ્રકારના કાંટા આજે પણ નવાઇની વાત નથી.  નીચેના ચિત્રમાં હડપ્પાની મુદ્રા અને માછલી પકડવાનો કાંટો છે.

 ખાસ નોંધ

અહીં એક ખાસ નોંધ લેવાની રહે છે. દ્વારકાધીશ મંદિરની વેબસાઇટ (http://www.dwarkadhish.org/submerged-dwarka.aspx  પર દ્વારકાના સંશોધનો વિશે બહુ જ અગત્યનો વૈજ્ઞાનિક લેખ છે. સામાન્ય રીતે મંદિરો અને મઠો જૂની પરંપરા અને લોકવાયકાઓનું સમર્થન કરતાં હોય છે, પણ આ વેબસાઇટે સંપૂર્ણપણે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ રાખીને વિવરણ આપ્યું છે, જેના માટે મંદિરના પ્રબંધકોને આપણે અભિનંદન આપવાં જોઈએ. એ વેબસાઇટની બહુમૂલ્ય માહિતીનો મેં સમજી વિચારીને ઉપયોગ નથી કર્યો, કારણ કે એ લેખ પણ બધાં સંશોધનના સાર રૂપ છે અને કોઈ પણ વાચક એનો સીધો જ લાભ લઈ શકે છે. એ લેખનું એક વાક્ય અહીં આપું છું: The excavation in 1979-80 pushed back the antiquity of Dwarka from 15th century AD to 15th century ‘BC and suggested the destruction of a coastal settlement by sea about 3500 years ago.(૧૯૭૯-૮૦ના ખોદકામ સાથે દ્વારકાની પ્રાચીનતા ઇસુની ૧૫મી સદીમાંથી ઇસુ પહેલાંની ૧૫મી સદી સુધી પાછળ ગઈ અને એવો સંકેત મળ્યો કે લગભગ ૩૫૦૦ વર્ષ પહેલાં સમુદ્રકાંઠા પરની એક વસાહતનો નાશ થયો).  

યૂ-ટ્યૂબ પર કૃષ્ણની ૧૨૦૦૦ વર્ષ જૂની નગરી વિશેની ફિલ્મ પણ છે અને એકાદ સાઇટ કહે છે કે ૨૩૦૦૦ વર્ષ જૂની દ્વારકા મળી. આ લેખનાં તથ્યો એની સાથે મેળમાં નથી. એટલે એ ફિલ્મો કે સાઇટના અભિપ્રાય વિશે તો એ લોકો જ  સ્પષ્તતા કરી શકે. હું તો એટલું જ કહી શકું કે મેં જે વાંચ્યું છે તે અધિકૃત છે, અને આ કાર્ય સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોએ જ લખ્યું છે. આમ છતાં. લેખ તૈયાર કરવામાં કઈ કચાશ રહી ગઈ હોય એ બનવાજોગ છે. આની જવાબદારી મારી જ હોય, મૂળ લેખકોની નહીં એટલે કઈં શંકા જણાય તો મૂળ સંદર્ભો જોવા વિનંતિ છે.

 માધવ ક્યાંય નથી?

કૃષ્ણની દ્વારકાની આ શબ્દયાત્રા પછી આપણી સમક્ષ પહેલાં કરતાં પણ વધારે સવાલ ઊભા થયા છે. દ્વારકા અને કૃષ્ણ અભિન્ન છે. એકનો સમય તે જ બીજાનો સમય અને એકનું સ્થળ તે જ બીજાનું સ્થળ.  ૧૯૬૩માં જમીન પર થયેલા સંશોધન પછી ૧૯૭૯માં થયેલાં સમુદ્રી સંશોધન વચ્ચે એક સળંગસૂત્રતા છે, એના દ્વારા સમય વધારે પાછળ લઈ જવાનું શક્ય બન્યું અને દ્વારકા ૩૫૦૦ વર્ષ પહેલાં હતી અને બેટ દ્વારકા એનાથી જૂની હોવાનું નક્કી થયું છે.

દ્વારકાને કૃષ્ણની નગરી માનીએ તો એમનો કાળ પણ તે જ મનાય. કૃષ્ણને એનાથી પણ જૂના કાળમાં મૂકીશું તો દ્વારકાને એમની નગરી માની નહીં શકાય. દ્વારકાથી જૂનો સમય એટલે ઉત્તરવર્તી હડપ્પા સંસ્કૃતિનો સમય. એટલે આપણે એમ માનવું પડશે કે કૃષ્ણ હડપ્પાકાલીન હીરો છે અને એમની શોધ દ્વારકામાં નહીં, બેટ દ્વારકામાં કરવી જોઇએ. પરંતુ મહાભારતમાં લોહના ઉલ્લેખો છે તેને મૌલિક માનીએ (પાછળથી થયેલા ઉમેરા ન માનીએ) તો મહાભારતને ઈ.પૂ. ૧૫૦૦થી પહેલાં માની શકાય એમ નથી. એ જ દ્વારકાનો સમય છે. આપણે એ યાદ રાખવું જોઇએ કે પુરાતત્વવેત્તાઓ મહાભારતમા દ્વારકા ડૂબી જવાના ઉલ્લેખથી પ્રેરાઈને એની શોધ માટે આવ્યા હતા. સભાનપણે કૃષ્ણને શોધવાનો એમનો પ્રયાસ નહોતો, પરંતુ એમને ખબર હતી કે દ્વારકાની ડૂબવાની કથાની ઐતિહાસિકતા સાબીત થશે તો કૃષ્ણનો સમય પણ એ સાથે જ નક્કી થઈ જશે. આ ઐતિહાસિકતા સાબિત થઈ છે.

આમ માધવ મધુવન અને ગોપીઓને વ્રજમાં છોડીને મથુરા ગયા અને ત્યાંથી પણ જરાસંધના ત્રાસથી કંટાળીને એક સન્માનનીય ચાણાક્ય રાજપુરુષની ભૂમિકા નિભાવવા દ્વારકા તો આવી ગયા હતા – અને દ્વારકામાં જ છે, એટલું જ નહીં કાલમાન પર, સમયના ફલક પર, આપણી લોકવાયકાઓ કહે છે એટલા દૂર પણ નથી. આપણે ધારીએ છીએ તેના કરતાં આપણા ભગવાન, આપણા આદર્શ પુરુષ અને આપણી સંસ્કૃતિના સ્તંભ જેવા કૃષ્ણ આપણી વધારે નજીક છે. અત્યારે તો આટલું જ અનુમાન કરી શકાય છે.

(સંદર્ભ ત્રીજા લેખમાં આપ્યા છે તે જ છે).

 

 

61 thoughts on “Krishna’s Dwarka (4)

  1. Subodh Shah

    Dipakbhai,
    Congratulations for an important yet difficult job very well done.
    The conclusion arrived at is that the correct time period is roughly around 1500 BC. This agrees more or less with the objective findings of most of the archeologists and historians.
    Bhandarkar Institute of Pune has done good studies on this issue. They put it at around 1200 BC. Not too big a difference. Actually, the approximate identity of your views with theirs is remarkable.
    This should put at rest all talk of things like Satya Yug that some ignorant or interested people claim to be lakhs of years earlier. Let us learn to believe in hard facts of science rather than be drowned in folk tales and Pauranik stories.
    Congrats again ! —- Subodh Shah

    1. શ્રી સુબોધભાઈ અને શ્રી બીરેનભાઈ,
      આપ બન્નેનો આભાર. આ શ્રેણી દ્વારા મગજમાં વિચારનો તણખો પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. કૃષ્ણને ભગવાન માનનારા શા માટે એમ માને છે કે એ લાખો વર્ષ પહેલાં થયા હોય તો જ ભગવાન ગણાય અને સાડાત્રણ હજાર વર્ષ પહેલાં થયા હોય તો ભગવાન નહીં!રામ અને કૃષ્ણનો આપણી સંસ્કૃતિ પર જે અસર છે તેને વર્ષો સાથે શો સંબંધ હોઈ શકે? કાં તો આપણે મનથી માનીએ છીએ કે ભગવાન આપણને સમજાય એવા સમયમાં પે્દા જ ન થાય! સત્ય સ્વીકારવાનું બહુ મુશ્કેલ તો નથી! અને સમુદ્રી પુરાતત્વ વધારે શોધખોળ કરે તો હજી પણ એમનો સમય બદલાય! મને લાગે છે કે સત્ય એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે, અમુક શબ્દોમાં બંધાયેલું સૂત્ર નહીં.

  2. બીરેન કોઠારી

    આ શ્રેણી અત્યંત રસપ્રદ અને જ્ઞાનપ્રેરક બની રહી.
    આપણા લોકોએ અનેક ચીજોની એવી અને એટલી ભેળસેળ કરી દીધી છે કે સત્ય તારવવું મુશ્કેલ બની જાય. અને એ તારવ્યા પછી પણ તેને સ્વીકારવાની તૈયારી ન હોય.
    કૃષ્ણ, રાધા, મોરપીંછ અને વાંસળીની આભાસી મૂડી પર કેટકેટલા લોકોએ દુકાનો ખોલીને તેને સફળતાપૂર્વક ચલાવી બતાવી છે. એ બીજું જે દર્શાવતું હોય તે, પણ મુખ્યત્વે એ બાબતનું મારી દૃષ્ટિએ સૂચક છે કે આપણે સત્યને સ્વીકારવા માંગતા નથી. અને ગૌરવભેર તેની જાહેરાત કરીને સંશોધકોને ચાવળા ને શુષ્ક કહીને ઉતારી પાડીએ છીએ. રોગનો ઈલાજ ન કરવો એ એક વાત છે, અને રોગ હોવા છતાં તે હોવાનો સ્વીકાર ન કરવો એ બીજી વાત છે.
    બન્ને શ્રેણી માટે હાર્દિક અભિનંદન.

  3. રાષ્ટ્રીય નાયકોનાં દૈવી કહેવાય તેવાં કાર્યો એમને ભગવાન બનાવી દે. (અમિતાભ જેવા નાયકોનાં મંદીરો એની હયાતીમાં જ બની જાય !)

    કૃષ્ણનું પ્રભુ–ત્વ શોધવા કરતાં એની ઐતીહાસીકતા શોધીને પછી એમાં નાયકત્વ – અને પ્રભુત્વ પણ – તપાસવું, શોધવું અને પછી સ્થાપવું એમ બને તો ચાલે.

    આ સંશોધનો નક્ક્રર સાબીત થશે તો પણ રામ અને કૃષ્ણ ‘ભગવાન’ તો રહેવાના જ છે !
    અત્યારે તો દીપકભાઈએ આ જ્ઞાનવાટ સૌ સમક્ષ ધરીને કેટલોક પ્રકાશ પાથર્યો છે તેય સલામને લાયક છે.

    1. શ્રી જુગલભાઈ,
      એમ જ છે. સંતોષી માતાની પૂજા આપણે જાણીએ છીએ કે માંડ પચાસ વર્ષ પહેલાં શરૂ થઈ. સાંઈંબાબાની પૂજા તો હવે જ શરૂ થઈ છે. અહીં દિલ્હીમાં ઓચિંતાં શનિનાં મંદિરો બની ગયાં છે. ખરેખર તો દ્વારકા ડૂબવાની ઘટના નરી કલ્પના નથી એમ પુરાતત્વ દેખાડે છે. એનો સમય તો એ જ ક્રમમાં નક્કી થયો છે. કૃષ્ણનો સમય તો આ શોધની આડપેદાશ છે.
      એનો ઇન્કાર ન થઈ શકે કે ભારતીય સંસ્કૃતિના વર્તમાન કાળમાં વેદો, ઉપનિષદો, ગીતા વગેરેને બરાબર આદર મળે જ છે, પણ ખરો આદર અને મહિમા રામ અને કૃષ્ણનો છે. રામાયણ વિશેની લેખમાંળાના પહેલા જ લેખની શરૂઆતમાં મેં લખ્યું છે કે રામ આપણી ભાષામાં રૂઢીપ્પ્રયોગ જેમ વસી ગયા છે. આમ એમના પ્રભાવનો ઇન્કાર ન થઈ શકે. એટલે કૃષ્ણને કે રામને ભગવાનપદેથી પદભ્ર્ષ્ટ કરવાનો પુરાતત્વનો ઇરાદો નથી.
      આમ પણ કૃષ્ણ મારૂં પ્રિય પાત્ર છે અને એ ન હોય તો એમને શોધી કાઢવા પણ તૈયાર થાઉં. ભાલકા તીર્થ પાસે પુરાતત્વીય ખોદકામમાં પારાધિના તીરથી ઘાયલ કૃષ્ણનુ અશ્મિ આખું ને આખું મળી આવે તો -એવી ઇચ્છા રહી છે. મારી irrational ઇચ્છા પણ rational માપદંડની શોધમાં છે. મને ખબર છે કે આવું નહીં બને. આમ છતાં હું એર્મના જીવનકાળ વિશે આધારહીન દાવાઓને બદલે જે તથ્યો સામે આવશે તેને એ સમય પૂરતાં સત્ય તરીકે આધારભૂત ગણીશ. વિજ્ઞાનનો એ દાવો તો હોતો જ નથી કે એ સત્યને જાણે છે. એ તો માત્ર સત્યના માર્ગે આગળ વધી શકે.
      કૃષ્ણ નેતા હોવાથી એમના વિશે ચર્ચાઓ થવાની જ, વિવાદ પણ રહેવાના જ.ગાંધીજી વિશે આજે પણ વિવાદ ચાલતો રહે છે, આ વિવાદ જ મહાપુરુષોની દીર્ઘજીવિતાનો પુરાવો ગણાય.

  4. જો શ્રીકૃષ્ણ દ્વાપરમાં થયા હોય તો ઈ.સ. પૂર્વે ૧૫૦૦ દ્વાપરનો કાળ ગણવો જોઈએ.

    શ્રી યુક્તેશ્વરજીએ આપેલ કાળ ગણના પ્રમાણે જોઈએ તો અત્યારે ચડતો દ્વાપર યુગ ચાલે છે. તેમની ગણતરી પ્રમાણે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૮૦૦ થી ૭૯૯ સુધી દ્વાપર ગણાય. અર્જુન, અભીમન્યુ, પરિક્ષિત તેમ ગણીએ તો મહાભારત પૂર્ણ થયા બાદ પરીક્ષીતના શાસન કાળમાં કળીયુગ આવી જાય છે. તેથી ઈ.સ. પૂર્વે ૧૫૦૦ ને બદલે ઈ.સ. પૂર્વે ૭૦૦ આસપાસ મહાભારતનું યુદ્ધ થયું હોઈ શકે. પુરાતત્વ અને શાસ્ત્રની કાળ ગણના પ્રમાણે બંનેના સમય વચ્ચે ૫૦૦ વર્ષથી વધારે ફરક નથી.

    ઈ.સ, -૨૮૦૦ થી -૮૦૧ ઉતરતો દ્વાપર યુગ
    ઈ.સ.-૮૦૦ થી -૬૦૧ ઉતરતા દ્વાપરની સંધિ
    ઈ.સ.-૬૦૦ થી -૫૦૧ કળીયુગની સંધિ
    ઈ.સ.-૫૦૦ થી ૪૯૯ ઘોર કળીયુગ
    ઈ.સ. ૫૦૦ થી ૫૯૯ ચડતા કળીયુગની સંધિ (૧૦૦)
    ઈ.સ. ૬૦૦ થી ૧૫૯૯ ચડતો કળીયુગ (૧૦૦૦)
    ઈ.સ. ૧૬૦૦ થી ૧૬૯૯ ચડતા કળીયુગની સંધિ (૧૦૦)
    ઈ.સ. ૧૭૦૦ થી ૧૮૯૯ ચડતા દ્વાપરની સંધિ (૨૦૦)
    ઈ.સ. ૧૯૦૦ થી ૩૮૯૯ ચડતો દ્વાપર યુગ (૨૦૦૦)

    યોગાનુંયોગ અત્યારે દ્વાપર યુગ ચાલી રહ્યો છે જો કે તે ચડતો દ્વાપર યુગ હોવાથી દિન પ્રતિદિન લોકોની બુદ્ધિ વધારે ખીલવાની.

    http://madhuvan1205.wordpress.com/2012/03/23/%E0%AA%B8%E0%AA%B0%E0%AA%B3-%E0%AA%97%E0%AB%80%E0%AA%A4%E0%AA%BE-%E0%AA%B9%E0%AA%BE%E0%AA%88%E0%AA%95%E0%AB%81-%E0%AB%A9%E0%AB%A7%E0%AB%A6/

    1. શ્રી અતુલભાઈ, રસપ્રદ માહિતી આપી. તમે તો મહાભારતના યુદ્ધને વધારે આઠસો વર્ષ નજીક લઈ આવ્યા. પુરાતત્વના હિસાબે આજથી સાડાત્રણ હજાર વર્ષ પહેલાં દ્વારકા ડૂબી. એ કાળ મહાભારતનો થયો. તમે કહો છો કે એ લડાઈ ૨૭૦૦ વર્ષ પહેલાં થઈ.

      બીજું મેં વિનોબા ભાવેનું એક અર્થઘટન વાંચ્યું હતું -અને મને થયું કે ગીતા પ્રવચનોમાં હશે, એટલે તમારા બ્લૉગ પરથી રીડગુજરાતી પર ગયો અને એ પુસ્તક ફરી ડાઉનલોડ કર્યું.(પહેલાં પણ તમારા બ્લૉગનો લાભ લીધો છે). પરંતુ એના વિભૂતિયોગમાં નથી.

      એમણે मासानाम् मार्गशीर्षोऽहं ऋतुनां कुसुमाकर ( મહિનાઓમાં હું માગસર મહિનો છું અને ઋતુઓમા વસંત છું) પરથી શ્રી કૃષ્ણનો જીવનકાળ નક્કી કર્યો છે. માગસર મહિનામાં વસંત ઋતુ ક્યારે આવતી હોય? બન્ને જુદાં હોય અને એમને પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રતીક તરીકે કૃષ્ણે ગણાવ્યાં હોય તો એમાં આંતર્વિરોધ પેદા થાય.આ મુદ્દો હું મૂળ લેખમાં લખવા માગતો હતો પણ સંદર્ભ ન મળતાં છોડી દીધો. અહીં જાણકાર વાચકોની મદદ મળશે એવી આશા રાખું છું. સવાલ એ છે કે માગસર મહિનો અને વસંત ઋતુ ક્યારે એક સાથે હતાં?

      દલપતરામના(?) એક કાવ્યમાં મકર સંક્રાન્તિ ૧૨મી જાન્યુઆરીએ આવતી હોવાનો ઉલ્લેખ છે. શ્રી જુગલભાઈ આ કાવ્ય વિશે માહિતી આપી શકે. આપણે ૧૪મી જાન્યુઆરી જ જાણીએ છીએ. ૨૦૧૧ની મકર સંક્રાન્તિ માત્ર સાંજે શરૂ થઈ હતી. આમ એ મોડી થતી જાય છે. બસ્સો વર્ષમાં બે દિવસ મોડી પડી. અને હવે એ હજી પણ મોડી થાય અને અમુક વર્ષ પછી ૧૫મી જાન્યુઆરી બની શકે છે. આ વાત કાળગણનામાં અને ઋતુચક્રના ભ્રમણને સમજવામાં ઉપયોગી થાય એમ છે. કોઈ મદદ કરી શકે?

      1. શ્રી દિપકભાઈ,

        મકર સંક્રાતિ નો દિવસ બદલાતો હોય છે. સ્વામી વિવેકાનંદનો જન્મ ૧૨મી જાન્યુઆરીએ અને મકરસંક્રાતિના દિવસે થયેલો છે.

        વસંત પંચમીના સમય દરમ્યાન તો સ્વાભાવિક રીતે વાતાવરણ ખુશનુમા હોય છે અને પ્રકૃતિ સોળે કળાએ ખીલી હોય છે. માગશર મહિનો કદાચ સાધન ભજન માટે ઉત્તમ ગણાતો હશે. સ્વામી ભજનપ્રકાશાનંદજી માગશર મહિનો મૌન રાખતા.

        1. શ્રી અતુલભાઈ,
          યુક્તેશ્વરજીની કાલગણના મેં તમારા બ્લૉગ પર વાંચી હતી એમ મને લાગતું હતું તમે ફરી લિંક મોકલતાં એ પાકું થયું. એના પર મારી કૉમેન્ટ પણ છે. મિત્રોને ગમશે એમ માનું છું
          ૧૮૬૩ની ૧૨ મી જાન્યુઆરીએ મકર સંક્રાન્તિ હતી, એનો અર્થ એ કે એમાં અમુક નિયત વર્ષના ગાળામાં ફેરફાર થતો હશે, કારણ કે આ સૌર ઘટના છે, ચાન્દ્રવર્ષની ઘટના નથી એટલે એમાં મિનિટો અને કલાકોના હિસાબે પરિવર્તન થતું હોય છે. આને કઈંક એક્વિનૉક્સ એટલે કે દિવસ અને રાત સરખાં હોય તેની તારીખો સાથે સંબંધ છે. વાંચેલું છે, પણ અત્યારે બરાબર લખી શકું એટલું યાદ નથી.પૃથ્વીના પરિભ્રમણ સાથે એને સંબંધ છે.સંદર્ભનું પુસ્તક જોવું પડ્શે. લોકમાન્ય તિલકે એમના ‘ઓરાયન’ પુસ્તકમાં આની છણાવટ કરી છે પણ એ પુસ્તક અત્યારે મારી પાસે નથી એટલે ખાતરી પૂર્વક લખી ન શકું.

      2. માગશર અને વસંતની ગણના વૈજ્ઞાનીક દૃષ્ટીકોણથી થાય તે ભલે, પણ ગીતામાં બન્નેને સાથે મુક્યાં એનો અર્થ એના જોડાણને લાગેવળગે નહીં.

        દરેક ઉત્તમ વસ્તુમાં પોતે છે તેની આખી યાદી એમણે આપી છે. એમ તો પીપળોય છે. બન્નેને સાથે મુકાયાનું કારણ કાવ્યતત્ત્વ જ ગણાય. છંદ જાળવવા માટે પણ નામોને સાથે કે આઘે મુકવાં પડે.

      3. દિપકભાઈ આજનું ભારતિય કેલેન્ડર રાજા વિક્રમેં આપેલું છે. ૨૦૦૦ હજાર વરસ પહેલા. એના પહેલા અને એમની સાથેના પ્રતાપી રાજાઓ પોત પોતાના કેલેન્ડર રાખતા.રાજા વિક્રમનુ કેલેન્ડર સારુ અને સાચુ લાગ્યુ એટલે આજ સુધી ચલણમા છે. કમસે કમ રિવાજો પૂરતુ. બધાના કેલેન્ડર સરખા નહોતા. મહિના આધાપાછા કે મહિનાના નામ જુદા. મહાભારત કાળમા ભિષ્મનું કે એના વડવાનું કેલેન્ડર હોય શકે. કે રામનું પણ હોય શકે. જરૂરી નથી કે એ વખતે આજે આપણે જાણીએ છીએ એ મહિના હોય.શાસ્ત્રો તો મૈખિક હતા એટલે એ બધુ એક્જસ્ટ કરી લે.

    2. હાલે ૨૦૧૨માં દુનીયાની વસ્તી ૭૦૦ કરોડથી થોડીક વધારે છે. વીસ વરસ અગાઉ ઈ.સ. ૨૦૦૦માં ૬૦૭ કરોડ, ૧૯૫૦માં ૨૫૨ કરોડ, ૧૮૫૦માં ૧૨૬ કરોડ અને ૧૭૫૦માં માંડ ૮૦ કરોડ હતી.

      દુનીયામાં બે હાજર વરસ પહેલાં માંડ વીસ કરોડ, ૩૦૦૦ વરસ પહેલાં માંડ પાંચ કરોડ, પાંચ હજાર વરસ પહેલાં ત્રણ કરોડ અને સાત હજાર વરસ પહેલાં માંડ દોઢ કરોડની વસ્તી હતી.

      એ હીસાબે આ દ્વારકામાં શું વસ્તી હશે?

    3. જાનીભાઈ, કોઇ કાળને સમય સાથે નિસ્બત નથી, માણસોના વર્તન, માણસોના સુખદુખ સાથે છે. આજના સંજોગોમાં હડહડતો ને કળકળતો કળીયુગ જ ગણાય. તમે આ ગણતરી કરી એ માનવી મુશ્કેલ છે.—– ઈ.સ. ૧૯૦૦ થી ૩૮૯૯ ચડતો દ્વાપર યુગ (૨૦૦૦)——-
      કોઇ યુગમાં માણસો સુખી અને શરીફ હશે તો તો એ સતયુગ ગણાયો હશે.
      આપણે વધુ ખણખોદ કરીએ તો ધરમની જ પોલ ખૂલે. એટલે અટકી જાવુ પડે.

  5. મહાભારતના યુદ્ધની કાળગણના મહાભારતના ભીષ્મપર્વમાં આવતા ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનોના અવતરણો ઉપરથી પ્રો. નરહરી આચારે કરી છે. એમના સંશોધનોને આધારે બનેલી એક શોર્ટ ફિલ્મ ઉપર મેં ગયા વર્ષે “કૃષ્ણ: ઈતિહાસ કે કલ્પના? (Krishna: History or Myth?)” શીર્ષક હેઠળ લખ્યું હતું, જે આપ અહિં (http://dsvyas.wordpress.com/2011/03/29/krishna-history-or-myth/) જોઈ શકશો.

    તેઓ ઈ.પૂ. ૩૦૬૭નું વર્ષ મહાભારત યુદ્ધનું વર્ષ નિર્ધારિત કરે છે. તેમણે પોતાના તારણો માટે ફક્ત પ્લેનેટોરિયમ સોફ્ટવેર જ નહિ, પરંતુ ડૉ. એસ. આર. રાવના વડપણ હેઠળ દ્વારકાના દરિયામાં થયેલા સંશોધનોના તારણોનો પણ સહારો લીધો છે.

    એટલે કે વિવિધ સંશોધનો થતા રહ્યા છે. દરેક સંશોધન પોતાના સંશોધનોને આધારે એક તારણ પર પહોંચે છે, પરંતુ સર્વાનુમતે હજુ સુધી કોઈ એક જ વર્ષ કે ૨૦૦-૫૦૦ વર્ષોનો ગાળો નિર્ધારિત થઈ શક્યો નથી એ કરૂણતા છે.

  6. I think that archeological findings are based on what they find, that is man-made things🙂 So, they cannot determine what they cannot find. But, whatever they find is very well correct provided weather effect is considered. So, with this limitation, if we look upon something else which is not as time affected as earthen man-made things, it is the sky.

    So, based on astronomical events, we can accurately find time using latest physics/maths. Please, read http://rutmandal.info/guj/2007/08/krushna-ane-itihaas/ and all the comments. I have put link to a software developed by Fourmi lab which can show planetory positions for any given date/time.

    So, I believe that Krushna existed ~5200 years ago.

    These articles also talk briefly about Spring being in time of Magshar month (if we consider Magshar is based on Mrugshirsh nakshatr).

    1. Chirag
      તમે જે વાત કરી એકદમ સાચી જ લાગે છે. એમા કેલેન્ડરનો આધાર નથી લિધો.
      સર્વમાન્ય કેલેન્ડર તો આપણને ૨૦૦૦ થી જ મળ્યુ છે. એનાથી જુના કેલેંડરો વ્યવસ્થિત નહોતા.
      નક્ષત્ર અને સુર્યની સ્થિતિ ની ગણતરી કરવામાં આવી છે. તમે જે વર્ણવી એ અસામાન્ય સ્થિતિ હતી. એવી સ્થિતિ ખૂબ જ લાંબા સમયે થતી હોય છે. હવે તો જ્યોતિષના સોફ્ટ્વેર આવી ગયા છે. બહુ સહેલાઈ થી તારિખ કાઢે આપે .

    1. પ્રિય ચિરાગ અને ધવલભાઈ,

      તમે બન્ને લગભગ એકસરખી માહિતી આપો છો. બન્ને બ્લૉગ જોઈ ગયો (પહેલાં પણ વાંચ્ય જ હતા) અને ધવલભાઈ, તમે કહો છો તે ફિલ્મ પણ જોઈ.(જે કઈંક Error આવી જતાં પૂરી ન જોઈ શક્યો)

      માગસર (એટલે કે મૃગશીર્ષ) અને વસંતનો ઉલ્લેખ મેં જ કર્યો હતો કારણ કે વિનોબા ભાવે (મારા ધારવા મુજબ) જેવા શાસ્ત્રજ્ઞે એનો ઉપયોગ કૃષ્ણનો સમય નક્કી કરવામાં કર્યો છે.

      આર્ક્યોલૉજી અને ઍસ્ટ્રોલૉજી બે જુદી જુદી દિશાઓમાંથી કામ કરે છે. આર્ક્યોલૉજી કથાને બહારથી તપાસે છે, એટલે કે કથા પર આધાર રાખ્યા વિના કથામાં દર્શાવેલી સ્થિતિ ક્યારે હોય એનો અભ્યાસ કરે છે, જ્યારે એસ્ટ્રોલૉજી આંતરિક પુરાવાને આધાર માનીને ચાલે છે. નાસાના સોફ્ટવેરમાં કોઈ પણ તારીખ નાખવાથી એ દિવસની ગ્રહોની સ્થિતિની માહિતી મળી જશે એ બરાબર છે. એ તો આપણે જાણીએ છીએ કે કોઈ પણ જ્યોતિષી પાસે જઈને બાળક્ના જન્મની કોઈ પણ તારીખ અને સમય કહીએ તો એની કુડલી બનાવી આપશે, ભલે ને, બાળક પેદા થયું જ ન હોય! (મેં સાંભળ્યું છે કે હવે અગાઉથી જન્મનો ઉત્તમ સમય નક્કી કરીને સીઝેરિયન ઓપરેશન દ્વારા બાળકોને આ દુનિયામાં લાવવામાં આવે છે).

      આથી મહાભારતમાં આપેલા સમય સાથે બીજી સ્થિતિઓનો પણ અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ‘પુરાતત્વ અને રામાયણ’શ્રેણીમાં દરેક ઘટના કયા સમયે રામાયણની કથાનો ભાગ બની હોઈ શકે તે દેખાડવાનો પ્રયસ કર્યો છે.

      પરંતુ, એ ઉલ્લેખોને સાચા જ માની લઈએ અને ચિરાગ, તમે કહો છો તેમ કૃષ્ણનો જન્મ ૫૨૧૦ વર્ષ પહેલાં થયો હોય અથવા ધવલભાઈ, તમે કહો છો તેમ આજથી ૫૦૮૦ વર્ષ પહેલાં હોય, આ બન્ને આંકડા વચ્ચે બહુ મોટો ફરક નથી. આટલો ફરક – અથવા તો એના કરતાં વધારે ફરક – તો આર્ક્યોલૉજી દ્વારા થયેલા અભ્યાસમાં પણ રહેવાનો છે. શ્રી સુબોધભાઈએ ભાંડારકર ઇન્સ્ટીટ્યૂટે કરેલી કાલગણનાનું ઉદાહરણ આપ્યું જ છે અને દ્વારકાધીશ મંદિરની વેબસાઇટ પણ જોવા જેવી છે. આમ આ આંકડા વિશે કશું કહેવાનું ન જ હોય

      પરંતુ એ આંકડાના આધાર વિશે એટલી નિશ્ચિતતાથી કહી ન શકાય, કારણ કે મહાભારતનો પણ અતિ વિસ્તાર થયો છે એમાં તો બે મત નથી જ. આથી પંચાંગના ઉપયોગ વિશેના ભાગોનો પણ પાછળથી સમાવેશ થયો છે કે કેમ અને થયો હોય તો, ક્યારે થયો તે જાણવાનું જરૂરી બની જાય છે.

      આમ એસ્ટ્રોલૉજીના ગ્રંથ પર આધારિત પુરાવાને કારણે આપણે કૃષ્ણની જન્મ તારીખ તો અચૂક શોધી શકશું, પણ આ લેખનો મૂળ મુદ્દો દ્વારકાના વિનાશનો સમય નક્કી કરવાનો છે, કૃષ્ણનો સમય તો એની આડપેદાશ માની લેવાશે.કૃષ્ણનો સમય તો ખગોળશાસ્ત્રની મદદથી નક્કી થઈ શકશે (માત્ર તારીખ નહીં, કદાચ આપણે એ પણ કહી શકશું કે કૃષ્ણ અમુક તારીખે રાતે ૧૨ વાગીને ૩ મિનિટ ૪૪ સેકંડે જન્મ્યા હતા, અથવા એવું જ કઈંક… આવી precise ગણતરીઓ વિના આજના space scienceને ચાલશે જ નહીં.

      સવાલ એ છે કે દ્વારકાના વિનાશનો સમય નક્કી કરવો હોય તો આધાર શો? એના આંતરિક પુરાવામાં વાર, તારીખ, મૂહુર્ત વગેરે, કે ગ્રહોની સ્થિતિ વગેરે તો મહાભારતમાં જણાવેલાં નથી! માત્ર ઘટના છે અને એ ઐતિહાસિક ઘટના છે એમ પુરાતત્વ દેખાડે છે.

      આ સાથે કૃષ્ણ પણ ઐતિહાસિક હોવાનું તારણ નીકળે છે. પરંતુ કૃષ્ણનો સમય અને દ્વારકાના વિનાશનો સમય અલગ હોય તો જનમાનસમાં જે દ્વારકા કૃષ્ણની દ્વારકા છે તે ખરેખર પણ હોઈ શકે? આવો પણ સવાલ ઊભો થશે. એ દ્વારકા નગરી કઈ, જેનો વિનાશ આજથી ૫૨૧૦ વર્ષ પહેલાં કૃષ્ણના સમયમાં થયો? આખરે, કૃષ્ણ અને દ્વારકાને અલગ કરીએ અથવા અભિન્ન માનીએ, એ તો આપણી પસંદગીનો સવાલ છે! ક્યાંક તો આપણે જનભાવનાઓથી અલગ જશું જ. આશા રાખીએ કે સમુદ્રી પુરાતત્વ આપણને હજી પણ પાછળ લઈ જાય.

      પરંતુ મેં પહેલાં જ કહ્યું છે તેમ મને કૃષ્ણ પ્રિય છે અને મારા કૃષ્ણને મારા સમયની વધારે નજીક જન્મ લેવામાં કઈં વાંધો નથી. હું જાણું છું કે મૂળ કૃષ્ણ પર ઘણા થરો કથાકારોએ ચડાવ્યા છે અને હું એ જ કૃષ્ણને જાણું છું, પણ શું થાય, એ કઈંક તો હતો જ એટલે જ જનમાનસ પર કબજો જમાવી શક્યો છે.

      1. તમારી સાથે શત પ્રતિશત સહમત દીપકભાઈ કે “મહાભારતમાં આપેલા સમય સાથે બીજી સ્થિતિઓનો પણ અભ્યાસ કરવો જોઈએ.” ચોક્કસ એમ જ થવું જોઈએ, કોઈપણ એક જ સ્રોત અને દીશામાં થયેલા સંશોધન પરથી તારણ ના કાઢી શકીએ. મેં અગાઉ રામાયણ શ્રેણીના લેખમાં પણ જણાવ્યું હતું કે જૂદા-જૂદા સમયે રામસેતુના સ્થળ સંબંધે જૂદી-જૂદી સરકારો દ્વારા બેસાડેલા કમિશનોએ (જેમાં સન્માનનિય સંશોધનકારો પણ હતા) વિરોધાભાસી તારણો આપ્યા છે.

        મેં ગુજરાત સાયન્સ કોંગ્રેસના ૧૯૯૬ કે ૧૯૯૭ના વર્ષમાં પાલીતાણામાં ભરાયેલા અધિવેશનમાં પ્રો. એસ.આર.રાવને રૂબરૂ સાંભળ્યા છે જેમાં તેઓએ દ્વારકા અને બેટ દ્વારકામાં કરેલા ઉત્ખનનની ઉપલબ્ધીઓ સ્લાઇડ શૉ દ્વારા બતાવી હતી. તેમનું કહેવું પણ એ જ હતું કે સંશોધનના ઘણાબધા તારણો એક કે બીજા કારણે વાસ્તવિકતા સાથે સંપૂર્ણપણે મેળ ના ખાતા હોય તેમ બને. તેની પાછળ અનેક પરિબળો ભાગ ભજવે છે. એટલે એક કરતા વધુ પરિમાણોનો સમાવેશ કરીને થયેલા સંશોધનો જ કોઈક ચોક્કસ દિશા આપી શકે છે.

        મેં મારા બ્લૉગમાં જે ફિલ્મની વાત લખી છે તેમાં પન આવી જ રીતે આર્કિઓલોજીકલ, એસ્ટ્રોનોમિકલ, ટ્રેડિશનલ અને અન્ય વિવિધ પાસાઓને વણી લેવામાં આવ્યા છે. મેં બહુ પહેલા સાંભળ્યું હતું કે એ દીશામાં પણ સંશોધનો થઈ રહ્યા છે કે અવાજના તરંગો જે વાતાવરણમાં લાંબો સમય સુધી રહે છે તેને માપવાના અને તેને ડિટેક્ટ કરવાના સાધનો વિકસ્યા છે. તેનો ઉપયોગ કરીને કુરૂક્ષેત્રમાં અને અન્ય વિશિષ્ટ સ્થળોએ હજારો વર્ષ પહેલાના તરંગો પકડવાના સંશોધનો ચાલે છે. આ ફિલ્મમાં પણ રેડિયોતરંગોના ડિટેક્શનની વાત કરી છે. ઘણાવર્ષો પહેલા વાંચ્યું કે સાંભળ્યું હતું હતું એટલે એ અવાજના તરંગો વાળી વાતનો કોઈ આધાર અત્યારે રજૂ કરી શકું તેમ નથી.

        તમારી ઉપરના છેલ્લા ફકરામાં કરેલી કેફિયત જ તમારા આ લેખમાળા પાછળના નિષ્કામ અને નિર્દોષ ભાવને પ્રગટ કરે છે. તમારા લખાણો વાંચવાનો આનંદ અને તેમાં ટિપ્પણીઓ કરવાની મજા પણ એ કારણે જ આવે છે કે તમે ખુલ્લા મને વસ્તુઓનો સ્વીકાર કરો છો, અને મનને જૂનું ન વખોડતા પણ નવું માનવા અને વિચારવા માટે મજબૂર કરો છો.

      2. દિપકભાઈ
        ખગોળ અને જ્યોતિષને જુદા પાડો ભાઈ. ખગોળ વિજ્ઞાન છે જ્યોતિષ અનુમાન લગાવવાની કળા છે. તારિખ આપો એમ કુંડળી બનાવી દે, અંદાજ થી. ખગોળનો ઉપયોગ પણ કરી લે. ખગોળશાસ્ત્રી એમ કહે કે આ તારિખે ગ્રહણ થશે તો એ ખગોળનું ગણિત છે જ્યોતિષ નથી.
        બીજુ, મહાભારત કાળમાં કદાચ કેલેન્ડર ના પણ બન્યુ હોય તો તારિખ વાર લખવા નું કોઇ કારણ નથી. ગ્રહોની જરૂર બતાવે છે. એ ચિરાગભાઈ ના લેખમાં બતાવે છે.

        તમેં બે ત્રણ જગ્યાએ કિધું કે દ્વારકાનું સંશોધન મહત્વનું છે ક્રુષ્ણની વાત તો આડ પદાશ છે. પણ મારો દાવો છે કે શ્રીક્રુષ્ણ હિન્દુ પ્રજાના આરાધ્ય છે એટલે જ દ્વારકા પર ફોકસ કરવામાં આવે છે. કઈક એવી વસ્તુ, કાઢવા મથે છે કે જેથી એવી થિયરી વહેતી મુકી શકાય કે ક્રુષ્ણ ભગવાન નહોતા.
        space science ને અને ક્રુષ્ણના કોઇ સંબન્ધ નથી. space science ને પેદા કર્યુ છે ઈલ્યુમિનિટીવાળાઓએ. એને જગત પર રાજ કરવું છે વિશ્વસરકાર બનાવીને. શરીર થી અમેરિકામા રહે છે તો અમેરિકાને સર્વોપરી બનાવવું જરૂરી છે. space science નો ઉપયોગ ટેલિકોમ માટે તો ઠિક છે પણ બીજા ગ્રહ પર જાવાનું ડિંડક ચલાવ્યુ જે થી દુનિયા અંજાય જાય, અમેરિકા પ્રત્યે અહોભાવ જાગે . ચંદ્ર વખતે દુનિયા લલ્લુ હતી અંજાય ગઈ. પણ અમેરિકાના જ લોકોએ જ ચંદ્ર ચડાઈ નો ભાંડો ફોડી નખ્યો છે. એના નેવાડા રાજ્યના રણ માં શુટિન્ગ કર્યું અને કહી દિધું ચંદ્ર પર જઈ આવ્યા. ગુગલ કરશો તો અનેક વિડિયો જોવા મળશે. એક વિડિયોમા બહુ જ સારી રીતે સમજાવવામાં આવ્યુ છે કે ક્યાં ક્યા એની પોલ પકાડાઈ જાય છે. હવે મંગળની વાતો થાય છે. એની પણ પોલ ખુલશે જ.
        દિપક ભાઈ
        આપડા ગુજરાતી બ્લોગમાં રેશનાલિસ્ટો નો બ્લોગ ચાલે છે. નાસ્તિકતા એક કટ્ટરવાદી ધર્મ બનાવી દિધો છે. એનું કેન્દ્ર કદાચ સુરતમાં છે. એની સામે એક બીજી વાત મુકું. યહુદીઓએ હિન્દુઓને વિનંતિ કરી છે કે આપણે એક થઈને મુસ્લિમોનો સફાયો કરી નાખીએ. કારણ આપ્યુ આતંકવાદ અને મુસ્લિમ ધર્મ. સામાન્ય હિંદુ ખૂશ થઈ જાય. પણ હકિકત જોઈએ તો બધી સમસ્યાની જડ તો યહુદી પોતે છે. લાખોની સંખ્યામા નાસ્તિકો પેદા કર્યા, જે પોત પોતાના સમાજની ધર્મની ઘોર ખોદી રહ્યા છે. એમને પોતાને જ ખબર નથી એમનું બ્રેનવોશ ક્યારે થઈ ગયું.
        મારી આ વાત જમીની હકિકત છે.
        આપડા નેતા તો પૈસા અને સત્તા મળે એટલે એની ગુલામી કરે છે અને ભારતની જનતાને સતાવે છે. બ્લોગરોને શું મળવાનું છે જેથી એની અસર નીચે આવી પોતાના જ માણસોને ભ્રમિત કરવા ?
        ભાઈ સંભાળો ધર્મની વાતો થી. સાચો હિન્દુજ રક્ષણ કરી શકશે. આદર્શવાદના નશાથી પાપડતોડ બનેલા માણસ થી શેક્યો પાપડેય નહિં ભાંગે.

        1. શ્રી ભારોડિયાભાઈ,
          તમારા આ વિધાન વિશે મારે કઈંક કહેવું છે.
          ૧. “તમેં બે ત્રણ જગ્યાએ કિધું કે દ્વારકાનું સંશોધન મહત્વનું છે ક્રુષ્ણની વાત તો આડ પદાશ છે. પણ મારો દાવો છે કે શ્રીક્રુષ્ણ હિન્દુ પ્રજાના આરાધ્ય છે એટલે જ દ્વારકા પર ફોકસ કરવામાં આવે છે.”

          તમારી વાત અર્ધી સા્ચી છે. દ્વારકા કૃષ્ણની નગરી હોવાથી જ એના પર ફૉકસ કરવામાં આવે છે, એ સાચું છે,આપણું ધ્યાન પણ એ જ કારણે એના પર જાય છે પરંતુ સમુદ્રી પુરાતત્વવેત્તાઓએ ભારતમાં જ બીજે પણ સંશોધન કર્યાં છે. ચેન્નઈ પાસેનું પુમ્પુહાર પણ સમુદ્રમાં ડૂબેલું શહેર છે. જે નિષ્ણાતો દ્વારકામાં હતા એમને જ આ શહેર પણ શોધ્યું છે. પુમ્પુહાર વિશે ઘણી સાઇટો છે. http://en.wikipedia.org/wiki/Puhar

          ડૉ. એસ. આર. રાવની નિવૃત્તિ પછી મરિન આર્ક્યોલૉજી ડિવિઝનના વડા તરીકે આપણા ગુજરાતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રી શ્રી કમલેશ વોરા હતા. હવે તેઓ પણ નિવૃત્ત થઈ ગયા છે. એમનો સીધો સંપર્ક કરવા પ્રયત્ન કરૂં છું. એમને અનુકૂળ હશે તો બધા પ્રશ્નો એમની સમક્ષ રજૂ કરીશ. પરંતુ એમનો અએક અભિપ્રાય તો મારા સુધી પહોંચી ચૂક્યો છે કે એમને લેખમાળા પસંદ આવી પરંતુ તે પછી પણ વધારે સારી ટેકનૉલૉજીનો વિકાસ થયો છે.’કમલેશ વોરા જિયોલોજિસ્ટ એન.આઇ. ઓ.’ લખીને ગૂગલમાં સર્ચ કરતાં ઘણી માહિતી મળશે. દ્વારકા માટે ખાસ આકર્ષણ શ્રીકૃષ્ણને કારણે છે એ સાચું છે. પણ પુમ્પુહારમાં તો એવું કોઈ આકર્ષણ ન હોવા છતાં એમણે કામ કર્યું જ છે.

          તમારી બાકીની ટિપ્પણીઓ પર આ સંદર્ભમાં પુનર્વિચાર કરવા વિનંતિ છે.

          ૨. “કઈક એવી વસ્તુ, કાઢવા મથે છે કે જેથી એવી થિયરી વહેતી મુકી શકાય કે ક્રુષ્ણ ભગવાન નહોતા.
          space science ને અને ક્રુષ્ણના કોઇ સંબન્ધ નથી.”

          ખગોળ અને જ્યોતિષને જુદાં કરૂં પણ જ્યોતિષ એટલે ફલાદેશ નહીં જો કે મેં એસ્ટ્રોનૉમીને બદલે એસ્ટ્રોલૉજી શબ્દ વાપર્યો છે એ મારી ભૂલ છે. સ્પેસ સાયન્સને કૃષ્ણ સાથે સંબંધ નથી પરંતુ મહાભારતમાં કૃષ્ણના જન્મ સમયની સ્થિતિ આપી છે તેના આધારે એમનો જન્મ સમય નક્કી કરવા માટે બહુ જ આધુનિક ગણાતા મશીનનો ઉપયોગ થયો તેને સ્પેસ સાયન્સ સાથે સંબંધ છે. એ વખતે મારે કહેવું જ જોઈએ કે એમાં તો બાળક જન્મ્યું ન હોય તો પણ અમુક તારીખ અને સમય નાખો તો ગ્રહો અને નક્ષત્રની સ્થિતિ મળી જશે. ગામનો પંડિત પણ એ કરી આપશે. પરંતુ એનાથી એમ સાબીત ન થાય કે બાળકનો જન્મ પણ થયો છે.

          1. મારા પીતાજી સારા જ્યોતીષી હતા. એમણે કહેલું કે એક સંહીતા છે (નામ મને યાદ નથી) જેમાં જન્મી ચુકેલા અને જન્મનારા સૌનૌ કુંડળી દોરાયેલી છે ! આ શક્ય છે જ કારણ કે સમયને વહેંચીને તે મુજબ આ કાર્ય થઈ શકે.

  7. M. Gada

    Archeology and astronomy are discussed a lot here. However, I did not see any reference made to any well known historians for related references. As I have read, Aryas came to India from middle Asia region about 3200-3500 years ago. So anything related to Aryas has to be later than that, be it Ramayan, Mahabharat or any other event. It is also believed that Indus valley civilization also ended around 3500 years ago but Aryas were not from that civilization. (This info is from my earlier reading and I do not have ready references as some of the people here have.)

    Another point I like to make is, was there only one Dwarka in past? It is common to have several cities having same name.

    1. Thanks Murjibhai, or else we will have to consider that ours is originally the Harappan culture. We really do not identify ourselves with that culture. As I have said in that case we will have to accept that Krishna was a Harappan hero whose deeds have survived for long.
      In fact D. D. Kausambi considers Krishna an Abhir. And Abhirs came to India in later period. Of course, this is a hypothesis because he derives Ahirs from Abhirs who were outsiders and came after Aryans. According to him, Krishna practised different standards from those prevailed among Aryan Kshatriyas. Though he teaches Kshatriya Dharma to Arjuna in the Bhagvad Gita, he had himself escaped to Dwarka. He gave preference to tactics and strategy. Had he been an Aryan Kshatriya he would have stayed back in Mathura and faced Jarasandh! Of course this is a hypothesis raising a new debate.

      1. ભારતના એક વિજ્ઞાનિકે હમણા જ સાબિત કર્યું છે કે ભારત પાકિસ્તાન બંગલાદેશ અને શ્રીલન્કાની જનતા એક જ સમુદાય ના વારસો છે. એણે દુનિયાભરના દેશો માંથી હજારો લોકોના સેમ્પલ મગાવ્યા. ડી.એન.એ. નો મેળ બેસાર્યો. ભારત અને એની આસપાસના બધાના ડીએનએ જણાવે છે કે બધા એક જ કુળના છે. ગોરી અને કાળી પ્રજા, ચીની, જાપાન થી લઈ થાઈલેંડ, અને આપડા જ પૂર્વના રાજ્યો ની પ્રજા બિલકુલ અલગ છે.
        ભારતમા જો બહારથી માણસો આવ્યા હોય તો સાગમટે આવ્યા હોય, પાછળ કોઇ રહ્યુ ના હોય. રહ્યુ હોય તો એના વારસો અન્ય દેશોમા મળવા જોઈએ, ખાર કરીને રસિયામાં, જે નથી મળતા. બીજુ, એ વખતે ભારત બિલકુલ ખાલી હોવું જોઈએ. જો પહેલે થી બીજા લોકો રહેતા હોત તો અલગ સેમ્પલ મળવા જોઈતા હતા.

    2. Dear Shri Murjibhai, that Aryan theory or Aryan Invesion theory in a whole is an issue of debate now. It has been proved inaccurace (if not wrong) on many occassions and is now believed to be an hypothesis only. So, we cannot take any of the assumptions of Aryans “entering in India” in any consideration in finding any specific period.

      “there is no evidence of demographic disruptions in the north-western sector of the Subcontinent during and immediately after the decline of the Harappan culture. If Vedic Aryans were a biological entity represented by the skeletons from Timargarha, then their biological features of cranial and dental anatomy were not distinct to a marked degree from what we encountered in the ancient Harappans.” this is a quote from the book Erdosy, George, ed. (1995), The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity, Berlin/New York: Walter de Gruyter, ISBN 3-11-014447-6. There are many other researchers who has dismissed the theory of Aryans being outsiders and different than Harappans.

      1. Subodh Shah

        What we are discussing here is a matter of complex scientific evidence obtained from research in archeology, astronomy, pre-history and the epics. I think none of us here can claim to be an expert in any of these. So our discussion moves all over the place and time. Let me suggest that we accept what has been agreed to by a very very large majority of world scientists (not Indian only) in these fields for a long long time, without our judgment being colored by extraneous factors like our love for Krishna or our religion or politics.
        Shri Murjibhai has summarized well that agreement about the Aryans entering India around 1500 BC and I agree with him. We can always find and quote somebody or the other questioning well-established facts— even Evolution, or whether America actually reached the moon or it was all a big hoax. So whom do you trust? Even Tilak agreed with the 1500 BC period, though he said the Aryans had come from North pole, not from Central Asia.
        Placing Krishna before 1500 BC will make him a foreigner, not an Indian. He can never be from Harappan stock, on the basis of extensive anthropological evidence which it is impossible to discuss here.

        Regarding sound waves, I am very sure it is some kind of pseudo science and has nothing to do with our current investigation. Sound waves are not microwaves or electromagnetic waves. I hope we can avoid such fanciful unscientific notions. Thanks. — Subodh Shah

        1. શ્રી સુબોધભાઈ.
          તમારી વાત સાચી છે. હું પોતે કોઈ પ્રોફેશનલ પુરાતત્વશાસ્ત્રી, ઇતિહાસકાર કે સાહિત્યકાર નથી. સામાન્ય સરકારી નોકર જ હતો. આપણે અહીં સૌ મળીએ છીએ, એમાંથી, મારા ખ્યાલ પ્રમાણે, મોટા ભાગના સહૃદય વાચકો છે. માત્ર મને પણ બધા મિત્રોની જેમ ઘણી બાબતોમાં રસ છે, એટલું જ.આથી આપણે ઇચ્છા નવા દૃષ્ટિકોણથી આવતી વાતો સમજવાની કોશિશ કરવી જોઈએ.તે પછી આપણું વલણ આપણને અમુક વાત સ્વીકારવા કે ન સ્વીકારવાનો રસ્તો દેખાડશે.

          ૧. આવા લેખ લખવા પાછળ મારો હેતુ એ છે કે આપણા સૌને માટે એક ‘સંમતિ રેખા’ (ગરીબાઈની રેખા પરથી આ શબ્દ કૉઇન કરૂં છું!)બનાવવાનો છે. અથવા બીજા શબ્દોમાં કહું તો એક જ ‘તર્કવૃત્ત’ (ફરી કર્કવૃત્ત પરથી નવો શબ્દ બનાવું છું -ધવલભાઈ આ શબ્દથી પરિચિત છે જ) પર સૌને લાવવાનો છે. તે પછી પણ આપણે અલગ તો રહેશું જ.અસંમત પણ થશું, પરંતુ અસંમતિની રેન્જ સાંકડી હશે.

          ૨. તમે માઇક્રોવેવ સાઉંડનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેની સાથે હું સમત છું. આવા ધ્વનિ બધી બાજુથી એક સરખા આવ્યા તેથી એમ નક્કી થયું કે યુનિવર્સ બધી બાજુએ એકસરખું વિસ્તરે છે. આના પરથી સાયન્સ ફિક્શનને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. આની ચર્ચા માટે હું સમય મળ્યે આપણી ધાર્મિક ચિંતન પરંપરાના એક મહાન ગાણિતિક પ્રતીક વિશે લખવા માગું છું. શું મહાભારતના યુદ્ધના હાકલા પડકારા આપણે આજે સાંભળી શકીએ? આ બાબતમાં વિજ્ઞાન અને આપણા ધર્મ ચિંતનના આ પ્રતીકના આધારે શું કહી શકાય? આ મુદ્દો ઊભો કરીને, ખરેખર તો તમે અને ધવલભાઇએ મને એક વિષય આપ્યો છે! આભાર.

          ૩. આ ઉપરાંત શ્રી મૂરજીભાઇએ આર્યોના આગમન વિશે પણ લખ્યું છે. ભાઈ ચિરાગે વળતો જવાબ પણ આપ્યો છે. આ વિષય મારા મનમાં હતો જ એટલે એના પર લખીશ ત્યારે મારો અભિપ્રાય આપીશ. આમાં શક્ય હશે તો ઋગ્વેદનું મારી દૃષ્ટિએ અર્થઘટન પણ રજુ કરવા ધારૂં છું. ઇન્શાલ્લાહ!

          1. આભાર દીપકભાઈ, તો આનો અર્થ એમ થયો કે અમારે એટલિસ્ટ બે વિષય પર તો તમારી ભવિષ્યની લેખમાળા ઉપર નજર માંડીને બેસવાનું એમ ને?

        2. Thank you first of all for reading my comment Subodhbhai. The reference that I provided in support of dismissing the Aryan Invasion Theory, is not the only one and neither it is from any Indian or fanatic Hindu author. There are many more such references. If you need more, I can provide. Also, as you say “what has been agreed to by a very very large majority of world scientists ” this doesn’t necessarily be to be true everytime. This whole theory of aryans coming to India is now being questioned and majority of the “world scientists” & “historians” have dismissed it. Similarly, majority of the world thought, considered and publicised so far that Zero is an Arabic invention. What happens if we continue to follow the same theory of “what has been agreed to by a very very large majority of world scientists ” in that case too? Don’t we all know now that Zero is our own, Indian’s, Aryabhatt’s invention?

          Regarding the research on soundwaves also I have clearly mentioned that I don’t have anything in support to it, and have never put that argument in support of my views. As we discuss many things here, that just came up and I wrote it down. Dipakbhai has explained very well below. Just for your knowledge that I question people when they argue on anecdotal basis, and insist to have reference. So, please be assured that I will be least likely (if not last) to present my views whimsically.

  8. Dipakbhai,

    It is valid that there are many things added later to original Mahabharat. But, astronomical events mentioned in various old scriptures seem hard to be have added later just to manipulate historical references.

    Murjibhai,
    I have read that Aryans were in India at least for 8000 years.

    1. No, Chirag I did not mean to say that astronomical additions were made only to manipulate the historical data. In fact, like Ramayana different poets have attempted beautification of the script,according to their times and understanding. That they loved the script, is a fact and there can be no doubt about it. The thing is, astronomical evidence with regard to Krishna’s birth cannot have existed in the original text because it was not meant to focus on Krishna but on the fratricidal war in the Kuru clan.
      Let me quote here from the Puratatva ane Ramayana part VI -” લગભગ ૨૦૦ વર્ષ પછી, ઈ.સ. ૪૮૪માં ગુપ્તવંશના રાજા બુદ્ધગુપ્તના સમયના શિલાલેખમાં અઠવાડિયાના દિવસનું નામ પહેલી વાર જોવા મળે છે. રામનવમી એટલે કે ચૈત્ર સુદ નોમ, ૧૨મો મહિનો (એ વખતે એ ૧૨મો મહિનો હતો), અદિતિ નક્ષત્ર, પાંચ ઉચ્ચ સ્થાનના ગ્રહો અને કર્ક લગ્ન વગેરે માહિતી ઈ.સ. ૪૦૦ પછી ધીમે ધીમે સમાજમાં પ્રચલિત થઈ. ડૉ. સાંકળિયા અહીં જ્યોતિષના વિદ્વાન પ્રોફેસર સેનગુપ્તાનો હવાલો આપીને કહે છે કે ઈ. સ. ૪૦૦માં ભારતીય જ્યોતિષ ગ્રીક અને રોમન જ્યોતિષના પ્રભાવમાં આવ્યું, આર્યભટ્ટ અને વરાહમિહિરના ગ્રંથોમાં પણ એનો પડઘો ઝિલાયો છે. શ્રી સેનગુપ્તાના અનુમાન પ્રમાણે આજે પ્રચલિત રામાયણ ઈ. સ. ૪૩૮માં લખાઈ છે.

      Should we not look into ShrimadBhagavata for the early life of Krishna who left Mathura at a mature age? His entry in Mahabharata text too is very late. It is when Pandavas were in Ajnaatvaas, that he was introduced to them as Kunti’s brother’s son. (This relationship reflected that they belonged to the same community of which the three branches treated each other as cousins).

    2. M. Gada

      Yes, and Baba Ramdeo says Ram existed 9 crore years ago. Evolutionists says even primates were not around 9 crore years ago. Modern human came around only 150,000 to 200,000 years ago and started migrating out of Africa about 70,000 years ago.

      1. Correct Murjibhai. Humans acquired the whole world in last 100 years. Alexander could reach to India in very short span. Siberians could reach Alaska in mere a year or two. All these people could travel thru’ means of some simple mechanisms.

        Please, look at this map from Nature: http://www.nature.com/news/2011/110809/full/476136a/box/1.html Can we say safely that humans could be roaming Indian region some 50,000 years ago? (Neanderthals were large-bodied hunter-gatherers, named after the German valley where their bones were first discovered, who roamed Europe and parts of Asia from 400,000 years ago until about 30,000 years ago)

        1. M. Gada

          Sir, I agree with both of your points but with a caveat. Yes, modern man had come to India 50,000 years ago. Their descendants are believed to be today’s tribes in Andaman and Nikobar islands. Several distinct groups after that also had come afterwards. There presence is qualified by some cave paintings along Narmada river. I had discussed human migration with Dipakbhai earlier. He can elaborate more if he cars to. All these groups were hunter gatherers and were not settlers. They all perished.

          The last ice age ended about 13,000 years ago. All known world civilizations to us today have come to existence only after that. The Sumerian is believed to be the oldest one which started in today’s Iraq region. Our Harappan is believed to be an offshoot of that.

          As far the Neanderthal, he is more than 400,000 year “old” but he is not our direct ancestor. He is a cousin of homo-erectus, who is our ancestor. This gets too technical. I rather end here.

  9. M. Gada

    Here I reproduce what i wrote on “Abhivyakti” earlier.

    Ancient Greek also had many very interesting epics / stories. They have accepted those as mythology. Many in India like to believe our epics as history. It is important to note that there are many similarities between ancient Greek stories and our epics. Let us examine only one of those, Helen of Troy. Beautiful Helen, a queen of one of the Greek king, elopes with Paris, a prince of Troy. Troy was very wealthy city state across an ocean. Obviously, a king with his more powerful brother and along with several other kings invades Troy. They have to cross the sea which they do in hundreds of boats (no bridge was built like Ramayan). The fort of Troy was almost unbreakable, just like Lanka. Several characters of this epic were also fathered by Gods. Some of them also had “vardans and Shraps”. Achilles was one such character.

    Ancient Greek and Indian socio-religious beliefs are unique in a sense that their Gods directly interfere in human lives to favor their devotees or offspring. No other religious ideology has this type of engagement among humans and Gods. actually Christian and Muslims are monotheist religions (believing in only one God). While Buddhists and Jains do not believe in any God.

    There are so many similarities here, that we just can not ignore them. Nationalists would like to say that greeks copied from our epics and wrote theirs. Possible. But then it could be other way round as well. There could more likely be a third possibility that the ancient Greeks and Aryans migrated to their new lands from a third common place in central Asia. People took their folklore with them and some geniuses wrote beautiful stories based on these folklores. Homer is well known Greek who wrote Odyssey and Iliad. I am not sure about who wrote Troy.

    1. ઉપર મુરજી ભાઈ ગડાના લખાંણ માંથી :

      ગ્રીક લોકોએ રામાયણ મહાભારતની નકલ કરી.

      આપણે ગ્રીક લોકોની દંત કથાઓમાંથી રામાયણ મહાભારત બનાવ્યું.

      કોઈ ઈશ્લામનો અનુયાયી તો ચોથું સત્ય પ્રકાશન બહાર પાડશે.

      1. ક્યાંક એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે શ્રીક્રુષ્ણના પૌત્ર અશ્વમેધનો ઘોડો લઈ મિડલ ઈસ્ટ જીતતો જીતતો ગ્રીસ સુધી પહોંચી ગયો હતો. અંગ્રેજોએ ઈતિહાસ માંથી એ ભાગ જ ભુલાવી દિધો છે. કહેવાય છે કે ગ્રીસનુ આયુર્વેદ ભારતની ભેટ છે. એનું આયુર્વેદ ખૂબ જ સારુ છે.

        1. અશ્વમેધ વિશે વધુ માહિતી આપશો. શ્રીકૃષ્ણનો પૌત્ર મિડલ ઈસ્ટ ગયો હોય તો એમાં નવાઈ નથી. એ વખતની ભૂગોળ જુદી હતી અને મિડલ ઈસ્ટ આપણાથી દૂર પણ નથી. આ વાત વિગતે જાણવામાં મને રસ છે.
          ગ્રીસનું આયુર્વેદ એટલે આજે આપણે જેને યુનાની કહીએ છીએ તે જ. આપણા દેશમાં એ આરબો સાથે આવ્યું.
          આપણા દેશમાં ધર્મની સમજ અને બીજાં સાયન્સની સમજ એટલી ઓછી છે કે અહીં યુનાની હૉસ્પિટલમાં જાઓ તો મુસલમાનોની ભીડ જોવા મળશે અને આયુર્વેદિક હૉસ્પિટલમાં જાઓ તો માત્ર હિન્દુઓ મળશે. બન્નેમાં એ જ અશ્વગંધા, હળદર વગેરે વપરાય છે, માત્ર નામો થોડાં જુદાં પડે. આ તો ધર્મ સિવાયનું શાસ્ત્ર છે. જેમ બટન દબાવો તેમ લાઇટ બળે અને એમાં ધર્મનો બાધ ન નડે, તેમ જ આમાં પણ ધર્મનો બાધ ન નડે કે આયુર્વેદથી મુસલમાન સાજો ન થાય અને યુનાનીથી હિન્દુ સાજો ન થાય.

          1. આયુર્વેદથી મુસલમાન સાજો ન થાય અને યુનાનીથી હિન્દુ સાજો ન થાય…. હીન્દુઓ અને મુસલમાનોની માન્યતા કદાચ આ જ છે…

          2. મુંબઈમાં કાંદીવલીમાં ડો.પંકજ નરમ છે. આયુર્વેદમાં બહુ મોટું નામ છે. ભારતમાં આયુર્વેદ નું ભણ્યા પછી ગ્રીસ પણ જઈને ભણી આવ્યા છે. હવે એમની પોતાની રીતે જ દવા બનાવે છે. બીજે ક્યાંય એ દવા મળી ના શકે. એક જાતની મોનોપોલી. કોઇ પણ જાત ધરમના ભેદ વગર આખો દિવસ લોકોની લાઈન હોય છે. એટલે સારવાર પધ્ધતિને કોઇ સમુદાય સાથે જોડી ના શકાય. અમીર હોય કે ગરિબ બધાએ લાઈનમા ઉભા રહેવાનું, બાકડા અને ખુરસી આવે એટલે બેસવા નું, પણ બધાને સાથે. અમીર ગરીબ નો પણ ભેદભાવ નહી.

            1. મને ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી શ્રી નરમ આજના સમયમાં એક માત્ર કહી શકાય તેવા નાડીવૈદ્ય છે. તેઓ નાડી પરીક્ષણ પરથી નીદાન કરે છે.

  10. બહુ જ સરસ લેખમાળા અને બહુ જ સરસ , અભ્યાસુ ચર્ચા.
    ગુજરાતી બ્લોગ જગતમાં આ શ્રેણીથી તમે એક બહુ જ ઉમદા અને અનુકરણીય ચીલો પાડ્યો છે. આવું કામ ઘણો અભ્યાસ અને સમય માંગી લે છે. પણ આવાં કામો ઊંડા અભ્યાસ માટે બહુ જ જરૂરી છે. તમે ભલે આ શાસ્ત્રના તજજ્ઞ ન હો; આ ચીવટવાળૂં કામ કરવા માટે તમને હાર્દિક અભિનંદન.
    આશા રાખીએ કે, દ્વારકા/ બેટ દ્વારકાની આજુબાજુ મોટા પાયા પર પુરાતત્વીય ખોદકામ અને સંશોધનો થાય.
    ———–
    એક સૂચન … શ્રી. રામ અને શ્રી. કૃષ્ણ અંગેની બન્ને શ્રેણીનાં લખાણોની એક ઈ-બુક બનાવો તો કાયમી સંદર્ભ ગ્રન્થ બની રહે.

    1. શ્રી સુરેશભાઇ,

      આભાર.

      હજી તો કાંઠે છબછબિયાં કરૂં છું.આ રમત રમવા માટે સૌને એકઠા કરવા પ્રયત્ન કરૂં છું.
      સંમતિ રેખા બનાવવા માગું છું.ઈ-બુક આમાં ઉપયોગી થાય તો મને તમારી મદદની જરૂર રહેશે જ.

  11. મયંક પરમાર

    દીપકભાઈ ,
    ખુબ જ સરસ લેખ અને માહિતી આપી ,,
    થોડા ઘણા મુદ્દા પણ અહિયાં ઉભા થયા કે કૃષ્ણ અને દ્વારકા ના ,,તર્ક ના બે પ્રકાર હોય છે ,,૧)તર્ક ૨) કુતર્ક ,,
    કદાચ બીજા નંબર ના વધુ જોવા મળે છે ,,તમે કોઈ ને બધી માહિતી આપ્યા પછી પણ એ કુતર્ક લગાવી શકે છે ,,એક વિવાદિત વ્યક્તિ સાથે ચર્ચા માં ઉતારવાથી બુદ્ધિમાન નું બુદ્ધીત્વ પણ નાશ પામે છે (મારા મત મુજબ એ કદાચ ચર્ચા માં ઉતારે પણ નહિ )
    કટ્ટર હિંદુ કડી પણ સમય જે તમે આપ્યો એ નહિ જ માનવાનો ,,એ ફક્ત વેદ નો આધાર જ લેશે ,,જાણે વેદ જ સર્વશ હોય ,,દુનિયા માં વેદ કરતા પણ બહુ વસ્તુ છે જે એની ઉપર છે ,,દ્વારકા શોધવાનું મૂળ કારણ હિન્દુત્વ ને જળ કરવાનો હતો નહિ કે સત્ય શોધવાનો ,,,,જે નગરી શોધી એ કદાચ કૃષ્ણ ની ન પણ હોય ,અથવા કૃષ્ણ જ ના હોય પણ દ્વારકા નામ ની કોઈ નગરી હોઈ શકે છે ,,હડપ્પા નો કાલ જુનો છે ,,તેને તમે મહાભારત સાથે ના સરખાવી શકો ,,,
    બીજી વાત છે આર્યો ના આગમન ની ,,તો કુતર્ક લગાવીને આર્યો ના આગમન ની થીયરી ના ભૂલી શકાય ,,મેં તમને એક લીનક મોકલી હતી ડીએનએ વાડી એ અહિયાં મુકવા વિનંતી છે ,,ચાત હું અહી મુકું છે
    http://aboriginalhumanity.blogspot.in/2010/10/fwd-dna-report-times-of-india-21st-may.html

  12. પરમારભાઈ
    ૧)તર્ક ૨) કુતર્ક શેમા થી ઉઠે છે ? માણસ સામે એવી એવી વાતો આવી જાય છે કે ગુંચવાઈ જાય. ડીએનએ વાળી ઓરિજીનલ લિંક નથી મળી પણ ગુગલ કરતા એવીજ વાતો વાળી સામગ્રી મળી છે. બધામાં આર્ય ભારતના જ છે, અલગ અલગ વૈજ્ઞાનિકો પોતાનો દાવો કરે છે. આપણે કોની વાત માનવી ?
    (આમાં જ્ઞાનેશ્વર ચૌબે નો દાવો છે. ૨૦૦૫ થી અત્યાર સુધીનું એમનુ કામ )
    http://praveenguptahindu.blogspot.in/2012/08/blog-post_4252.html

    ( આ બન્નેમાં હૈદરાબાદની સંસ્થા સેન્ટર ફોર સેલ્યુલર એન્ડ મોલિક્યુલર બાયોલોજી અને બનારસ હિન્દુ વિશ્વ વિદ્યાલય ના ડો.લાલજી સિંહનો દાવો)
    http://m.ibnkhabar.com/news/64273/7/
    http://celebritywriters.jagranjunction.com/2012/01/05/myth-of-the-arya-dravid-history-of-india/

    એક અંગ્રેજી લિંક પણ જોઈ લો. ૫ વરસ જુનો લેખ છે. સૌથી નીચીનો ફોટો ક્લિક કરી ને મોટો કરી ને જોશો તો મજા આવશે. આદમ અને ઈવ પૂર્વ આફ્રિકામા થઈ ગયા ત્યાથી માણસો આખી દુનિયા માં ફેલાઈ ગયા. આમાં માણસ જાતને આફ્રિકા સાથે જોડી છે. આદમ ઈવને જવા દાઈએ એમનો ડીએનએ ટેસ્ટને જ પકડીએ.
    કોની વાત માનવી. આમાં તો આર્ય અને અનાર્ય બંને આફ્રિકાના બતાવ્યા છે.
    http://www.utexas.edu/features/2007/ancestry/

    તમે જે લેખ બતાવ્યો એમા ક્યા રમત થઈ હોય એવુ લાગે છે. જાતિવાદ ઉપર વધુ ધ્યાન આપ્યું છે. સ્રીપૂરુષને પણ અલગ જગ્યાના બતાવ્યા છે. અને લેખ પણ પાછો ખેંચી લિધો.

    1. મને હવે ન સમજાયું! તમે નિયમિત મુલાકાત લેનારા મિત્ર છો અને તમારી કૉમેન્ટ ડિલિટ ન કરાય અને નથી કરતો.

  13. આ આ આખરી વાત પરમાર ભાઈ માટે.
    પરમારભાઈ
    ૧)તર્ક ૨) કુતર્ક શેમા થી ઉઠે છે ? માણસ સામે એવી એવી વાતો આવી જાય છે કે ગુંચવાઈ જાય. ડીએનએ વાળી ઓરિજીનલ લિંક નથી મળી પણ ગુગલ કરતા એવીજ વાતો વાળી સામગ્રી મળી છે. બધામાં આર્ય ભારતના જ છે, અલગ અલગ વૈજ્ઞાનિકો પોતાનો દાવો કરે છે. આપણે કોની વાત માનવી ?
    (આમાં જ્ઞાનેશ્વર ચૌબે નો દાવો છે. ૨૦૦૫ થી અત્યાર સુધીનું એમનુ કામ )
    http://praveenguptahindu.blogspot.in/2012/08/blog-post_4252.html

    ( આ બન્નેમાં હૈદરાબાદની સંસ્થા સેન્ટર ફોર સેલ્યુલર એન્ડ મોલિક્યુલર બાયોલોજી અને બનારસ હિન્દુ વિશ્વ વિદ્યાલય ના ડો.લાલજી સિંહનો દાવો)
    http://m.ibnkhabar.com/news/64273/7/
    http://celebritywriters.jagranjunction.com/2012/01/05/myth-of-the-arya-dravid-history-of-india/

    એક અંગ્રેજી લિંક પણ જોઈ લો. ૫ વરસ જુનો લેખ છે. સૌથી નીચીનો ફોટો ક્લિક કરી ને મોટો કરી ને જોશો તો મજા આવશે. આદમ અને ઈવ પૂર્વ આફ્રિકામા થઈ ગયા ત્યાથી માણસો આખી દુનિયા માં ફેલાઈ ગયા. આમાં માણસ જાતને આફ્રિકા સાથે જોડી છે. આદમ ઈવને જવા દાઈએ એમનો ડીએનએ ટેસ્ટને જ પકડીએ.
    કોની વાત માનવી. આમાં તો આર્ય અને અનાર્ય બંને આફ્રિકાના બતાવ્યા છે.
    http://www.utexas.edu/features/2007/ancestry/

    તમે જે લેખ બતાવ્યો એમા ક્યા રમત થઈ હોય એવુ લાગે છે. જાતિવાદ ઉપર વધુ ધ્યાન આપ્યું છે. સ્રીપૂરુષને પણ અલગ જગ્યાના બતાવ્યા છે. અને લેખ પણ પાછો ખેંચી લિધો.

  14. પરમાર ભાઈ માટે મેં ચાર લિંક આપેલી. ઈ બધુ ક્યાં ગ્યુ. બધામાં અલગ અલગ હતુ. ડીએનએ ટેસ્ટ માટે ૩ જણે દાવો કરોલો. માંડ મેં લિંક ગોતેલી. ગાયબ થઈ ગઈ.

    1. માફ કરશો. આ કૉમેન્ટ સ્પૅમમાં ગઈ હતી. તમે “મને ન સમજાયું”ના જવાબમાં ચાર લિંકની વાત કરી એટલે મને શંકા પડી. હવે મૂકી દીધી છે. તમારી બધી કૉમેન્ટ આવી હોય અને એક કાઢીનાખું એમ કેમ બને? હજી મેં પોતે પણ નથી વાંચી!

  15. મયંક પરમાર

    ભરોડીયા ભાઈ ,
    ડીએન એ વાળી ઓરીજીનલ લીંક ભારત સરકાર દ્વારા નીકળવામાં આવેલી છે …તમે જે લીંક આપેલી છે એમાં મોટા ભાગની લીંક બ્રાહ્મણ દ્વાર જ લખવામાં આવેલી છે ,,જે આર્યો ભારત ના છે એમ લોકો ને સમજાવે છે ,,,જો એમ જ તમે કોઈ એ કહેલી વાત માનો છો તો ,જવાહર લાલ નેહરુ ની બુક ,”ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા ”,લોક માન્ય તિલક ની બુક ” artict home in vedas ” & ”bunch of thoughts ” ગુરુ ગોળવન્કાર ની બુક માં એમને કહ્યું કે અમારા પૂર્વજ ભારત ના નથી ,,,
    કુતર્ક કદી ગૂંચવાઈ જવાથી નથી થતો ભાઈ ,એ એક દિમાગ ની પોતે કરેલી ઉપજ છે …વેદો માં પણ આર્યો ના આગમન ની વાતો છે જ ,,આ ઉપરાંત આંબેડકર ને જ્યોતિરાવ ફૂલે ની પુસ્તકો પણ વાંચો તો કદાચ બહોળું વિચારવાની ઈચ્છા થાય ,,,

    1. પરમાર ભાઈ
      જ્યારે એક થી વધુ માણસો એક જ વાત નો દાવો કરે અને એ પણ વિજ્ઞાન નો સહારો લઈને તો આપણે જ સતર્ક થઈ જાવાનું હોય. આર્યો ભારતના હતા કે નહોતા એ સિધ્ધ કરવા પાછળ આટલો હોબાળો શું કામ કરવામાં આવે છે એ સમજી લેવું જોઈએ. બે ત્રણ ખેમા પડી ગયા છે. તથ્યો સાથે કોઇને નિસ્બત નથી. એક ખેમો જૈસે થે વાદી છે. આર્યો બહારથી આવ્યા છે એ જે માન્યતા છે એ બરાબર છે . બીજો ખેમો એમ કહે છે કે ના, આના થી આર્યોની ઈમેજ ખરાબ થાય છે. મુસ્લિમ આક્ર્મણ કારીઓ સાથે તુલના થાય છે. સાઉથની પ્રજાને ઉત્તરની પ્રજા પ્રત્યે અણગમો થાય છે. અને એક ખેમો તો બધાને સાગમટે પૂર્વ આફ્રિકાથી ભારત લઈ આવ્યો છે. એટલે કોઇને ફરિયાદ ના રહે.

  16. સર્વે ટિપ્પણકર્તા મિત્રો/વડીલોને વિનંતી કે ઐતિહાસિક કે વૈજ્ઞાનિક ચર્ચામાં ધર્મ અને જાતિવાદની બદતર ભેળ ના ઉમેરો. અહી કોઈ ધર્મ કે જાતિ આધારિત ચર્ચા નથી. ભાવી પેઢીને આપણે આપણો પાયો કેટલો મજબુત હતો, એમાં ક્યા લુણો લાગ્યો અને વધુ મજબુત ઈમારત કેમ ચણવી એ સમજાવવું જ બહેતર છે. જે હતું કે છે એમાં જે વાહિયાત છે એ છોડી નવી ભવ્ય સંસ્કૃતિ રચવા કટિબદ્ધ થઈએ. જે ખોટું છે એનું જ વલોણું કર્યા કરીશું તો એમાં માખણ પણ કોલેસ્ટેરોલ વધારે એવું જ નીકળશે.

    કૃષ્ણ ઐતિહાસિક હતા એ મુદ્દે ક્યાય અસહમતી નથી દેખાતી. માત્ર એ કેટલા પૌરાણિક છે એ વિષે અલગ અલગ મત છે અને હજુ પણ જુદા મત આવશે. આપણે આપણી શોધ ચાલુ જ રાખવાની છે. નવા તથ્યો કે પધ્ધતિ સત્ય વધુ સચોટપણે બહાર લાવશે. હું “મારી બારી” બંધ કરી દઉં તો પ્રદુષિત હવા જે મારી પોતાની જ છે એ મને માંદો પાડી દેશે. બારી ખોલીએ. તાજી હવા અને પ્રકાશ આવવા દઈએ. કૃષ્ણ પોતે જ કહે છે(?) કે કોઈથી અંજાયા વગર પોતાની મતિમાં ઉતરે એ સત્ય સ્વીકારવું પણ એ બીજા પાસે મનાવડાવવાનો આગ્રહ નહિ રાખવાનો. દરેકને પોતાનું સાપેક્ષ સત્ય હોય છે એ સ્વીકારવું જરૂરી છે. કૃષ્ણ છે એ નિરપેક્ષ સત્ય છે પણ કૃષ્ણ કેવા છે એ દરેકનું સાપેક્ષ સત્ય છે. બસ, એટલું માનીએ તો પણ ઘણું.

    1. ભાઈ શ્રી ચિરાગના અભિપ્રાયને સૌ ધ્યાનમાં લે એવી આશા છે. વિવાદો રહેવાના છે. પરંતુ આ લેખમાળાનો મૂળ ઉદ્દેશ કૃષ્ણની દ્વારકા વિશેનો છે. આર્યો અહીંના જ હતા કે બહારથી આવ્યા એની ચર્ચા બાકી રાખો તો સારૂં. મારે આ વિશે પણ લખવું છે. એના માટે સૌ પોતાના અભિપ્રાય અનામત રાખે તો સારૂં થશે. મારો વિચાર કોઈ પણ કૉમેન્ટને મોડરેટ કરવાનો નથી પણ સૌ દરેક લેખની મર્યાદા ધ્યાનમાં રાખે, અથવા એમ કહો કે એજન્ડા પર જે મુદ્દો હોય તેની જ ચર્ચા કરે તો મઝા આવશે.
      એવું નથી કે મારા પોતાના કોઈ અભિપ્રાય નથી. એની સાથે બધા જ સંમત ન પણ થાય. પરંતુ એ કારણે હું મારા અભિપ્રાય લેખ દ્વારા કે કૉમેન્ટ દ્વારા આપવાનું બંધ નહીં કરૂં. એ જ અધિકાર સૌ મિત્રોનો છે. મારો પ્રયાસ બ્લૉગ દ્વારા આપણે ત્યાં ઊંઘવા ચાલી ગયેલી વિચારવાની આદતને જગાડવાનો છે. મિત્રોના સાથ વિના તો એ શક્ય નથી. આભાર ચિરાગનો અને આભાર સૌ મિત્રોનો.

  17. આ લેખની લીંક મારા ફેસબુકમાં મુકેલી..ઘણા બધા મિત્રોએ આ શ્રેણીની સરાહના કરી છે. દીપક સખીયા નામના મિત્રે બહુ મજાની કોમેન્ટ કરેલી જે નીચે મુકું છું.
    –“Deepak Sakhiya અદભુત માહિતી …અજેતો ૧૨ કલાક આ બ્લોગ વાંચતો રહ્યો….દાંડિયા ગયા તેલ લેવા.. :”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s