Satyagraha of Gandhian variety

મુન્નાભાઇ છાપ કેમિકલ લોચા

ધારો કે તમે નેતા છો. એક આંદોલન ચલાવો છો. એય…ને, સરઘસ કાઢ્યું છે. શરૂઆતમાં જ તમે ભાષણ કરો છો…”આપણું આંદોલન અહિંસક છે. સૌએ શાંતિ રાખવાની છે”… લોકો સરઘસમાં ચાલવા લાગે છે. સૂત્રો પોકારે છે. હવે જવાનું છે ડાબી બાજુ, સરઘસ વળે છે, જમણી બાજુ. “અરે, આ બાજુ…આ બાજુ!” હાકલાપડકારા થાય છે, કોઈ સાંભળતું નથી. પછી રોકનારા પોતે જ સરઘસની સાથે જમણી બા્જુ વળી જાય છે. હવે સરઘસમાં સૌ નેતા છે. શરૂ થાય છે તોડફોડ…પોલીસ તૂટી પડે છે. લોકો ભાગે છે. પોલીસ ગામમાં આવે છે. પંદર જણને પકડવા માગે છે…

તમે ધાર્યું જ છે કે તમે નેતા છો. હવે કહો શું કરશો? તમારા સાથીઓને પકડવામાં પોલીસને મદદ કરશો? તો તમે નેતા ન રહી શકો.

પણ વિક્રમસિંહ ચૌહાણ, વીનુભાઈ અમીન, ઊષાબેન પંડિત અને સાગર રબારી  જેવા નેતાઓ હોય તો એમના સાથીઓનો તો મરો જ થાય ને! લો, પંદર જણને પકડાવી દીધા! “ના. આપણાથી એમ ન કરાય…” અરે ભાઈ, આવું કરશો તો તમારો ભરોસો કોણ કરશે?

આ નેતાઓનાં મગજની તપાસ કરાવતાં નિદાન થયું કે એમના મગજમાં કૅમિકલ લોચા છે. યાદ છે ને, ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’ પણ આ ફિલ્મ બની તે પહેલાં જ એમના મગજમાં લોચા હતા, માત્ર નામ પછી મળ્યું આ બીમારીને. કાન પાકી જાય એટલી વાર આ દેશમાં સાંભળવા મળે છે કે “અમે બાપુચીંધ્યા માર્ગે આંદોલન કરીએ છીએ.”  બોલો ભલે… પણ ખરેખર તે કઈં એમ કરાતું હશે? ગાંડા તો નથી થયા ને? ક્યારેક તો એમ લાગવા માંડે કે બાપુ પણ આમ જ કરતા હશે. આપણે શું જાણીએ? નેતાઓ બધું જાણે…એમને ખબર, બાપુ શું કરતા તે.

એટલે, ધારો કે તમે નેતા ન હો અને માત્ર કોઈ સરઘસમાં હાથ ઉલાળતા, ગળું ફાડીને નારા પોકારતા ચાલતા હો તો સૌ પહેલાં ખાતરી કરી લેજો કે તમારા નેતાનો દાક્તરી રિપોર્ટ શું કહે છે…એના મગજમાં કૅમિકલ લોચા તો નથી ને?

૦-૦-૦-૦

ગુજરાતના પાટનગર ગાંધીનગરથી પચાસેક કિલોમીટર દૂર દહેગામ તાલુકાનું ગામ લવાડ. વસ્તી – માણસ પાંચ હજાર; ઢોરઢાંખર પાંચ હજાર. મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી અને પશુપાલન. માણસના ભરોસે પશુ નભે, પશુના ભરોસે માણસ. ગામમાં ગોચરની જમીન ઢોરઢાંખર અને માણસનો સહારો. સૌ સંતોષથી જીવે છે.

કલાપિની પેલી કવિતા-કથા યાદ છે ને? એક રાજા મારતે ઘોડે જાય છે. રસ્તામાં થાકનો માર્યો એક ખેતરમાં જાય છે અને પાણી માગે છે. ખેડૂત પાણીને બદલે કળશિયો ભરીને તાજી શેરડી પીલીને રસ આપે છે. એ જાણતો નથી કે આ તો રાજા છે. આ બાજુ રાજા વિચારે છેઃ એક જ સાંઠામાંથી આટલો રસ? આવી સારી જમીન તો મારી પાસે હોવી જોઈએ. એ બીજી વાર રસ માગે છે. ખેડૂત બીજો સાંઠો પીલે છે. પણ રસ નીકળતો નથી! રાજા વિમાસણમાં. આમ કેમ? એણે ખેડૂતને પૂછ્યું. ખેડૂત બોલ્યોઃ “દયાહીન થયો નૃપ…” રાજાના મનમાં મેલ પેઠો છે એટલે રસ સુકાઈ ગયો. રાજાની નજર બગડે ત્યારે સૌ પહેલાં તો રાજ બગડે.

૧૯૭૬માં સરકારની નજર લવાડના ગોચર પર બગડી અને જમીનમાં ઝાડ નથી વાવ્યાં, કહીને એને પડતર જાહેર કરી. “દયાહીન થયો નૃપ…” ગામવાસીઓને કોણ પૂછે? એ તો ગામડિયા. ગમાર. શું જાણે કાગળપત્તર, શું જાણે રાજકાજ?

કોઈનેય પૂછ્યાગાછ્યા વિના સરકારે ૨૩૫ એકર જમીન રક્ષાશક્તિ યુનિવર્સિટી માટે ફાળવી દીધી. યુનિવર્સિટીએ પોતાની જમીન ફરતે તારની વાડ ઊભી કરી દીધી. દરવાજો બનાવી દીધો. કામચલાઉ ઑફિસ પણ શરૂ કરી દીધી. અબોલ જીવ મોં વકાસીને ગામવાસીઓને જુએઃ અમારે ખાવું શું? અબોલનો બોલ કાને પડતાં ગામવાસીઓનાં મોઢાં સિવાઈ ગયાં. શું કરવું? ચણભણાટ શરૂ થયો. સરપંચની ચૂંટણી આવી. ચણભણાટ ખળભળાટ બની ગયો હતો, ચૂંટણી આવતાં તો એ સળવળાટ બની ગયો. ગોચર જમીન ચૂંટણીનો મુખ્ય મુદ્દો બની ગઈ.

મહિલા અનામત બેઠક પર ઊષાબેન જીતી ગયાં. અને ગોચર જમીનને બચાવવાની હિલચાલે જોર પકડ્યું. મે મહિનામાં આસપાસનાં ગામોના લોકોની અને બીજા કાર્યકરોની મોટી મીટિંગ મળી. જઈફ નેતા ચૂનીકાકાના આશીર્વાદ, સહકાર મળ્યાં. ગામવાસીઓએ ગોચર જમીન પાછી મેળવવા માટે આંદોલન કરવાનું નક્કી કર્યું અને ગ્રામસ્વરાજ સમિતિ બનાવી.

૧૯૪૨ની નવમી ઑગસ્ટે ગાંધીજીએ ‘ભારત છોડો’નું એલાન આપ્યું હતું, એટલે ફરી સિત્તેર વર્ષે લવાડવાસીઓએ ૨૦૧૨ની નવમી ઑગસ્ટે ગોચર જમીન પાછી કબજામાં લેવા માટે સત્યાગ્રહ કરવાનું નક્કી કર્યું. ગામનાં પશુઓને ચરિયાણ જમીનમાં છૂટાં મેલી દેવાનો કાર્યક્રમ હતો. તંત્ર ગમે તે કરે. અહિંસક રહેવાનું હતું.  બપોરે બાર વાગ્યે કાર્યક્રમ શરૂ કરવાનો હતો પણ ઉત્સાહી ગામલોકો અગિયાર વાગ્યે જ એકઠા થઈ ગયા. આગેવાનો આગળ અને પાછળ ગામવાસીઓ. સરઘસ નીકળ્યું આગલી રાતે ભારે વરસાદ થવાથી કાદવ કીચડથી રસ્તો ખદબદતો હતો, પણ ઉત્સાહને કીચડની શી પરવા? સૌએ સભાસ્થળે પહોંચવાનું હતું. એ જગ્યા રસ્તાની ડાબી બાજુએ અને યુનિવર્સિટીનો ઝાંપો જમણી બાજુ. બૈરાં છોકરાં તો ડાબી બાજુ વળ્યાં પણ લબરમૂંછિયા જુવાનો ઝાલ્યા ઝલાય નહીં. એ વળ્યા ઝાંપા ભણી. વળ્યા શું સીધા દરવાજા પર તૂટી પડ્યા. ઝાંપો થયો ભોંયભેગો. પછી ખુરશીઓ ઝાપટે ચડી. તોફાનનો નશો હવે મગજમાં પહોંચી ગયો હતો.. ફૂલોનાં કૂંડાં, તાજા ઊગેલા છોડવા જુવાનોને હાથે ચડી ગયા. જ્યાં જૂઓ ત્યાં ખેદાનમેદાન. નેતાઓ એમને વારવા માટે પહોંચે તે પહેલાં તો ખેલ ખલાસ થઈ ગયો હતો.

ત્યાં તો દૂરથી ધુમાડાના ગોટેગોટા દેખાયા. હશે, ખેતરમાં કોઇએ ખડ બાળ્યું હશે. ના, એ તો યુનિવર્સિટીનું ગોડાઉન ભડકે બળતું હતું.

ચૂનીકાકાએ નિવેદન કર્યું કે જે થયું તે ખોટું થયું. પણ છાપાં માટે તો તોડફોડ એ જ મોટા સમાચાર. “ખોટું થયું” એમ કહીને બેસી રહે એ ચૂનીકાકા નહીં.

બીજી બાજુ પોલીસ કહે મારૂં કામ. પોલીસનું ધાડું આવી પહોચ્યું. ગ્રામસ્વરાજ સમિતિના સભ્યોને કહ્યું કે આ તોફાન માટે અમારી સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે. એટલે અમે સૌ આવીએ છીએ. પોલીસ કહે, ના, અમે તો ખરા તોફાનીઓને પકડશું. બીજા દિવસે પણ એ જ હાલ. નેતાઓ તોફાનની જવાબદારીમાંથી છટકવાનાં બહાનાં નથી શોધતા, કહે છે કે આખું ગામ જવાબદાર છે. બધાંને પકડો. અંતે પોલીસે ગ્રામસ્વરાજ સમિતિના નેતાઓને પકડ્યા. સાંજે કોર્ટમાં જામીન આપીને એ બહાર આવ્યા.

પોલીસે હઠ પકડી રાખી હતી. બસ, તોફાનમાં હતા, એમને જ પકડવા છે. પોલીસે વીડિયો ફિલ્મ બનાવીને તોફાન કરનારાને ઓળખી લીધા હતા. હવે શું કરવું?

નેતાઓએ નક્કી કર્યું કે જેમણે તોડફોડ કરી હોય એમણે પોલીસ સમક્ષ હાજર થઈ જવું. એમણે પોલીસને મદદ કરી. તોડફોડ કરનારા જુવાનોને સમજાવ્યા. ભાઈ, આંદોલનમાં તોડફોડ થાય તો આપણે ખોટે રસ્તે ચડી જઈએ. એનાથી આંદોલનને બળ ન મળે, ઉલ્ટું નબળું પડે. જુવાનિયા પોલીસથી ડરતા હતા પણ અંતે સમજ્યા અને પોલીસ સમક્ષ હાજર થઈ ગયા અને જેલભેગા થયા…

()()()()

આ દુનિયાની જ આ કથા છે. ન્યાય માગવો છે તો ન્યાયના રસ્તે, અહિંસક તાકાતના રસ્તે. આંદોલનના ઉદ્દેશ અને સ્ટ્રૅટેજી વિશે આટલી સ્પષ્ટતાથી વિચારીને આંદોલનને ભટકવા ન દેનારા નેતા કેટલા? કેટલા નેતા કબૂલ કરશે કે સાથીઓએ ભૂલ કરી એટલે સજા ભોગવવી જોઇએ. કોઈ પણ સારો સેનાપતિ પોતાના સૈનિકોને હુકમનો ભંગ કરવા ન દઈ શકે. અને તેમ છતાં પોલીસ સમક્ષ હાજર થયેલા જુવાનો નવા નેતાને શરણે ગયાના સમાચાર નથી! લવાડવાસીઓ સત્યાગ્રહનો સાચો પાઠ શીખ્યા છે અને જનતાને પણ શીખવાડ્યો છે. ગોચર જમીન હજી ગામને પાછી નથી મળી. પણ મળશે, જરૂર મળશે. કારણ કે લવાડવાસીઓને બલિદાનનો નવો રસ્તો મળી ગયો છે. તેઓ સત્યાગ્રહ શબ્દને અને સત્યાગ્રહના શસ્ત્રને ગટરમાંથી બહાર લાવ્યા છે અને ધોઈ કરીને દેશને ચરણે ધરી દીધું છે.  તલાશ છે, કેમિકલ લોચાવાળા માણસોની.

૦૦૦૦

હજી ગાંધીની લાશ અહીં જ પડી છે. એની છાતી પર કાન ધરીને શ્વાસ સાંભળવાની કોશિશ કરી. લાગ્યું કે હજી બહુ જ ઊંડે એનો અતિ મંદ શ્વાસ ચાલે છે. એના લયમાં સંભળાય છે…”લવાડ…લવાડ”.

આ શ્વાસ મગજમાં ઝંઝાવાત બનીને કૅમિકલ લોચા પેદા કરતો રહે છે અને સાગર રબારી જેવા મિત્રો એનો શિકાર બનતા રહે છે. ઊષાબેન, વીનુભાઈ, વિક્રમસિંહ અને સાગર, તમને સૌને સલામ. 

(ગુજરાત લોક સમિતિના મુખપત્ર ‘લોકસ્વરાજ’ના સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ના અંકમાં સાગર રબારીનો રિપોર્ટ છપાયો છે તેના આધારે આ લેખ લખ્યો છે. એમાં કઈં ત્રુટિ રહી ગઈ હોય તો એની જવાબદારી મારી છે. ભાઈ સાગરને આના પ્રતિભાવ રૂપે આવી ત્રુટિઓ તરફ ધ્યાન દોરવા સાદર આમંત્રણ આપું છું અને કઈં  અપમાનજનક લાગે તો એને માત્ર મારી સમજ અને રજુઆતની ઉણપ માનીને દરગુજર કરવા વિનંતિ કરૂં છું).

 

 

                                                                                                                              

%d bloggers like this: