Reservation: A Debate

ભાઈ મયંક પરમાર અમદાવાદના શિક્ષિત દલિત યુવાન છે. ‘કુંભકર્ણ જાગે છે…!’માં અસમાનતાની ચર્ચા કરી તે વખતે મેં કહ્યું હતું કે હું મયંકના વિચારોનો પરિચય કરાવીશ. આજે  આ આશાસ્પદ યુવાનના આક્રોશ અને તે સાથે મિશ્રિત તર્કબદ્ધ  દલીલોને મિત્રો સમક્ષ રજુ કરૂં છું. સમાનતા આર્થિક વિકાસને બળ આપશે અને સમાનતા વિનાનો વિકાસ એક બાજુથી નમી ગયેલી નાવ જેવો છે. ક્યારે આ વિકાસ દગો દેશે અને સૌને ડુબાડી દેશે તે આપને સૌએ વિચારવાનું છે. 
આના પછીના લેખમાં હું એક મારા જીવનની સત્યઘટનાની ‘અનામત’ના સંદર્ભમાં ચર્ચા કરીશ. પણ આજે તો… આવો, ભાઈ મયંક, માઇક સંભાળો…!

 આરક્ષણ:પછાતોનું કે બ્રાહ્મણોનું?

લેખકઃ મયંક પરમાર

‘અનામત’ શબ્દ આવે એટલે હમેશાં સવર્ણ ભાઈબહેનો ગુસ્સે થઈ જતા હોય છે. લગભગ મોટે ભાગે લોકો અનામતને સમજી જ નથી શક્યા અને સમજ્યા છે તો બીજા કોઈ અર્થમાં. અનામત ના ત્રણ પ્રકાર છે: ૧) શિક્ષણમાં અનામત  ૨) નોકરીમાં અનામત, ૩) રાજકારણમાં અનામત.

મોટે ભાગે લોકોને એ ભ્રમ છે કે બાબાસાહેબે તો ફક્ત ૧૦ વર્ષ માટે જ અનામતની માગણી કરી હતી. ના…૧૦ વર્ષ અનામત તો ફક્ત રાજકારણમાં હતી અને બાબાસાહેબે રાજકીય અનામતનો વિરોધ પણ કર્યો, કેમ કે એનાથી માત્ર દલાલો જ પેદા થાય એમ બાબાસાહેબ માનતા. બંધારણ વિશેની ચર્ચામાં ડૉ. આંબેડકરે બહુ સરસ રીતે અનામત વ્યવસ્થાને સમજાવી છે: ‘Reservation is not the matter of employment, it is the matter of representation ‘‘. (અનામત રોજગાર માટે નથી, પ્રતિનિધિત્વ માટે છે). જો લોકો એ સમજ્યા હોત તો અત્યારે અનામતના નામ પર લડવાની કોઈ જરૂર જ નથી. પછાતો પણ નથી સમજ્યા. અનામત તો કોઈ એક સમાજના પ્રતિનિધિત્વનું નિર્માણ કરે છે.

બંધારણમાં ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ

આ સંદર્ભમાં બંધારણની કલમ ૧૫(૩) અને ૧૫(૪) જોઇએઃ

૧૫મી કલમમાં  ધર્મ, નૃવંશ, જાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના કારણસર ભેદભાવ સામે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને દુકાનો. હૉટેલો, રેસ્ટોરન્ટો કે જાહેર મનોરંજનનાં સ્થળોમાં પ્રવેશ,  અથવા સંપૂર્ણ કે આંશિક રીતે સરકારી ખર્ચે બનેલા કૂવા, તળાવો, સ્નાનઘાટો કે રસ્તા અને બીજાં આરામ માટેનાં સ્થાનોના ઉપયોગમાં ભેદભાવ કરી શકાતો નથી. આમ છતાં ૧૫(૩)માં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે રાજ્ય ખાસ વ્યવસ્થા કરે તો એ ભેદભાવ ન ગણાય. એ જ રીતે, ૧૫(૪) જણાવે છે કે “ આ કલમમાં અથવા કલમ ૨૯ની પેટા-કલમ (૨)માં જે કઈં જોગવાઈ કરાઈ છે તે સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત હોય એવા વર્ગોના નાગરિકો અથવા અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓના ઉત્કર્ષ માટે કોઈ પણ ખાસ જોગવાઈ કરવામાં રાજ્ય માટે બાધક નહીં બને.” ((4) Nothing in this article or in clause ( 2 ) of Article 29 shall prevent the State from making any special provision for the advancement of any socially and educationally backward classes of citizens or for the Scheduled Castes and the Scheduled Tribes.)

હકારાત્મક ભેદભાવ

આમ આ માત્ર સ્ત્રીઓ, બાળકો, સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો અને અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ પ્રત્યેની રાજ્યની જવાબદારી અદા કરવા માટેનો ‘હકારાત્મક ભેદભાવ’ (પોઝિટિવ ડિસ્ક્રિમિનેશન) છે. આમ છતાં, જયારે મેં ઇજનેરીમાં એડમિશન લીધું ત્યારે ગણગણાટ સાંભળવા મળતો  કે “સા… આપણી જગ્યા રોકીને બેઠો છે…”

દલિતો માટે ૧૫ % અનામત છે, આદિવાસીઓ માટે ૭.૫ % અને અન્ય પછાત વર્ગો માટે ૨૭ % અનામતની વ્યવસ્થા છે. આ તો લગભગ દરેક વ્યક્તિ જાણે છે, પણ હવે કોઈ અલગ રીતે જોઈએ તો? આપણે ન ભૂલવું જોઈએ કે સુપ્રીમ કોર્ટે  ૫૦% કરતાં વધારે અનામતને તર્કરહિત માન્યું છે. એટલે આજે અનામત ૪૯.૫% છે. આનો અર્થ એ કે આજે પણ દેશની વસ્તીના લગભગ  ૩.૫% બ્રાહ્મણ. ૫.૫% ક્ષત્રીય અને ૬.૫% વૈશ્ય – એટલે કે કુલ ૧૫ થી ૧૬% વસ્તી માટે ૫૧.૫% જગ્યાઓ છે જ! બીજી બાજુ, ૮૩-૮૪% લોકો માટે અડધા કરતાં ઓછી જગ્યાઓ છે.  આ રીતે જુઓ તો ?….ચોક્કસ આ તો એક ગણતરી છે. જે સમજવા માગે છે એ સમજી જશે.

પછાતોની પ્રગતિમાં અનામતનો ફાળો

અનામતના કારણે પછાતો આગળ જ આવ્યા છે, એમની દુર્ગતિ નથી થઇ. આદિવાસી સમાજનો છોકરો ૪૦%એ એડમિશન લે છે પણ તેને શું મૅડિકલમાં પાસ થવામાં અનામત છે? એણે પણ બધાના જેટલા જ ગુણ લાવવાના છે. એક આદિવાસીને જોઈને તેનો સમાજ શીખશે કે ના, ડૉક્ટર બની શકાશે. કોઈ આ કારણસર સમાજમાં શિક્ષણ વધારવાનું કામ કરે છે. ૬૪ વર્ષના ગાળામાં દલિતો ખાસ્સા એવા આગળ આવ્યા છે, અને આજે દલિત વિદ્યાર્થીની મૅરિટ કોઈ ઓપનવાળા છોકરા કરતાં પણ વધુ હોય તો એ સંભવ બન્યું છે, ફક્ત એમને પ્રતિનિધિત્વનો મોકો મળ્યો એટલે. પછાતો અને દલિતોમાં મૅરિટ ન જ હોય એમ માની લેવામાં આવ્યું છે. મૅરિટ ખરેખર તો સમાજ તક આપે તો વિકસે છે. 

બધા કહે છે દરેકે મહેનત કરીને જ એડમિશન લેવું જોઈએ જેથી બીજાને એડમિશન ન મળે એવી સમસ્યા જ ન સર્જાય. તો ભાઈ, પછાતો તમારા ભાઈ જ છે ને ? શું વાંધો છે એ આગળ આવે તો? અમુક વ્યક્તિનું કહેવું એમ હોય છે કે અનામતથી એક ભેદભાવ પેદા થાય છે. તો શું દરેક સમસ્યાની ચિંતા પણ અમારે જ કરવાની?સવર્ણો શું કરશે?એમના મનના પરિવર્તનની રાહ જોવાની ?

અનામત પ્રતિનિધિત્વ માટે

હવે થોડું અનામતથી અલગ વાત કરું તો સૌ પ્રથમ અનામત શાહુજી મહારાજ એમના કોલ્હાપુર સ્ટેટમાં લઘુમતી અને પછાતો માટે લાવ્યા હતા..ત્યારે પણ બ્રાહ્મણ વિરોધમાં જ હતા. શાહુજી મહારાજ એમને ઘોડાના તબેલામાં લઇ જાય છે, અને બ્રાહ્મણોને બતાવે છે કે દરેક ઘોડાના ખાવા માટે ચણા તેની આગળ લટકાવેલી થેલીમાં છે. હવે બે દિવસ સુધી ઘોડાને ભૂખ્યા રાખવામાં આવે છે. પછી બધા ચણા એક જગ્યાએ નાખ્યા અને ઘોડાઓને છુટા કરી દીધા. જે મજબુત હતા એ ચણા ખાઈ શક્યા અને અશક્ત ઘોડા ન ખાઈ શક્યા, ઉપરથી મજબુત ઘોડાની લાતો પણ ખાવી પડી! એ વખતમાં શાહુજી મહારાજ આટલું ઉમદા વિચારી શક્યા.એ ઘણી સારી બાબત હતી.

અનામત એ પ્રતિનિધિત્વ માટે છે પરંતુ  જેનું જેટલું પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈતું હતું એટલું હજી પણ નથી અને કેવી રીતે કહેવાતા સવર્ણો આજે પણ બીજાના અધિકારોનું અતિક્રમણ કરીને બેઠા છે તે જાણવા માટે ભારત સરકારના કાર્મિક મંત્રાલયનો ૨૦૦૭-૦૮નો એક રિપોર્ટ જુઓ:

૧)ભારતમાં ક્લાસ ૧માં  ૭૯.૯ %  બ્રાહ્મણ 

૨)ભારતમાં ક્લાસ ૨માં  ૭૯.૪% બ્રાહ્મણ 

૩)હાઈકોર્ટના ૩૨૦ જજમાંથી ૩૧૬ બ્રાહ્મણ 

૪)સુપ્રીમના ૨૪ જજમાંથી ૨૩ જજ બ્રાહ્મણ 

૫) ભારત ના ૩૬૫૦ IA.S માંથી ૨૯૫૦ બ્રાહ્મણ 

આટલા બધાના અધિકારો પર બેસીને બ્રાહ્મણો ફક્ત અનામતની જ ઘોર ખોદવા બેઠા છે. જરૂર છે સાચી રીતે બધી વસ્તુને સમજવાની. ફક્ત અનામતના વિરોધમાં “શહીદ” થયા એવા બહુ કિસ્સા સાંભળ્યા છે, પણ જાતિવાદના વિરોધમાં લડતાં કોઈ સવર્ણ માર્યો ગયો એ  કિસ્સો કદી નથી સાંભળ્યો. સવર્ણોએ પોતાના વિચાર બદલવા પડશે. નહિ તો એક દિવસ કદાચ સવર્ણો એક ઈતિહાસ બનીને ના રહી જાય…! એ હવે એમણે વિચારવાનું છે. કે હજી કેટલી ચીડ રાખવી છે ,,

ભારતમાં બે ભારત વસે છે 

૧)સવર્ણોનું,  જેઓ બધું કરી શકે છે;

૨)દલિત,પછાત અને લઘુમતીનું. જે હજી અલ્પવિકસિત છે અને એમને સવર્ણોની જેમ ઉદ્યોગપતિ બનવાના તો ઠીક, સામાન્ય જીવન જીવવાના પણ મોકા નથી મળતા.

છેલ્લે, પરિવર્તન સંસારનો નિયમ છે અને પરિવર્તન માટે સમાજે એની કિંમત ચૂકવવી પડે છે, જેમ બાબા સાહેબે ચૂકવી હતી અનામત અને અધિકારો અપાવવા માટે ,,,,

 

 

 

%d bloggers like this: