Rationalism in India –part 2

રૅશનાલિઝમ ભારતમાં – ભાગ ૨

ન્યાય દર્શન –પહેલો હપ્તો

આજનો લેખ મેં ૯૯ વર્ષ પહેલાં પ્રસિદ્ધ થયેલા પુસ્તકને આધારે તૈયાર કર્યો છે.

 (THE SACRED BOOKS OF HINDUS  – Translated by various Sanskrit Scholars /Edited by Major B.D. Basu, I.M. S. (Retired),VOL. VIII – THE NYAYA SUTRA OF GOTAMA /Translated by: Mahamahopadhyaaya Satisha  Chandra Vidyabhushana, M.A. PhD, Principal, Sanskrit College, Calcutta./Published by Sudhindranath Vasu from The PANINI OFFICE,Bhuwaneswari Asrama, Bahadurganj, ALLAHABAD/ Printed by  Apurva Krishna Boss at the India Press  1913)

 આપણા આ વંદનીય સંપાદક અને અન્ય પૂર્વજોને માનાંજલી આપવાની સાથે હું એ પણ સ્પષ્ટતા કરી દ્‍ઉં કે આમાં મારૂં મૌલિક કઈં નથી, સિવાય કે મૂળ પુસ્તકની જે રીતે સમજણ મળી તેના આધારે ક્યાંક ટિપ્પણી કરી હોય તે કૌંસમાં મૂકી છે; બાકી તથ્યો માત્ર મૂળ સંપાદકે રજૂ કર્યાં તે મુજબ છે

 ન્યાય સૂત્ર: ન્યાય સૂત્રના રચયિતા તરીકે ક્યાંક ગોતમ અને ક્યાંક ગૌતમ એવાં નામો મળે છે. પરંતુ ગૌતમ એટલે ગોતમના વંશમાં પેદા થયા હોય તે.(અથવા એમના શિષ્ય એવો અર્થ થઈ શકે?) એટલે આ બહુ મહત્વનો મુદ્દો નથી. વાયુ પુરાણના જણાવ્યા પ્રમાણે ગૌતમ અક્ષપાદ ઋષિ પ્રભાસતીર્થના સોમ શર્મા નામક બ્રાહ્મણના શિષ્ય હતા અને એમણે ન્યાયસૂત્રની જન્મભૂમિ પ્રભાસતીર્થ છે. (ગુજરાત માટે ગૌરવની વાત છે), પરંતુ મિથિલા પ્રદેશમાં એટલે કે બિહારના દરભંગા જિલ્લામાં લોકોક્તિ છે કે આ ગૌતમ ઋષિ સતી અહલ્યાના પતિ હતા. આજે પણ ત્યાં ગૌતમ ઋષિનો આશ્રમ અને અહલ્યાના પ્રતીક જેવો એક પથ્થર પણ છે. એટલે બન્ને સ્થાનો વચ્ચે સમન્વય સ્થાપવા માટે એમ કહી શકાય કે અક્ષપાદનો જન્મ મિથિલામાં થયો હતો, પરંતુ શિક્ષણ અને સર્જન કાર્ય પ્રભાસમાં થયું.

 ‘ન્યાય’ શબ્દનો અર્થ: ન્યાય એટલે આપણે આજે પ્રચલિત અર્થમાં સમજીએ છીએ તે ઇન્સાફ કે જસ્ટિસ નથી. પાણિનીએ (ઈ. પૂ. ૩૫૦ આશરે) સંસ્કૃતની  મૂળ ધાતુ ‘ઈ’ એટલે કે ‘જવું’ માંથી આ શબ્દ બન્યો હોવાનું દેખાડ્યું છે – ની + આય. (બીજા સ્રોતમાં મને વાંચવા મળ્યું કે  ‘ની’ એટલે લઈ જાય તે. અમુક સિદ્ધાંત પર લઈ જાય તે ન્યાય. – નેત્ર, નયન, નેતા આ બધા ‘ની’નાં જ સંતાનો છે). આમ ન્યાયસૂત્ર એક પદ્ધતિ સૂચવે છે. સંસ્કૃતમાં એનાં બીજાં નામો નિગમ, આન્વિક્ષિકી, હેતુ વિદ્યા. પ્રમાણ શાસ્ત્ર, તર્ક વિદ્યા વગેરે પણ મળે છે.

 અક્ષપાદનો સમય: પાણીનીએ ન્યાય સૂત્રનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેથી અક્ષપાદ એનાથી પહેલાં થયા હોવા જોઇએ. જુદા જુદા સ્રોતોના આધારે એમ કહી શકાય કે અક્ષપાદ ઋષિ ઈ.પૂ. ૫૫૦માં થઈ ગયા. આ જ અરસામાં નિરુક્ત (શબ્દની વ્યુત્પત્તિ)ના રચનાકાર યાસ્કાચાર્ય પણ થઈ ગયા. આમ તેઓ ગૌતમ બુદ્ધના સમકાલીન થયા. એ વખતે મહાવીર સ્વામી નહોતા રહ્યા પરંતુ એમના શિષ્ય ઇન્દ્રભૂતિ ગૌતમ એમના સમકાલીન હતા. (નામોની સમાનતા નોંધવા જેવી છે, અક્ષપાદ, બુદ્ધ અને ઇન્દ્રભૂતિ, ત્રણેય ‘ગૌતમ’ છે! આથી જ મેં ઉપર પૂછ્યું છે કે ગૌતમનો અર્થ ગોતમના શિષ્ય એવો થાય કે નહીં. એમ હોય તો ગૌતમ એક પરંપરા ઠરે અને એમાં વર્ણના ભેદ વિના લોકો આવી શકતા હતા એમ કહી શકાય).

મહાવીરના શિષ્ય ઇન્દ્રભૂતિએ નંદી સૂત્ર, સ્થાનાંગ સૂત્ર અને ભગવતી સૂત્રનું સંપાદન કર્યું છે અને એમાં પ્રમાણ (એટલે કે જ્ઞાન)માટે આધારરૂપ ચાર બાબતો ગણાવી છેઃ જોવું, તારણ કાઢવું, સરખામણી કરવી અને શબ્દ (વિદ્વાનો અને અનુભવીઓનો મત). ન્યાય સૂત્રમાં પણ આ બાબતોને આધાર માનવામાં આવી છે. અક્ષપાદે ઇન્દ્રભૂતિ પાસેથી લીધું, કે ઇન્દ્રભૂતિએ અક્ષપાદ પાસેથી લીધું, અથવા તો બન્નેનું એ સહિયારૂં સર્જન છે તે નક્કી કરવાનો કોઈ રસ્તો નથી. બૌદ્ધ પાલી ગ્રંથોમાં ‘ગોમતક” નામના સંપ્રદાયનો ઉલ્લેખ છે અને શ્રમણો અને બ્રાહ્મણોમાં કેટલાક ‘તક્કી’ અથવા ‘તક્કિક’ ( ‘તર્કી’ અથવા ‘તાર્કિક’) છે, એમ જણાવેલું છે.

 ન્યાયસૂત્રની સંરચના: ન્યાયસૂત્રના પાંચ ખંડ છે. દરેક ખંડમાં બબ્બે પ્રકરણો (આહ્નિકો) છે. ન્યાય દર્શનનો આ સૌથી પહેલો ગ્રંથ છે. આજે જે ન્યાયસૂત્ર મળે છે તે અક્ષપાદે પોતે જ આખું લખ્યું છે એ શ્રુતિ પરંપરાથી આપણા સુધી આવ્યું છે તે આપણે જાણી શકીએ તેમ નથી. (લેખકનો મત છે કે)  અક્ષપાદે માત્ર પહેલો ખંડ (બે આહ્નિક) લખ્યો હશે. બીજા, ત્રીજા, અને ચોથા ખંડમાં વૈશેષિક, યોગ, મિમાંસા, વેદાંત અને બૌદ્ધ મતો રજુ થયા છે, જેના લેખકો બીજા હોવાનો સંભવ છે. રચનાનો સમય પણ જુદો હોય એમ લાગે છે.પાંચમા ખંડમાં શાસ્ત્રાર્થમાં પ્રતિસ્પર્ધીના અર્થહીન દાવાઓ અને એને ઠપકો કેમ આપવો એ સમજાવેલું છે. અક્ષપાદે પોતે તો આ વિષયો વિગતવાર ચર્ચ્યા વિના છોડી દીધા છે.

તે પછી ઈસવી સન ૪૫૦ના અરસામાં વાત્સાયન અથવા પક્શિલા સ્વામી નામના વિદ્વાને એમાં ઉમેરા કર્યા છે અને ન્યાયદર્શનને  બીજાં દર્શનો સાથે સુસંગત બનાવ્યું છે. એમણે એના પર પહેલું ભાષ્ય  લખ્યું. ન્યાયસૂત્ર પર દસ ભાષ્યો લખાયાં છે તે દર્શાવે છે કે એ બહુ ચર્ચાસ્પદ રહ્યું હશે.

ન્યાયદર્શનનું સ્વાગત અને તિરસ્કાર: છાંદોગ્ય, બૃહદારણ્યક અને કૌશિતકી ઉપનિષદો સંકેત આપે છે કે  આ ‘અધ્યાત્મ વિદ્યા’ને સૌથી પહેલાં તો ક્ષત્રિયોએ ઉત્તેજન આપ્યું અને એને પરિપૂર્ણતાએ પહોંચાડ્યું.  આત્માનું જ્ઞાન વેદના જાણકાર બ્રાહ્મણો પાસે નહીં પણ શાસન કરનારા ક્ષત્ત્રિયો પાસે છે. કુરુ-પાંચાલોની એક સભામાં ઉદ્દાલક આરુણિ દુઃખી છે, કારણ કે એ  આત્મા વિશે બહુ સમજાવી શકતો નથી. રાજા અજાતશત્રુ એને આશ્વાસન આપે છે કે એનું કારણ એ કે બ્રાહ્મણો પાસે એનું જ્ઞાન નથી. (બ્રાહ્મણો પૂર્વ મિમાંસા એટલે કે વૈદિક કર્મકાંડના નિષ્ણાત હતા. એમને ફિલસુફી સાથે લેવાદેવા નહોતી. વેદના કર્મકાંડ સામે વિદ્રોહ કરીને વ્યક્તિનું મહત્વ દર્શાવતી વિચાર ધારાઓ વેદકાળમાં જ શરૂ થઈ ગઈ હતી, એ ઉપનિષદ કાળ હતો. ક્ષત્રિયો અધ્યાત્મ વિદ્યામાં આગળ આવતા હતા, એ વાત ઉપનિષદમાં જનકરાજા ઉપદેશ આપે છે તેના પરથી પણ દેખાય છે. બ્રાહ્મણોની સત્તા સામે  ‘વેદમાં માનનારા ‘આસ્તિકો’ પણ અવાજ તો ઊઠાવવા લાગ્યા હતા. બુદ્ધ અને મહાવીર બન્ને  વેદના વિરોધી અને ક્ષત્રિય હતા. એમણે પણ બ્રાહ્મણોના કર્મકાંડને સ્થાને વ્યક્તિગત પુરુષાર્થ દ્વારા મુક્તિનો માર્ગ દેખાડ્યો).

આ પહેલાં બ્રાહ્મણોમાંથી માત્ર કપિલ મુનિ થયા કે જેમણે સાંખ્ય દર્શન આપ્યું પરંતુ એમની કોઈ રચના મળતી નથી. આથી એમના પ્રત્યે બ્રાહ્મણોનું વલણ કેવું રહ્યું તે જાણી શકાય એમ નથી. જો કે ન્યાય સૂત્ર પ્રત્યે એમનું વલણ કેવું હતું તે આપણે જાણીએ છીએ.

અક્ષપાદ ગૌતમે ન્યાયસૂત્રોની રચના કરી, તેને શરૂઆતમાં વૈદિક સંહિતા સાથે કશો સંબંધ નહોતો. એમણે શુદ્ધ તર્ક પર આધારિત પદ્ધતિ વિકસાવી. એમણે પણ પ્રમાણ માટે ચાર તત્વો સ્વીકાર્યાઃ જોવું, તારણ કાઢવું, સરખામણી કરવી અને વિદ્વાનો અને અનુભવીઓનો મત જાણવો. પરંતુ, આ છેલ્લા તત્વમાં એમનો આશય વેદ કે કોઈ શાસ્ત્રનો શબ્દ માનવાનો નહોતો, એમણે કોઈ પણ વિદ્વાનના અભિપ્રાયની વાત કરી હતી.

બ્રાહ્મણોએ ન્યાય સૂત્રોને આવકાર ન આપ્યો. મિમાંસા સૂત્રના રચયિતા ઋષિ જૈમિનીએ તો એમના ગ્રંથમાં કહ્યું છે કે “વેદનો ઉપદેશ ક્રિયાલક્ષી  છે અને તે સિવાયનું એમાં જે કઈં (એટલે કે ચિંતન) હોય તે નકામું છે. (મિમાંસા ૧.૨.૧).

 (આજે આપણે એવા દાવા સાંભળીએ છીએ કે વેદમાં બધું જ છે, ત્યારે જૈમિની ઋષિના આ શબ્દો યાદ રાખવા જેવા છે કે એમાં માત્ર યજ્ઞ સંબંધી ક્રિયાઓ છે, ચિતન તો નથી).

 એ જ રીતે મનુસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે જે દ્વિજ વેદ અને ધર્મસૂત્રોનો અનાદર કરે અને હેતુશાસ્ત્ર (લૉજિક) પર ભરોસો કરે તે નો બહિષ્કાર કરવો જોઈએ (મનુસંઋતિ અધ્યાય ૨, શ્લોક ૨).

વાલ્મીકિ રામાયણ પણ જે લોકોનું માનસ વિકૃત છે અને આન્વિક્ષિકીની છીછરી વાતોમાં રાચે છે તેમની ટીકા કરે છે. (અયોધ્યા કાંડ, સર્ગ ૧૦૦).

મહાભારતના શાંતિપર્વ(અધ્યાય ૧૮૦)માં એક ઘટના આપી છે. એક તર્કવાદી બ્રાહ્મણ વેદમાં શ્રદ્ધા રાખવાને બદલે તર્કવિદ્યાના વ્યસને ચડી ગયો હતો અને બહુ જ ચર્ચાઓ કર્યા કરતો હતો, પરિણામે બીજા જન્મમાં શિયાળ બની ગયો! શાંતિપર્વ (અધ્યાય ૨૪૬)માં બીજા એક પ્રસંગે વેદાંતીઓને એમના વિચારો નૈયાયિકો સમક્ષ પ્રગટ ન કરવાની તાકીદ કરવામાં આવી છે.

સમાધાન: પરંતુ ધીમે ધીમે બન્ને પક્ષો નજીક આવવા લાગ્યા. બન્ને પક્ષોએ સમાધાન કરી લીધું. નૈયાયિકોએ શબ્દ-પ્રમાણમાં વેદનાં કથનોને પણ માન્યતા આપી અને ન્યાય દર્શનને પણ વૈશેષિક, યોગ અને સાંખ્યની સાથે સાંકળી લેવામાં આવ્યું.

હવે ન્યાય દર્શન   શિક્ષણની મહત્વની શાખા બની રહ્યું. ખાસ કરીને રાજાઓ માટે એનું અધ્યયન આવશ્યક મનાતું.

મહાભારત  કે મનુસ્મૃતિ એક જ સમયે નથી રચાયાં, કે એક જ રચનાકારની કૃતિ નથી. જુદા જુદા કાલખંડોમાં એમાં ઉમેરા થતા ગયા છે. ઘણી વાર તો એક સાથે પરસ્પર વાતો જોવા મળે છે.  મનુસ્મૃતિ (અધ્યાય ૧૨ શ્લોક ૧૦૬) કહે છે કે  ધર્મને વેદથી વિરુદ્ધ ન હોય એવા તર્કથી સમજવાનો છે. મહાભારતના આદિપર્વમાં ન્યાયનો ઉલ્લેખ  ચિકિત્સા શાસ્ત્ર સાથે સન્માનપૂર્વક કરવામાં આવ્યો છે. (અધ્યાય ૧ શ્લોક ૬૭). વળી આદિપર્વના અધ્યાય ૭૦-શ્લોક ૪૪, અશ્વમેધપર્વના અધ્યાય ૮૫-શ્લોક ૨૭ અને શાંતિપર્વના અધ્યાય ૨૧૦-શ્લોક ૨૨માં પણ ન્યાયને માન્યતા મળી છે.

ન્યાયદર્શનનો પ્રભાવ:

ન્યાય દર્શનને કારણે બીજાં શાસ્ત્રો પણ પોતાની વાત તર્ક દ્વારા રજુ કરતાં થયાં.  પરંતુ (અનુવાદક સતીશ ચન્દ્ર વિદ્યાભૂષણ કહે છે કે) ન્યાય દર્શનને એની રીતે વિકસવા દેવાયું હોત તો એ એની ચરમ સીમાએ પહોંચી ગયું હોત.

xxxx

આ થઈ ભારતના પહેલા રૅશનલિસ્ટ દર્શનની વાત. પરંતુ હજી આપણે એની અંદર તો ઊતર્યા જ નથી. સમય મળતાં એના પહેલા ખંડનાં બે આહ્નિકોનો સાર રજુ કરીશ. આજે તો લેખ લાંબો થઈ ગયો છે એટલે તદ્દન ટેકનિકલ પ્રકારના ખુલાસાઓમાં ઊતરવાનું શક્ય નથી. આગળ વાત કરશું પણ અત્યારે પોરો ખાઈએ.

 

 

 

 

 

 

Rationalism in India –Part 2

 

 

રૅશનાલિઝમ ભારતમાં – ભાગ ૨

ન્યાય દર્શન –પહેલો હપ્તો

આજનો લેખ મેં ૯૯ વર્ષ પહેલાં પ્રસિદ્ધ થયેલા પુસ્તકને આધારે તૈયાર કર્યો છે.

(THE SACRED BOOKS OF HINDUS  – Translated by various Sanskrit Scholars

Edited by Major B.D. Basu, I.M. S. (Retired),

VOL. VIII – THE NYAYA SUTR OF GOTAMA

Translated by: Mahamahopadhyaaya Satisha  Chandra Vidyabhushana, M.A. PhD, Pricipal, Sanskrit College, Calcutta.

Published by Sudhindranath Vasu from The PANINI OFFICE,Bhuwaneswari Asrama, Bahadurganj, ALLAHABAD

Printed by  Apurva Krishna Boss at the India Press  1913)

 

આપણા આ વંદનીય સંપાદક અને અન્ય પૂર્વજોને માનાંજલી આપવાની સાથે હું એ પણ સ્પષ્ટતા કરી દ્‍ઉં કે આમાં મારૂં મૌલિક કઈં નથી, સિવાય કે મૂળ પુસ્તકની જે રીતે સમજણ મળી તેના આધારે ક્યાંક ટિપ્પણી કરી હોય તે કૌંસમાં મૂકી છે; બાકી તથ્યો માત્ર મૂળ સંપાદકે રજૂ કર્યાં તે મુજબ છે

 

ન્યાય સૂત્ર

ન્યાય સૂત્રના રચયિતા તરીકે ક્યાંક ગોતમ અને ક્યાંક ગૌતમ એવાં નામો મળે છે. પરંતુ ગૌતમ એટલે ગોતમના વંશમાં પેદા થયા હોય તે.(અથવા એમના શિષ્ય એવો અર્થ થઈ શકે?) એટલે આ બહુ મહત્વનો મુદ્દો નથી. વાયુ પુરાણના જણાવ્યા પ્રમાણે ગૌતમ અક્ષપાદ ઋષિ પ્રભાસતીર્થના સોમ શર્મા નામક બ્રાહ્મણના શિષ્ય હતા અને એમણે ન્યાયસૂત્રની જન્મભૂમિ પ્રભાસતીર્થ છે. (ગુજરાત માટે ગૌરવની વાત છે), પરંતુ મિથિલા પ્રદેશમાં એટલે કે બિહારના દરભંગા જિલ્લામાં લોકોક્તિ છે કે આ ગૌતમ ઋષિ સતી અહલ્યાના પતિ હતા. આજે પણ ત્યાં ગૌતમ ઋષિનો આશ્રમ અને અહલ્યાના પ્રતીક જેવો એક પથ્થર પણ છે. એટલે બન્ને સ્થાનો વચ્ચે સમન્વય સ્થાપવા માટે એમ કહી શકાય કે અક્ષપાદનો જન્મ મિથિલામાં થયો હતો, પરંતુ શિક્ષણ અને સર્જન કાર્ય પ્રભાસમાં થયું.

 

‘ન્યાય’ શબ્દનો અર્થ

ન્યાય એટલે આપણે આજે પ્રચલિત અર્થમાં સમજીએ છીએ તે ઇન્સાફ કે જસ્ટિસ નથી. પાણિનીએ (ઈ. પૂ. ૩૫૦ આશરે) સંસ્કૃતની  મૂળ ધાતુ ‘ઈ’ એટલે કે ‘જવું’ માંથી આ શબ્દ બન્યો હોવાનું દેખાડ્યું છે – ની + આય. (બીજા સ્રોતમાં મને વાંચવા મળ્યું કે  ‘ની’ એટલે લઈ જાય તે. અમુક સિદ્ધાંત પર લઈ જાય તે ન્યાય. – નેત્ર, નયન, નેતા આ બધા ‘ની’નાં જ સંતાનો છે) આમ ન્યાયસૂત્ર એક પદ્ધતિ સૂચવે છે. સંસ્કૃતમાં એનાં બીજાં નામો નિગમ, આન્વિક્ષિકી, હેતુ વિદ્યા. પ્રમાણ શાસ્ત્ર, તર્ક વિદ્યા વગેરે પણ મળે છે.

 

અક્ષપાદનો સમય

પાણીનીએ ન્યાય સૂત્રનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેથી અક્ષપાદ એનાથી પહેલાં થયા હોવા જોઇએ. જુદા જુદા સ્રોતોના આધારે એમ કહી શકાય કે અક્ષપાદ ઋષિ ઈ.પૂ. ૫૫૦માં થઈ ગયા. આ જ અરસામાં નિરુક્ત (શબ્દની વ્યુત્પત્તિ)ના રચનાકાર યાસ્કાચાર્ય પણ થઈ ગયા. આમ તેઓ ગૌતમ બુદ્ધના સમકાલીન થયા. એ વખતે મહાવીર સ્વામી નહોતા રહ્યા પરંતુ એમના શિષ્ય ઇન્દ્રભૂતિ ગૌતમ એમના સમકાલીન હતા. (નામોની સમાનતા નોંધવા જેવી છે, અક્ષપાદ, બુદ્ધ અને ઇન્દ્રભૂતિ, ત્રણેય ‘ગૌતમ’ છે! આથી જ મેં ઉપર પૂછ્યું છે કે ગૌતમનો અર્થ ગોતમના શિષ્ય એવો થાય કે નહીં. એમ હોય તો ગૌતમ એક પરંપરા ઠરે અને એમાં વર્ણના ભેદ વિના લોકો આવી શકતા હતા એમ કહી શકાય).

મહાવીરના શિષ્ય ઇન્દ્રભૂતિએ નંદી સૂત્ર, સ્થાનાંગ સૂત્ર અને ભગવતી સૂત્રનું સંપાદન કર્યું છે અને એમાં પ્રમાણ (એટલે કે જ્ઞાન)માટે આધારરૂપ ચાર બાબતો ગણાવી છેઃ જોવું, તારણ કાઢવું, સરખામણી કરવી અને શબ્દ (વિદ્વાનો અને અનુભવીઓનો મત). ન્યાય સૂત્રમાં પણ આ બાબતોને આધાર માનવામાં આવી છે. અક્ષપાદે ઇન્દ્રભૂતિ પાસેથી લીધું, કે ઇન્દ્રભૂતિએ અક્ષપાદ પાસેથી લીધું, અથવા તો બન્નેનું એ સહિયારૂં સર્જન છે તે નક્કી કરવાનો કોઈ રસ્તો નથી. બૌદ્ધ પાલી ગ્રંથોમાં ‘ગોમતક” નામના સંપ્રદાયનો ઉલ્લેખ છે અને શ્રમણો અને બ્રાહ્મણોમાં કેટલાક ‘તક્કી’ અથવા ‘તક્કિક’ ( ‘તર્કી’ અથવા ‘તાર્કિક’) છે, એમ જણાવેલું છે.

 

ન્યાયસૂત્રની સંરચના

ન્યાયસૂત્રના પાંચ ખંડ છે. દરેક ખંડમાં બબ્બે પ્રકરણો (આહ્નિકો) છે. ન્યાય દર્શનનો આ સૌથી પહેલો ગ્રંથ છે. આજે જે ન્યાયસૂત્ર મળે છે તે અક્ષપાદે પોતે જ આખું લખ્યું છે એ શ્રુતિ પરંપરાથી આપણા સુધી આવ્યું છે તે આપણે જાણી શકીએ તેમ નથી. (લેખકનો મત છે કે)  અક્ષપાદે માત્ર પહેલો ખંડ (બે આહ્નિક) લખ્યો હશે. બીજા, ત્રીજા, અને ચોથા ખંડમાં વૈશેષિક, યોગ, મિમાંસા, વેદાંત અને બૌદ્ધ મતો રજુ થયા છે, જેના લેખકો બીજા હોવાનો સંભવ છે. રચનાનો સમય પણ જુદો હોય એમ લાગે છે.પાંચમા ખંડમાં શાસ્ત્રાર્થમાં પ્રતિસ્પર્ધીના અર્થહીન દાવાઓ અને એને ઠપકો કેમ આપવો એ સમજાવેલું છે. અક્ષપાદે પોતે તો આ વિષયો વિગતવાર ચર્ચ્યા વિના છોડી દીધા છે.

તે પછી ઈસવી સન ૪૫૦ના અરસામાં વાત્સાયન અથવા પક્શિલા સ્વામી નામના વિદ્વાને એમાં ઉમેરા કર્યા છે અને ન્યાયદર્શનને  બીજાં દર્શનો સાથે સુસંગત બનાવ્યું છે. એમણે એના પર પહેલું ભાષ્ય  લખ્યું. ન્યાયસૂત્ર પર દસ ભાષ્યો લખાયાં છે તે દર્શાવે છે કે એ બહુ ચર્ચાસ્પદ રહ્યું હશે.

 

ન્યાયદર્શનનું સ્વાગત અને તિરસ્કાર

છાંદોગ્ય, બૃહદારણ્યક અને કૌશિતકી ઉપનિષદો સંકેત આપે છે કે  આ ‘અધ્યાત્મ વિદ્યા’ને સૌથી પહેલાં તો ક્ષત્રિયોએ ઉત્તેજન આપ્યું અને એને પરિપૂર્ણતાએ પહોંચાડ્યું.  આત્માનું જ્ઞાન વેદના જાણકાર બ્રાહ્મણો પાસે નહીં પણ શાસન કરનારા ક્ષત્ત્રિયો પાસે છે. કુરુ-પાંચાલોની એક સભામાં ઉદ્દાલક આરુણિ દુઃખી છે, કારણ કે એ  આત્મા વિશે બહુ સમજાવી શકતો નથી. રાજા અજાતશત્રુ એને આશ્વાસન આપે છે કે એનું કારણ એ કે બ્રાહ્મણો પાસે એનું જ્ઞાન નથી. (બ્રાહ્મણો પૂર્વ મિમાંસા એટલે કે વૈદિક કર્મકાંડના નિષ્ણાત હતા. એમને ફિલસુફી સાથે લેવાદેવા નહોતી. વેદના કર્મકાંડ સામે વિદ્રોહ કરીને વ્યક્તિનું મહત્વ દર્શાવતી વિચાર ધારાઓ વેદકાળમાં જ શરૂ થઈ ગઈ હતી, એ ઉપનિષદ કાળ હતો. ક્ષત્રિયો અધ્યાત્મ વિદ્યામાં આગળ આવતા હતા, એ વાત ઉપનિષદમાં જનકરાજા ઉપદેશ આપે છે તેના પરથી પણ દેખાય છે. બ્રાહ્મણોની સત્તા સામે  ‘વેદમાં માનનારા ‘આસ્તિકો’ પણ અવાજ તો ઊઠાવવા લાગ્યા હતા. બુદ્ધ અને મહાવીર બન્ને  વેદના વિરોધી અને ક્ષત્રિય હતા. એમણે પણ બ્રાહ્મણોના કર્મકાંડને સ્થાને વ્યક્તિગત પુરુષાર્થ દ્વારા મુક્તિનો માર્ગ દેખાડ્યો).

આ પહેલાં બ્રાહ્મણોમાંથી માત્ર કપિલ મુનિ થયા કે જેમણે સાંખ્ય દર્શન આપ્યું પરંતુ એમની કોઈ રચના મળતી નથી. આથી એમના પ્રત્યે બ્રાહ્મણોનું વલણ કેવું રહ્યું તે જાણી શકાય એમ નથી. જો કે ન્યાય સૂત્ર પ્રત્યે એમનું વલણ કેવું હતું તે આપણે જાણીએ છીએ.

અક્ષપાદ ગૌતમે ન્યાયસૂત્રોની રચના કરી, તેને શરૂઆતમાં વૈદિક સંહિતા સાથે કશો સંબંધ નહોતો. એમણે શુદ્ધ તર્ક પર આધારિત પદ્ધતિ વિકસાવી. એમણે પણ પ્રમાણ માટે ચાર તત્વો સ્વીકાર્યાઃ જોવું, તારણ કાઢવું, સરખામણી કરવી અને વિદ્વાનો અને અનુભવીઓનો મત જાણવો. પરંતુ, આ છેલ્લા તત્વમાં એમનો આશય વેદ કે કોઈ શાસ્ત્રનો શબ્દ માનવાનો નહોતો, એમણે કોઈ પણ વિદ્વાનના અભિપ્રાયની વાત કરી હતી.

બ્રાહ્મણોએ ન્યાય સૂત્રોને આવકાર ન આપ્યો. મિમાંસા સૂત્રના રચયિતા ઋષિ જૈમિનીએ તો એમના ગ્રંથમાં કહ્યું છે કે “વેદનો ઉપદેશ ક્રિયાલક્ષી  છે અને તે સિવાયનું એમાં જે કઈં (એટલે કે ચિંતન) હોય તે નકામું છે. (મિમાંસા ૧.૨.૧).

(આજે આપણે એવા દાવા સાંભળીએ છીએ કે વેદમાં બધું જ છે, ત્યારે જૈમિની ઋષિના આ શબ્દો યાદ રાખવા જેવા છે કે એમાં માત્ર યજ્ઞ સંબંધી ક્રિયાઓ છે, ચિતન તો નથી).

એ જ રીતે મનુસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે જે દ્વિજ વેદ અને ધર્મસૂત્રોનો અનાદર કરે અને હેતુશાસ્ત્ર (લૉજિક) પર ભરોસો કરે તે નો બહિષ્કાર કરવો જોઈએ (મનુસંઋતિ અધ્યાય ૨, શ્લોક ૨).

વાલ્મીકિ રામાયણ પણ જે લોકોનું માનસ વિકૃત છે અને આન્વિક્ષિકીની છીછરી વાતોમાં રાચે છે તેમની ટીકા કરે છે. (અયોધ્યા કાંડ, સર્ગ ૧૦૦).

મહાભારતના શાંતિપર્વ(અધ્યાય ૧૮૦)માં એક ઘટના આપી છે. એક તર્કવાદી બ્રાહ્મણ વેદમાં શ્રદ્ધા રાખવાને બદલે તર્કવિદ્યાના વ્યસને ચડી ગયો હતો અને બહુ જ ચર્ચાઓ કર્યા કરતો હતો, પરિણામે બીજા જન્મમાં શિયાળ બની ગયો! શાંતિપર્વ (અધ્યાય ૨૪૬)માં બીજા એક પ્રસંગે વેદાંતીઓને એમના વિચારો નૈયાયિકો સમક્ષ પ્રગટ ન કરવાની તાકીદ કરવામાં આવી છે.

 

 

 

સમાધાન

પરંતુ ધીમે ધીમે બન્ને પક્ષો નજીક આવવા લાગ્યા. બન્ને પક્ષોએ સમાધાન કરી લીધું. નૈયાયિકોએ શબ્દ-પ્રમાણમાં વેદનાં કથનોને પણ માન્યતા આપી અને ન્યાય દર્શનને પણ વૈશેષિક, યોગ અને સાંખ્યની સાથે સાંકળી લેવામાં આવ્યું.

હવે ન્યાય દર્શન  શિક્ષણની મહત્વની શાખા બની રહ્યું. ખાસ કરીને રાજાઓ માટે એનું અધ્યયન આવશ્યક મનાતું.

મહાભારત  કે મનુસ્મૃતિ એક જ સમયે નથી રચાયાં, કે એક જ રચનાકારની કૃતિ નથી. જુદા જુદા કાલખંડોમાં એમાં ઉમેરા થતા ગયા છે. ઘણી વાર તો એક સાથે પરસ્પર વાતો જોવા મળે છે.  મનુસ્મૃતિ (અધ્યાય ૧૨ શ્લોક ૧૦૬) કહે છે કે  ધર્મને વેદથી વિરુદ્ધ ન હોય એવા તર્કથી સમજવાનો છે. મહાભારતના આદિપર્વમાં ન્યાયનો ઉલ્લેખ  ચિકિત્સા શાસ્ત્ર સાથે સન્માનપૂર્વક કરવામાં આવ્યો છે. (અધ્યાય ૧ શ્લોક ૬૭). વળી આદિપર્વના અધ્યાય ૭૦-શ્લોક ૪૪, અશ્વમેધપર્વના અધ્યાય ૮૫-શ્લોક ૨૭ અને શાંતિપર્વના અધ્યાય ૨૧૦-શ્લોક ૨૨માં પણ ન્યાયને માન્યતા મળી છે.

ન્યાયદર્શનનો પ્રભાવ

ન્યાય દર્શન્ને કારને બીજાં શાસ્ત્રો પણ પોતાની વાત તર્ક દ્વારા રજુ કરતાં થયાં.  પરંતુ (લેખક સતીશ ચન્દ્ર વિદ્યાભૂષણ કહે છે કે) ન્યાય દર્શનને એની રીતે વિકસવા દેવાયું હોત તો એ એની ચરમ સીમાએ પહોંચી ગયું હોત.

 

xxxx

આ થઈ ભારતના પહેલા રૅશનલિસ્ટ દર્શનની વાત. પરંતુ હજી આપણે એની અંદર તો ઊતર્યા જ નથી. સમય મળતાં એના પહેલા ખંડનાં બે આહ્નિકોનો સાર રજુ કરીશ. આજે તો લેખ લાંબો થઈ ગયો છે એટલે તદ્દન ટેકનિકલ પ્રકારના ખુલાસાઓમાં ઊતરવાનું શક્ય નથી. આગળ વાત કરશું પણ અત્યારે પોરો ખાઈએ!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

%d bloggers like this: