gareebo-no Beli Isu (1)

ગરીબોનો બેલી ઈસુ (૧)

આજે ક્રિસમસ. જીસસનો જન્મદિન. ખ્રિસ્તી ભાઈ બહેનોને આજના સપરમા દિવસની શુભેચ્છાઓ.

ખ્રિસ્તી ધર્મ દુનિયામાં એક રીતે અનોખો છે. સામાન્ય રીતે વિ્જેતાઓનો ધર્મ પ્રજા સ્વીકારતી હોય છે. ઇસ્લામ જ્યાં ગયો ત્યાં વિજેતાના ધર્મ તરીકે સ્વીકૃત થયો. આમ તો ભારતમાં આવેલા કુશાનો અને હુણોએ પણ ભારતનો ધર્મ સ્વીકારી લીધો, પરંતુ તેઓ અહીં આવ્યા અને પેઢીઓ પછી બહુમતી પ્રજામાં ભળી ગયા. પણ ખ્રિસ્તી ધર્મની બાબતમાં ઊંધું થયું છે. આ ધર્મનો જન્મ તો રોમનોના આધિપત્ય હેઠળના ઇઝરાયેલમાં થયો પરંતુ તે પછી ત્રણસો વર્ષના ગાળામાં એ રોમનો જ સત્તા્વાર ધર્મ બની ગયો. પરાજિતોનો ધર્મ વિજેતાઓ અપનાવે એવું ભાગ્યે જ બનતું હોય છે. રોમમાં શરૂઆતના ખ્રિસ્તીઓએ બહુ અત્યાચારો સહન કર્યા, પણ અંતે રોમે એનો સ્વીકાર કર્યો!

આર્થિક સ્થિતિ
ઈસુના સમયમાં ઇઝરાયેલ ખેતી પ્રધાન દેશ હતો. લોકોનાં જીવનમાં વરસાદ અને વનસ્પતીનું ઘણું મહત્વ હતું. એટલે એમના તહેવારો પણ ખેતીને અનુરૂપ બન્યા. એ વખતે જેરુસલેમમાં મુખ્યત્વે ભઠિયારા, કસાઈ, મોચી, નાણાવટીઓ, ખેડૂતો, સુગંધી દ્રવ્યો વેચનારા અને કારીગરોનો વ્યવસાય હતો. કેટલાક વ્યવસાયોને લોકો નીચી નજરે જોતા, જેમ કે, ગધેડાંવાળા, ઊંટવાળા, ખલાસી, માછીમાર, ભરવાડ દુકાનદાર, હકીમ, કસાઈ, કર વસૂલનારા. એક બાજુથી ધર્મગુરુઓ અને ઉમરાવો ધનવાન હતા, તો બીજી બાજુ, દારુણ ગરીબાઈમાં જીવનારા લોકો પણ હતા.

દ્વેષી વર્ગો
નવા કરારમાં ઇસુના દ્વેષી બે પ્રકારના લોકો હતા: સૅદ્‍યૂસી અને ફારિસી. સૅદ્‍યૂસી એટલે ધનાઢ્ય પુરિહિત વર્ગ. ઇસુ ખ્રિસ્તથી લગભગ 600 વર્ષ પહેલાં સીરિયા (બેબિલોન)ના શાસકોએ ઇઝરાયેલ પર આધિપત્ય જમાવ્યું. એમણે જેરુસલેમના પવિત્ર મંદિરનો ધ્વંસ કર્યો ત્યારે સૅદ્‍યૂસીઓએ મૂક સહકાર આપ્યો. ઈ.પૂ. ૫૩૭માં ઇરાનીઓએ બેબિલોન જીતી લીધું, એટલે ઇઝરાયેલ પણ એમના હાથમાં પડ્યું. ઇરાનના સમ્રાટ સાયરસે યહૂદીઓને મંદિર ફરી બાંધવાની તો પરવાનગી આપી પણ રાજાશાહીને પાછી ન આવવા દીધી. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે મંદિર સામાજિક સત્તાનું કેન્દ્ર બની ગયું અને સૅદ્‍યૂસીઓ બહુ શક્તિશાળી બની ગયા.

ફારિસીઓ ફારસી (ઇરાની) વર્ચસ્વથી વિરુદ્ધ હતા. એમને સૅદ્‍યૂસીઓ ધર્મની બાબતમાં જેવું ઢીલું વલણ દાખવતા હતા તે પણ પસંદ નહોતું. આ લોકો ધર્મને વધારે શુદ્ધ બનાવવા માગતા હતા. એમણે ધાર્મિક વિધિવિધાનોના કડક નિયમો બનાવ્યા, એમાં શારીરિક સ્વચ્છતા પર પણ ભાર મૂક્યો. એમ કહો કે ફારિસીઓ ’મરજાદી’ હતા.પરંતુ કેટલાય વ્યવસાયો જ એવા હતા કે લોકો સ્નાન સંબંધી નિયમો પાળી જ ન શકે. ફારિસીઓ એમને હલકા ગણતા.

ઈ. પૂ. ૩૩૨માં સિકંદરે પારસ જીતી લીધું પણ તે પછીનાં નવ જ વર્ષમાં એનું મૃત્યુ થતાં એના જનરલો એના રાજ્યના ભાગલા પાડીને જાતે રાજા બની બેઠા. સૅદ્‍યૂસીઓ હવે ગ્રીકોની સાથે થઈ ગયા.

ફરી ઇતિહાસે પડખું બદલ્યું અને ગ્રીકોનો રોમનોના હાથે પરાજય થયો. રોમન હાકેમ પોમ્પીએ પણ મંદિરને તોડ્યું પરંતુ ઇરાનીઓનો વિરોધ કરનારા ફારિસીઓ હવે એમને ટેકો આપતા હતા! એમનું કહેવું હતું કે ફરી મંદિર તૂટ્યું એ તો સૅદ્‍યૂસીના પાપની દૈવી સજા હતી. આમ હવે એમનું જોર વધ્યું પણ સૅદ્યૂસીઓ પણ હજી પાછા પડે એમ નહોતા.

આમ સમાજ વિભાજિત હતો. ઈસુને ખબર હતી કે “જે રાજ્ય અંદરથી જ વિભાજિત હોય એનો નાશ થાય અને જે કોઈ ઘર, જે કોઈ શહેર અંદરથી વિભાજિત હશે તે ટકી નહીં શકે.” (નવા કરાર, મૅથ્યૂની સુવાર્તા ૧૨.૨૫).

રોમન સામ્રાજ્યની કરવ્યવસ્થા
રોમનોએ ઇઝરાયેલમાં પોતાની સત્તા મજબૂત બનાવી પરંતુ કરવેરા રાજ્ય ઉઘરાવે એવી વ્યવસ્થા બંધ કરી અને કર ઉઘરાવવાના હક લીલામ કર્યા. ્જે સૌથી ઊંચી બોલી બોલે તેને એક પ્રાંતના લોકો પાસેથી પૈસા પડાવવાનો જાણે પરવાનો મળી ગયો. આમાં ગરીબોનું સૌથી વધારે શોષણ થવા લાગ્યું. આજ કારણસર લોકો કર ઉઘરાવનારાને ધિક્કારતા હતા.

ઈસુનું આગમન
આ જાતની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિમાં ઈસુનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. સૅદ્‍યૂસીઓ અને ફારિસીઓ, બન્ને રાજસતાના ટેકાથી ટકતા હતા અને પરસ્પર લડતા હતા. સામાન્ય લોકોની તો એમને દરકાર જ નહોતી. પરંતુ એ વખતે ’મરજાદી’ ફારિસીઓનું વધારે જોર હતું, એટલે જ નવા કરારમાં એમની સખત આલોચના જોવા મળે છે. કર ઉઘરાવનારાને ફારિસીઓ પાપી ગણતા, પરંતુ ઈસુએ એમની દલીલો ન સ્વીકારી અને એમને તિરસ્કૃત ન ગણ્યા.

ઈસુને ખબર હતી કે એને ધર્મ અને સમાજ ઉપર કબજો કરી બેઠેલા આ વર્ગ સામે લડવું પડશે. એટલે જ એ કહે છે કે,
“એમ ન માનતા કે હું પૃથ્વી પર શાંતિ સ્થાપવા આવ્યો છું… હું શાંતિ નહીં, તલવાર લાવ્યો છું…અહીં હું આવ્યો છું માણસને એના બાપ સામે અને દીકરીને એની મા સામે લડાવવા… માણસના દુશ્મન તો એના કુટુંબના જ સભ્ય હશે”(મૅથ્યૂ ૧૦.૩૪-૩૬).

ઈસુ માત્ર ધાર્મિક ઉપદેશક હોત તો આવા શબ્દો ઉચ્ચારત નહીં. એનો તો એક કાર્યક્રમ હતો, દુનિયાનાં સામાજિક સમીકરણોને બદલવાનો. આના માટે એને શિસ્તબદ્ધ સાથીઓના જૂથની જરૂર હતી. જૂથ પણ એવું હોવું જોઇએ કે જે પ્રાણનું બલિદાન આપતાં પણ ન અચકાય. એ કહે છે:

“જે પોતાનો ક્રૉસ ઉપાડ્યા વિના મારી પાછળ આવશે તે મારો શિષ્ય નહીં બની શકે” (લ્યૂકની સુવાર્તા ૧૪.૨૬)… એ જ રીતે તમારામાંથી જે કોઈ, એની પાસે જે કઈં હોય તે છોડે નહી તો મારો શિષ્ય ન બની શકે” (લ્યૂક ૧૪.૩૩)

અહીં ક્રૉસનો ઉલ્લેખ છે. આમ ઈસુ પોતાના અંતની આગાહી કરે છે અને પોતાની પાછળ આવનારાને પણ આવા મોત માટે તૈયાર રહેવા ચેતવે છે. આ વું આહ્વાન કરનારને સીધોસાદો ધર્મોપદેશક ન માની શકાય. ઈસુએ પોતાનું ’મિશન જે રીતે આગળ વધાર્યું તે દેખાડે છે કે પરિવર્તન એનું ધ્યેય હતું. એને એ પણ ખબર હતી કે એને ’રાજ્યનો દુશ્મન’ માનવામાં આવશે. હેરોડ ગાલિલીનો રાજા તો હતો, પણ ખરેખર તો એ રોમન સામ્રાજ્યનો ખંડિયો રાજા હતો. રોમનોને એ નારાજ કરી શકે એમ નહોતો. આ સંયોગોમાં ઈસુએ પોતાની તાકાત એકઠી કરવા માટે સૌથી દુઃખી નીચલા વર્ગ પાસે જ જવાનું હતું. ઈસુનો સંદેશ છે:

“હું તમને સત્ય કહું છું, કર ઉઘરાવનારાઓ અને વેશ્યાઓ તમારાથી પહેલાં ઈશ્વરના રાજ્યમાં પ્રવેશવા લાગ્યાં છે. કારણ કે જ્‍હોન તમને સચ્ચાઈનો માર્ગ દેખાડવા આવ્યા પણ તમે એમની વાત ન માની, પરંતુ કર ઉઘરાવનારા અને વેશ્યાઓએ એમની વાત માની” (મૅથ્યૂ ૨૧.૩૨-૩૩). અહીં જે જ્‍હોનની વાત આવે છે તે જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટ. એમના અને ઈસુના સંબંધો વિશે આગળ જોઈશું.

અહીં કર ઉઘરાવનારા અને વેશ્યાઓ જેવા, સમાજના નીચલા થરના લોકો માટે ઈસુની સહાનુભૂતિ સ્પષ્ટ થાય છે. આટલું પૂરતું નથી. એનો એક સંદેશ તો આજના સમાજવાદી ચિંતકને પણ ટક્કર મારે એવો છે:

“ઈસુએ એમને કહ્યું:” શું તમે શાસ્ત્રોમાં વાંચ્યું નથી…કે મિસ્ત્રીએ જે પથ્થર છોડી દીધો એ તો હવે મુખ્ય ખૂણો બનાવાતો પથ્થર બની ગયો છે…. ઈશ્વરે જ એ કર્યું છે અને આજે આપણે એને જોઇએ છીએ તો એ ભવ્ય લાગે છે… આથી જ, હું તમને કહું છું કે ઈશ્વરનું સામ્રાજ્ય તમારા હાથમાંથી ઝુંટવાઈ જશે અને જે લોકો ફળ પેદા કરે છે એમના હાથમાં સોંપાશે. આ પથ્થર પર જે પડશે (જે આ પથ્થર સાથે અથડાશે) તેના તો ટુકડા થઈ જશે, પણ એ પથ્થર જેના પર પડશે એનું તો કચુંબર થઈ જશે” (મૅથ્યૂ ૨૧.૪૨).

આ સંદેશ આજે પણ દુનિયાના પીડિત, પરંતુ ઉત્પાદન કરનારા મહેનતકશ ઇન્સાન માટે આશાનો સંદેશ છે. અહીં કહેલો પથ્થર એટલે ઉપેક્ષિત ઇન્સાન.

આટલું જોશ, છતાં ઈસુમાં ચાણાક્ય બુદ્ધિ પણ હતી. અકારણ પૂરતી તૈયારી વિના એનો સંદેશ નકામો રહે એમ હતો. એનું નિશાન તો રોમન સત્તા હતી પરંતુ, હજી એનો સમય નહોતો આવ્યો. પહેલી લડાઈ તો આમ આદમી પર સકંજો કસી બેઠેલા ધનાઢ્યો અને ધર્મના ઇજારાદારો સામે લડવાની હતી. અહીં ઈસુની હાજરજવાબીનું એક ઉદાહરણ જોઈએ:

“ફારિસીઓએ એને (ઈસુને) એના જ શબ્દોમાં સપડાવવાની ચાલ વિચારી. એમણે પોતાના ચેલાઓને ઇસુ પાસે મોકલ્યા. એમણે કહ્યું: ” હે ગુરુ, અમે જાણીએ છીએ કે તમે પ્રામાણિક માણસ છો અને જે સત્ય છે તેના પ્રમાણે ઈશ્વરીય માર્ગનો ઉપદેશ આપો છો. તમે કોઈની શેહમાં આવતા નથી,કારણ કે એ કોણ છે એની તમે પરવા કરતા નથી. તો, અમને કહો કે તમારો અભિપ્રાય શું છે? સીઝરને કર ચુકવવો એ બરાબર કહેવાય કે નહીં?
એમનો બદઈરાદો સમજી જઈને ઇસુએ જવાબ આપ્યો: “ઓ દંભીઓ, મને શા માટે ફસાવવા માગો છો? મને કર ચુકવવા માટે વપરાતો સિક્કો આપો. ” પેલાએ એક દિનાર આપ્યો. ઈસુએ એમને પૂછ્યું: ” સિક્કા પર કોની મુખમુદ્રા છે, કોનું લખાણ છે?” પેલાઓએ જવાબ આપ્યો: ” સીઝરનું.” ઈસુએ વળતો જવાબ આપ્યો “જે સીઝરનું છે તે સીઝરને આપો, ઈશ્વરનું છે તે ઈશ્વરને આપો. (મૅથ્યૂ ૨૧.૧૫-૨૨).

આ દેખાડે છે કે ઈસુના વ્યૂહ પ્રમાણે રોમ સામે મેદાને પડવાનો હજી સમય નહોતો આવ્યો. એટલે એણે છટકામાં ફસાયા વિના સુંદર જવાબ આપી દીધો. આસ્થાવાન લોકો આનો અર્થ એવો કરી શકે છે કે ઈસુના કહેવા પ્રમાણે ઈશ્વરને પૈસાની જરૂર નથી. પરંતુ આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ઇસુએ સીઝરને કર ચુકવવાનું બંધ ન કરવાનો સંકેત આપ્યો.

( આજે આટલું જ; હવે આવતીકાલે આપણે ઈસુ અને જ્‍હોન બાપ્ટિસ્ટના સંપર્કો વિશે વાત કરશું અને એમાંથી ઇસુનું જે વ્યક્તિત્વ પ્રગટ થાય છે તે જોઈશું.)

%d bloggers like this: