Great Soul: Mahatma Gandhi(5)

Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India
જોસેફ લેલિવેલ્ડને પત્ર (૫)

પ્રિય ભાઈ જોસેફ લેલિવેલ્ડ,
(તા. ક. તમને નવાઈ લાગશે કે આ ‘તા.ક.’ શું છે! તા. ક. એટલે ‘તાજા કલમ” અંગ્રેજીમાં તમે પોસ્ટ સ્ક્રિપ્ટ કહો તે જ. પણ એતો પત્રના અંતે હોય! પણ મને un-ortodox રીતો પસંદ છે એટલે આજે હું શરૂઆતમાં જ મૂકું છું. આમ પણ આખો પત્ર લખી લીધા પછી જ લખું છું ને! પણ મૂળ કારણ એ કે હું એક દિવસ મોડો છું. એક તો, ટાણે જ ઇંટરનેટે દગો દીધો. ઇંટરનેટના ઉપયોગમાં અમે દુનિયામાં ચોથા નંબરે છીએ પણ સર્વિસની વાત કરો તો ક્યાં નંબર આવતો હશે એ ખબર નથી. આ વિલંબને કારણે આખા પત્ર પર ફરી નજર નાખવાની તક મળી. મઝા ન આવી. આમાં મહત્વની ઘટના છે અને એનું વર્ણન છોડી દઉં તો કઈં જ ન બચે. અને એ લેવા જાઉં તો લામ્બું થઈ જાય. અંતે મોહનદાસને મહાત્મા બનાવનાર, જનતાના નેતા બનાવનાર ઘટનાનું તમારી દૃષ્ટિએ કઈંક વર્ણન આપવું જ જોઇએ એમ વિચારીને આખો પત્ર ફરી તૈયાર કર્યો. વળી આમાં તમારી નૅગેટિવ ખણખોદ પણ ઓછી છે અને હકારત્મક ઘણું છે. મને પણ એ સત્યાગ્રહની વાત તમને જ ફરી કહેવાની મઝા આવી. પરંતુ આ કારણે પત્ર વધારે લાંબો થયો છે મને ખાતરી છે કે તમે એક બેઠકે કદાચ નહીં વાંચો. મને પણ ઉતાવળ નથી. વાંચી લો ત્યારે જરુર જાણ કરશો. બસ. આટલું આ unorthodox ‘તા. ક.’માં. હવે નિયમિત પત્ર આગળ વાંચો.)

આજે આપણે તમારા પુસ્તકના પાંચમા અને પહેલા ભાગના છેલ્લા પ્રકરણ Leading the Indentured (ગિરમીટિયાઓની નેતાગીરી) વિશે ચર્ચા કરીશું. તે પછી તમને હું એક અઠવાડિયાનો બ્રેક આપીશ. કઈંક નાનીમોટી વાત કરીશ (જે ખરેખર નાની જ હશે!) અને ફરી તમારી સાથે બીજા ભાગ વિશે પત્રવ્યવહાર શરૂ કરીશ.

આ પ્રકરણ સાથે ગાંધીજીના દક્ષિણ આફ્રિકાના જીવન પર પરદો પડે છે અને તે પછી બીજા ભાગમાં એમનો ‘ભારત સાથેનો સંઘર્ષ’ શરૂ થાય છે. પાંચમા પ્રકરણનો વિષય આ કારણસર મહત્વનો બની રહે છે.

તમે અમુક સ્વભાવજન્ય વાંકદેખાપણું તો અહી પણ કર્યું જ છે, પરંતુ મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે મોટા ભાગે તમે ગાંધીજીએ ૧૯૧૩માં કરેલા સત્યાગ્રહને યોગ્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈ શક્યા છો. પ્રકરણની શરૂઆતમાં જ તમે કહો છો તે સાચું છે કે ૧૯૧૩નો સત્યાગ્રહ ગાંધીના જીવનમાં એક મહત્વનું સીમાચિહ્ન છે અને એને સાવ નજીવું ગણીને અવગણી ન શકાય કારણ કે આ આંદોલન ગાંધીના ભવિષ્યના રાજકીય કાર્યકલાપનું મૉડેલ બન્યું. એ આંદોલન ન થયું હોત તો ગાંધીજી અહીં ભારતમાં જનસમુદાયની નેતાગીરી ન સંભાળી શક્યા હોત.

આમ તમે આ સત્યાગ્રહને ગાંધીજીના રાજકીય જીવનના પાયારૂપ ગણો છો. આ તમારો નિષ્કર્ષ મૌલિક ન હોવા છતાં સાચો છે. તમે અહીં દક્ષિણ આફ્રિકાની એ વખતની સ્થિતિ તરફ ધ્યાન દોરતાં કહો છો કે એ વર્ષ દેશના ઇતિહાસમાં હિન્દીઓની કૂચ માટે જાણીતું નથી. ઍંગ્લો-બોઅર યુદ્ધ પછી બોઅર (મૂળ ડચ અને આફ્રિકાનર તરીકે ઓળખાતી પ્રજા) જનરલોમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં એમના સ્થાન અંગે વિખવાદ થયો. જનરલ સ્મટ્સ અને એમના વડા પ્રધાન લૂઈસ બોથાએ કહેવાતા ‘સમાધાન’નો માર્ગ લીધો અને સ્લોગન આપ્યુંઃ South Africa First. એમનો ઉદ્દેશ તો એમ જ કહેવા્નો હતો કે આફ્ર્કાનર્સ ફર્સ્ટ. એમના વિરોધીઓ જાતિગત ભેદભાવને વધારે સતેજ બનાવવાની હિમાયત કરતા હતા. એ લોકો ‘નૅશનલિસ્ટ’ તરીકે પોતાને ઓળખાવતા. આખો ઇતિહાસ જોઈએ તો અંતે રંગભેદી શાસન આવ્યું તે પણ આ જ લોકોને કારણે. આમ, બે વ્હાઇટ જૂથો વચ્ચેનો વિખવાદ એ વખતે મહત્વનો હતો.

હવે તમે રંગમાં આવ્યા! ૧૯૧૩નો સત્યાગ્રહ શરૂ થયો ત્યારેશૂન્યાવકાશ હતો એમ ગાંધી કહે છે તે સાચું નથી. ગાંધીએ બે ગોરા પક્ષો વચ્ચેના વિખવાદની એમના અખબાર ‘ઇંડિયન ઓપીનિયન’માં લાંબો લેખ લખીને નોંધ પણ લીધી હતી, પરંતુ હિન્દી સવાલ પર એની શી અસર પડી તે દેખાડવામાં ગાંધી નિષ્ફળ રહે છે. હવે, તમે દૂધમાંથી પોરા કાઢવાની તમારી ટેવને કારણે ગાંધીને ખોટો ઠરાવવા એટલા ઊંડા ઊતરો છો કે સામાન્ય માણસની ધીરજ ન રહે. બીજા લેખકોએ ગાંધીએ જે કહ્યું તે સાચું માની લીધું એનું તમને દુઃખ પણ છે! પરંતુ, તમે ભૂલી જાઓ છો કે મૂળ સવાલ હિન્દીઓની સ્થિતિ અને ગાંધીની ભૂમિકાનો છે એટલે તમે જે ઝીણું કાંતો છો તે જ અર્થ વગરનું છે.

અંતે તો તમે લાઇન પર આવી જાઓ છો અને કહો છો કે આ ગાળા દરમિયાન ગાંધીજીએ હિન્દીઓ પરના ત્રણ પૌંડના માથાવેરા સામે પ્રધાનો અને પાર્લામેન્ટના સભ્યો પર પત્રો અને તારો દ્વારા દબાણ શરૂ કરી દીધું હતું અને સત્યાગ્રહની ચેતવણીઓ આપી દીધી હતી. બીજા લેખકો આ ઍક્શન પર ધ્યાન આપે છે, તમે પણ કાન પકડો છો પણ, હાથ ઘુમાવીને.

એ જ અરસામાં કેપ પ્રાંતની એક અદાલતે એવો ચુકાદો આપ્યો કે હિન્દીઓ ઊકળી ઊઠ્યા. દક્ષિણ આફ્રિકાના કાયદા પ્રમાણે જજોએ અથવા યોગ્ય સરકારી અધિકારી કે ખ્રિસ્તી પાદરીએ કરાવેલાં લગ્નો જ માન્ય ગણાય. આનો અર્થ એ થયો કે હિન્દુઓ, મુસ્લિમો અને પારસીઓ લગ્ન વિના જ કોઈ સ્ત્રી સાથે રહેતા હતા અને એમનાં બાળકો ગેરકાનૂની હતાં. એમની પત્નીઓ એમની રખાત માત્ર હતી. સ્ત્રીઓ પણ રણચંડી બની. કસ્તૂરબાને ગાંધીજીએ આ ચુકાદાનો અર્થ સમજાવ્યો. કસ્તુરબા પણ લડવા તૈયાર થઈ ગયાં અને ધરપકડ વહોરી લીધી. તરત જ ગાંધીજીએ બીજી ચાળીસ ગૃહિણીઓની ટુકડી તૈયાર કરી લીધી. એમણે ગૃહ પ્રધાનને પત્ર લખીને વિરોધ નોંધાવ્યો.

અહીં તમે અનુમાન કરો છો કે યુવાન મોહનદાસ લંડનમાં બૅરિસ્ટરીનું ભણવા ગયો ત્યારે ત્યાં સ્ત્રીઓને મતાધિકાર માટેના આંદોલનમાં જોઈ હતી એટલે એમને દક્ષિણ આફ્રિકામાં પણ સ્ત્રીઓ ભાગ લે તેનું મહત્વ સમજાયું હોવું જોઈએ. આ જ અરસામાં ગાંધીજીએ કૅલનબૅકને પત્ર લખીને કહ્યું કે તેઓ ગિરમીટિયાઓ માટે ‘કઈંક’ કરવા માગે છે, એમણે લખ્યું કે પોતે મનમાં કાર્યક્રમ તૈયાર કરી લીધો છે પણ એ વખતે વિગતવાર લખી શકે એમ નથી. આ ‘કઈંક’નો એમણે ખુલાસો ન કર્યો. તમે પૂછો છો કે તેઓ ગિરમીટિયાઓ માટે કઈંક કરવા માગતા હતા કે ગિરમીટિયાઓ સાથે? આનો જવાબ તો ઇતિહાસે જ આપી દીધો છે! આમ છતાં તમને ૧૯૧૩ના સત્યાગ્રહ માટેના પ્રચાર દરમિયાન ગિરમીટિયાઓ બાબતમાં માત્ર આ એક જ વાક્ય મળે છે, અને તમે કહો છો કે પંદર વર્ષ પછી ગાંધીજીએ એવી રીતે લખ્યું છે કે એ બધું ગાંધીજીએ વિચાર્યું તે પ્રમાણે જ હતું. એમણે લખ્યું કે આ લગ્ન સંબંધી જજમેન્ટ પછી ગિરમીટીયાઓને સામેલ કરવાના દરવાજા ખૂલી ગયા. પરંતુ તમારું કહેવું છે કે પહેલાં માથાવેરા સામેના આંદોલનમાં પડવાનું એ ટાળતા રહ્યા હતા એ વાત તો ખાઈ જ ગયા છે! ના. તમે જે લખો છો તેમાંથી જ પુરાવા મળે છે. એક તો સવાલ સમય અને શક્તિના યોગ્ય ઉપયોગનો હતો અને આ જ ફકરામાં તમે ગાંધીજીને ક્વૉટ કરેલા છે. એમના મનમાં જે હતું તેનો સંકેત આપ્યો પણ મનમાં શું હતું તે ન કહ્યું. તમને કેમ આવો સવાલ થયો, આટલું સ્પષ્ટ હોવા છતાં?! એમના મનમાં જે હતું તે તો ઇતિહાસ બનીને પ્રગટ થયું છે, તે પછી તમારા આવા પ્રશ્નોની કિંમત નથી રહેતી. જવા દો. તમે પબ્લિશરે નક્કી કરેલા માપદંડ પ્રમાણે લખો છો.

આમ છતાં તમારી સંપૂર્ણ ઇમાનદારી સામે હું પ્રશ્નચિહ્ન નથી મૂકવા માગતો. તમે નોંધ લીધી છે કે ગાંધીજી કહે છે કે આ વર્ગને સામેલ કરવાનો સમય પાકી ગયો હતો.આનો અર્થ તમે એ કરો છો કે એમના મનમાં આ વાત હતી. છે ને વિરોધાભાસ, તમારી ઉપર કહેલી અને અહીં કહેલી વાતમાં? ગાંધીજી લખે છે કે આ વર્ગ અશિક્ષિત હોવા છતાં સારી રીતે સ્થિતિ સમજ્યો પરંતુ કેટલા ઉત્સાહથી ભાગ લેશે તે ખબર નહોતી. તમારી વાત સાચી છે; ગાંધીજીને પોતાનો વ્યૂહ કેટલો સફળ થશે તે બાબતમાં બહુ બીક હતી. આમાં ખોટું શું છે?

૩ જુલાઈ ૧૯૧૩ના રોજ જોહાનિસબર્ગમાં ગોરા ખાણ કામદારોએ હડતાળ પાડી અને એ એવી હિંસાત્મક અને સજ્જડ હતી કે સ્મટ્સ અને બોથા એમને મળવા ગયા અને એમની માગણીઓ માની લીધી. આ જ દિવસોમાં ગાંધીજી ગિરમીટિયાઓ વિશે ‘કઈંક’ કરવાનું વિચારે છે. જોહાનિસબર્ગમાં તમિલ નેતા તમ્બી નાયડૂને મળે છે પરંતુ શું ચર્ચા થઈ એનું રેકૉર્ડ નથી! તમે સાચું અનુમાન કર્યું છે કે એમની ચર્ચામાં ગિરમીટિયાઓને સંગઠિત કરવાનો મુદ્દો હશે, ગિરમીટિયાઓમાં તમિલોની બહુમતી હતી. અહીં ગાંધીજીની ટાઇમ સેન્સનાં વખાણ કરવાનાં રહે છે, રેકૉર્ડ નથી એવાં રોદણાં નથી રડવાનાં. તમે પુસ્તક લખો છો કે ગાંધી વિરુદ્ધ કેસ લડો છો, જે દરેક વસ્તુ લિખિત રૂપમાં જ હોવી જોઈએ? હા. કેસ જ લડો છો, પણ ગાંધીના વકીલ બનવું પડે છે. તમે ગાંધીના મનમાં શું હશે તે બહાર લાવવા વકીલની ભાષા વાપરો છો -“સાંયોગિક પુરાવાઓ” દેખાડે છે કે સપ્ટેમ્બરમાં આંદોલન શરૂ થયું તે પહેલાંની ગાંધીની પ્રવૃત્તિઓ સાબીત કરે છે કે એમના મનમાં ઘણા વખતથી ગિરમીટિયાઓનો પ્રશ્ન હતો.નાયડૂ સાથેની મુલાકાતોને તમે આવા પુરાવા તરીકે ઓળખાવો છો. અરે ભાઈ, આવા પુરાવાની જરૂર કદાચ તમારા સિવાય કોઇને નથી.

ઑક્ટોબરની ૧૧મીએ તમ્બી નાયડૂની પત્ની સહિત ૧૧ સ્ત્રીઓએ નાતાલમાંથી પરવાના વિના ટ્રાન્સવાલમાં પ્રવેશ કર્યો અને ધરપકડ વહોરી લીધી. બે દિવસમાં નાયડૂ ન્યૂ કાસલની ખાણોમાં પહોંચ્યા અને ગિરમીટિયાઓને માથાવેરા સામે હડતાળ પર જવા સમજાવ્યા. બે અઠવાડિયાં પહેલાં ગાંધીજીએ ગૃહ પ્રધાનને પત્ર લખીને આની જાણ કરી દીધી હતી. ગાંધીજી શહેરમાં પહોંચે એને સિગ્નલ માનીને ખાણિયા કામદારો હડતાળ પર ઊતરી જવાના હતા. ૧૭મી ઑક્ટોબરે ગાંધીજી ન્યૂ કાસલ પહોંચ્યા અને તરત બધી જ ખાણોમાંથી કામ છોડી દેવાનું એલાન કર્યું. સ્થિતિ એવી ઊભી થઈ કે ગિરમીટિયા એટલે કે કોન્ટ્રૅક્ટ મજૂરો માત્ર ખાણોમાં જ નહોતા. રોઇટર સમાચાર એજ્ન્સીએ રિપોર્ટ મોકલ્યો કે ખાણોમાં મજૂરો નથી, હોટેલોમાં વેઇટરો નથી! એક અઠવાડિયામાં નવ કોલિયરીઓ સાવ જ અથવા અમુક અંશે બંધ થઈ ગઈ. બે હજાર મજૂરો એમના નેતાના નવા એલાનની કાગડોળે રાહ જોતા હતા.

ગાંધીજી પોતે એક શહેરથી બીજા શહેરમાં, એક મીટિંગથી બીજી મીટિંગમાં, એક રેલીમાંથી બીજી રેલી વચ્ચે વ્યસ્ત થઈ ગયા. ડર્બનમાં એમને એમના નાતાલ ઇંડિયન કોંગ્રેસના જૂના સાથીઓનો જ સામનો કરવો પડ્યો. આંદોલને ગિરમીટિયાઓને સામેલ કરવાથી જે જલદ રૂપ પકડ્યું હતું તેથી ‘સુધરેલા’ હિન્દીઓ ગભરાઈ ઊઠ્યા હતા અને ગાંધીજીને બરતરફ કરવા જેવો ઠરાવ પસાર કર્યો, પણ ગાંધી તો હવે જનસમુદ્રની લહેરો પર સવાર થઈ ગયો હતો.એને આવી વાંઝણી ચાલોનો વિરોધ કરવામાં સમય બગાડવાની જરૂર ન લાગી. લેલિવેલ્ડભાઈ હવે તમે સમજી ગયા હશો કે પહેલાં માથાવેરા વિરુદ્ધના આંદોલનની નેતાગીરી લેવાનું ગાંધીએ કેમ ટાળ્યું હતું. તમારા સવાલનો જવાબ મળી ગયો ને? એ જ ગાંધીએ ભારત આવીને કોંગ્રેસને પણ જનતાની વચ્ચે મૂકી દીધી એ તો સૌ જાણે છે.

૨૬મી ઑક્ટોબરે ગાંધીજી ન્યૂ કાસલ પાછા આવે છે. ગિરમીટિયાઓમાં પ્રચાર માટે ગયેલી બધી સ્ત્રીઓને પોલીસે પકડી લીધી છે, એમને ત્રણ-ત્રણ મહિનાની સજા થઈ છે. આમાં કસ્તુરબા પણ છે. હવે ગાંધી પેંતરો બદલે છે. ખાણિયાઓ હડતાળ પર હતા પણ ખાણ વિસ્તારોની બહાર નહોતા આવ્યા. હવે ગાંધીજી એમને પોતપોતાનાં સ્થાન છોડીને બહાર આવવાનું એલાન કરે છે. જેલમાં પૂરો છો ને? ભલે, અમે બધા જેલમાં જવા તૈયાર છીએ. છે જેલોમાં જગ્યા?

૨૮મીથી બસ્સો અને પાંચસોની ટુકડીઓએ ન્યૂ કાસલથી પ્રાંતની સીમા તરફ કૂચ શરૂ કરી દીધી. બીજી નવેમ્બર સુધીમાં ૩૪ માઇલ દૂર નાતાલના રેલવે ટર્મિનસના શહેર ચાર્લ્સટાઉનમાં બે હજાર ગરીબ, દીન હીન હિન્દીઓ એકઠા થઈ ગયા.

હવે લેલિવેલ્ડભાઈ તમે જે વર્ણન આપ્યું છે તે માટે, ખરેખર, તમને સલામ કર્યા વિના ચાલે એમ નથી. અહીં તમે ખરા ગાંધીભક્ત સાબીત થાઓ છો. તમે સનડે ટાઇમ્સના એક રિપોર્ટરનો અહેવાલ ટાંક્યો છે. ગાંધીને આ રિપોર્ટર એક પતરાની ગંધાતી ખોલીમાં જૂએ છે. ભવિષ્યનો મહાત્મા દુધના ઉલટાવેલા કૅન પર બાંડિયું પહેરીને બેઠો છે, એની સામે એક ટબ છે, એમાં કઈંક સૂપ જેવું છે, બીજી બાજુ, બ્રેડની ગૂણ ભરેલી છે. લશ્કરના ક્વાર્ટરમાસ્ટરની જેમ ગાંધીના હાથ અતિ ઝડપે ચાલે છે, બ્રેડ ઉપાડે છે, ત્રણ કાપલા કરે છે, અંગૂઠાથી દરેક કાપલામાં કાણું પાડે છે, એમાં ખાંડ ભરે છે અને કતારબંધ ઊભા રહેલા મજૂરોને આપતો જાય છે!

તમે લખો છોઃ “આ ચિત્ર મનમાં જડાઈ જાય એવું છે”. ખરેખર આ વાંચતી વખતે મારા ગળામાં પણ ડૂમો ભરાઈ આવ્યો હતો. ગાંધી જેને પોતાના હાથે ખવડાવતો હતો એમાં ગરીબમાં ગરીબ, નીચામાં નીચી જાતના હિન્દુઓ અને થોડા મુસલમાનો પણ હતા!

પાંચમી નવેમ્બરે ગાંધીજીએ જનરલ સ્મટ્સને મળવા ફોન કર્યો પણ સ્મટ્સના પ્રાઇવેટ સેક્રેટરીએ ચોખ્ખી ના પાડી દીધી. બીજા જ દિવસે મળસ્કે ૨૦૩૭ પુરુષો, ૧૨૭ સ્ત્રીઓ અને ૫૭ બાળકોનો ‘સંઘ’ લઈને આ અજબગજબનો માનસ ચાર્લ્સટાઉનથી રવાના થયો. એણે બધાને કહી દીધું હતું એક આપણે દોઢસો માઇલ દુર ટૉલ્સટોય ફાર્મ જઈએ છીએ! બોર્ડર પર નાની પોલિસ ટુકડી હતી પણ ગાંધીજીના શબ્દોમાં આ “યાત્રાળુઓ” સરહદ વટાવી ગયા. વૉક્સરસ્ટના આફ્રિકાનરોએ એમના પર ગોળીબાર કરવાની ધમકી આપી હતી, પણ શાંતિથી, કતારબંધ ચાલ્યા જતા લોકો પસાર થતા ગયા અને એ જોતા જ રહી ગયા!

તે પછી બે દિવસમાં બે વાર ગાંધીજીની ધરપકડ થઈ અને જામીન પર છોડી દેવાયા. પણ કૂચ ચાલુ રહી. હવે ત્રીજા દિવસે એમને પકડીને કોર્ટમાં હાજર કરાયા. એમની સામે ગિરમીટિયાઓને ખાણના કમ્પાઉંડ છોડવા માટે ભડકાવવા અને પ્રાંતની બહાર લઈ જવાના આરોપો હતા.. ગાંધીજીએ ગુના કબૂલી લીધા! એમને નવ મહિનાની જેલની સજા થઈ. સતાવાળાઓને એમ કે આના પછી કૂચ બંધ થઈ જશે પણ એવું ન થયું. ગિરમીટિયા હવે નેતા વિના જ આગળ વધતા ગયા અને જોહાનિસબર્ગથી માત્ર પચાસ માઇલ દુર રહ્યા તે પછી જ સરકાર એમની સામુદાયિક ધરપકડોની વ્યવસ્થા કરી શકી. પોલાકે સૌને શાંતિથી પકડાઈ જવા સમજાવ્યા હતા. એમને લઈ જવા માટે ત્રણ ટ્રેનો તૈયાર હતી પણ એમાં ચડાવવામાં જ બે દિવસ નીકળી ગયા. દરેકને સખત કેદની સજા કરાઈ. છ-છ મહિના સુધી પગાર ન મળ્યા ખાણ માલિકોનું સરકાર પર ઘણું દબાણ હતું સરકારને પણ ડર હતો કે હિન્દુસ્તાની ખાણિયાઓના આંદોલનની અસર બીજાઓ પર પડે તો?

અને થયું પણ એવું જ. શેરડીનાં વાવેતરોમાં પણ ગિરમીટિયા જ કામ કરતા હતા અને કાપણીની સીઝન આવતી હતી! ગાંધીજીના ધ્યાનમાં હતું જ કે શેરડીના બગીચાઓમાં હડતાળનો સમય આવી ગયો છે, પરંતુ એમણે પોતે ખુલ્લા આદેશ ન આપ્યા અને માત્ર આંદોલનની સ્વયંભૂ શક્તિ પર જ આધાર રાખ્યો. એમનો આ વિશ્વાસ સફળ થયો. વિરોધનું મોજું હવે શેરડી સુધી પહોંચી ગયું! પાંચમી નવેમ્બરથી હડતાળ શરૂ થઈ ગઈ અને બે-ત્રણ દિવસમાં તો કેટલીયે રિફાઇનરીઓ બંધ પડી ગઈ. બીજું એક અઠવાડિયું વીતે તે પહેલાં તો ડર્બનમાં રસ્તાના હિન્દી સફાઈ કામદારો, ભિશ્તીઓ, ઘરૂ નોકરો, રેલવે કર્મચારીઓ અને ખલાસીઓ હડતાળમાં કૂદી પડ્યા! ડર્બનમાં હાહાકાર થઈ ગયો.

સતાવાળાઓ દમન ગુજારતા રહ્યા પણ સ્થિતિ હવે એમના કાબુ બહાર હતી. એના આંતરરાષ્ટ્રીય પડઘા પણ પડવા લાગ્યા હતા. ભારતના વાઇસરૉય લૉર્ડ હાર્ડિંગે ગાંધીના અનુયાયીઓને ટેકો જાહેર કર્યો અને અન્યાયી કાયદા રદ કરવાની માગણી કરી. ગાંધીજીને નવ મહિનાની સજા થઈ હતી પણ પાંચ જ અઠવાડિયાંમાં એમને છોડી મૂકવામાં આવ્યા! તે પછી એમને સાંભળવા ટોળાં ઊમટ્યાં. બીજા જ દિવસે એમણે માથું મુંડાવી નાખ્યું અને ગિરમીટિયા જેવો લાંબો ઝબ્બો પહેરીને પોતાને એમની હરોળમાં જ મૂકી દીધા.

લેલિવેલ્ડભાઈ, તમે કહો છો તેમ હવે ગાંધીજી સંપૂર્ણપણે ગરીબમાં ગરીબ હિન્દુસ્તાનીના પ્રતિનિધિ બની ગયા હતા! ૧૯૧૪ની શરૂઆતમાં ગાંધીજી અને સ્મટ્સ વચ્ચે સમજૂતી થઈ ગઈ. ગિરમીટિયાઓનો માથા વેરો રદ કરવાનું સરકારે માની લીધું. હિન્દુ અને મુસ્લિમોના લગ્ન સંબંધોને માન્યતા આપવા માટે કાયદામાં સુધારો કરવાનું સ્મટ્સે વચન આપ્યું. જો કે આ વચનો પૂરાં ન થયાં. સંઘર્ષ લાંબો ચાલ્યો. અને અંતે નેલસન મંડેલાની આગેવાની હેઠળ ગાંધીજીનું સપનું સાકાર થયું.

લેલિવેલ્ડભાઈ, હવે તમે ગાંધીને ભારત લઈ આવ્યા છો, પણ એ કથા આજે નહીં; આવતે અઠવાડિયે પણ નહીં. તે પછીના અઠવાડિયે.ત્યાં સુધી આરામ કરીએ.

તમારી કુશળતા ઇચ્છું છું.
લિખિતંગ
દીપક ધોળકિયા

Advertisements

4 thoughts on “Great Soul: Mahatma Gandhi(5)

    • સાચું છે. જો કે બ્રેડની સાઇઝ આપણે ત્યાં મળે છે એવી ન પણ હોય. રોટલી પણ હોઈ શકે. પરંતુ ગિરમીટીયાઓ બધૂં સહન કરી લેવા તૈયાર હતા!

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s